# Judyta

Fryderyk Hebbel

> Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.


OSOBY:

Holofernes, hetman Nebukadnezara[1], władcy Asyrii.

Achijor, wódz Moabitów.

Trzej porucznicy Holofernesa.

Arcykapłan asyryjski.

Żołnierz.

Goniec Nabukadnezara.

Poseł z Libii.

Poseł z Mezopotamii.

Podkomorzy Holofernesa.

Drabant.

Judyta, młoda wdowa, z Betulii.

Mirza, jej stara sługa.

Efraim.

Samaja, mieszczanin betulijski.

Jozua, mieszczanin betulijski.

Hozea, mieszczanin betulijski.

Ammon, mieszczanin betulijski.

Ben, mieszczanin betulijski.

Assad, mieszczanin betulijski.

Daniel, brat Assada, niemy i ślepy.

Delia, żona Samai.

Najstarszy z ludu w Betulii.

Kapłan betulijski.

Drużyna Libii i Mezopotamii, Moabitów i Ammonitów.

Wojownicy asyryjscy i kapłani Betulii.


Rzecz dzieje się: w trzecim akcie w mieście Betulii; w 1, 2 i 4, przed miastem; w piątym w namiocie Holofernesa.

### AKT I

Obóz Holofernesa. Na przodzie po prawej stronie namiot hetmański. Dekoracje głębokie, namioty, lud wojenny, zgiełk. Głębię zamyka góra, pomiędzy wzgórzami widać miasto Betulię.

#### SCENA 1

Holofernes wychodzi ze starszyzną wojskową z otwartego namiotu. — Muzyka. — Po chwili daje znak. — Muzyka milknie. — Arcykapłan, Drabant[2], Żołnierz, Porucznik.

HOLOFERNES

do Arcykapłana


Który tam bóg obiatę[3] pożarł wczoraj rano?


ARCYKAPŁAN


Myśmy ciągnęli losem, panie, jak kazano,
I los padł na Baala[4].


HOLOFERNES


To on dziś nie głodny!
Niech dziś ma inny bóg udział w obiacie:
Ten, co go wszyscy niby znacie — a nie znacie;
śmiejąc się
Taki to u mnie czci największej godny!


ARCYKAPŁAN


Będzie, jak każesz. (poczyna się obiata)


HOLOFERNES


Drabant, tu!


DRABANT

z głębokim pokłonem


Hetmanie!


HOLOFERNES


Kto z wojska krzywdy doznał w pochodzie
I chce wnieść skargę przeciw swemu wojewodzie[5],
Niechaj tu stanie.


ŻOŁNIERZ

występując


Ja skarżę.


HOLOFERNES


O co?


ŻOŁNIERZ


W ostatniej potrzebie[6],
Przy szturmie zamku zdobyłem dla siebie
Dziewicę lubą, a tak śliczną ciałem,
Dziwną, że kiedy spojrzała, truchlałem;
A jednak ona spoglądała mile…
Była w namiocie. Wyszedłem na chwilę,
A snadź[7] i innych tknęła jej uroda:
Bo po mnie zaraz wszedł sam wojewoda,
Uporną przebił, i umarła z rany.


HOLOFERNES


Więc wojewoda będzie śmiercią ukarany!
Lecz oskarżyciel także śmierć poniesie
do Drabantów:
Wziąć go!


ŻOŁNIERZ


I ty mnie zabić chcesz, Holofernesie?


HOLOFERNES


Tak, bo twe wystąpienie jest nazbyt zuchwałem.
Ja, by was wypróbować, zlecenie wydałem,
A gdybym czerni[8] podobnej tobie
Dał prawo skarżyć starszych w ich własnej osobie,
To ich skargom i na mnie nie byłoby końca;
A gdzieżby dla mnie wtedy znalazł się obrońca?
Jam dawno zważał, że wy szemrzecie!…


ŻOŁNIERZ


Jam tę dziewicę dla ciebie chował.


HOLOFERNES


Gdy żebrak znajdzie koronę, to przecie
Sam jej nie włoży — chyba zwariował[9] —
Lecz ją odnosi królowi,
Wiedząc, że ona własność królewską stanowi;
I pan mu za to nie dziękuje srodze.
Jednak twą dobrą chęć ja nagrodzę:
Dziś jam łaskawy w niezwykłej mierze.
Idź, upij się mym winem, nim cię śmierć zabierze!
Drabanci uprowadzają Żołnierza w głąb.
Konia mojego okiełznać!


PORUCZNIK


Gotowy.


HOLOFERNES


Czym już kazał?


PORUCZNIK


Nie, ale mnie przyszło do głowy
Że każesz, wielki hetmanie.


HOLOFERNES


Kto jesteś ty, co śmiesz mnie odgadywać,
Myśli mi moje z pod czoła wyrywać?
Takie natrętne gniewa mnie postępowanie.
Myśl moja, to raz; a wasz czyn, to dwa;
I nie na odwrót! Pomnij!


PORUCZNIK


Łaska twa
Niechaj mi wybaczy!


Odchodzi.

ARCYKAPŁAN

podchodząc


Skończona obiata.


Na znak Holofernesa odchodzi.

HOLOFERNES

sam


Kto ją rozumie, wysoka to sztuka:
Być tajemnicą wieczystą dla świata!
Nie jest nią morze: świat w nim czegoś szuka,
Znajduje; łódka pierś jego ugniata.
Ogień? Zaiste, siłę ma nie lada:
Lecz byle kuchta własność jego bada,
I byle chłystek węgle nim rozpala.
Słońce? Choć płynie i przyświeca z dala,
Jednak już śledzą dróg jego krążenie;
Szewc, krawiec, mierzą czas na jego cienie.
Lecz jam nie taki. Oni też głęboko
W szczeliny duszy mej puszczają oko,
Nie pomnąc, iż ta ciekawość uśmierca.
Chwytają z ust mych żywe słowa, by je
Przekuć na wytrych do mojego serca;
Lecz moje dzisiaj jutro już nie żyje.
Jam nie z tych próżnych głupców, co się korzą
Przed własnym ja i mają dlań cześć bożą;
Przez co też zmiany najmniejszej się strzegą,
Dzień dniem zdradzając. Nie! Ja dzisiejszego
Człowieka w sobie rwę na sztuki krwawe,
I jutrzejszemu rzucam go na strawę.
Nieraz mi zda się, przed tą moją zgrają,
W tłumie, że jestem sam jeden wśród świata,
A oni czucia wtedy nabywają
Gdy miecz mój głowy ich jak kłosy zmiata.
Oni miarkują coś: lecz zamiast sami
Biec z otwartymi, jak dzieci, rękami,
Z miłością ku mnie, pierzchają gdzieś w stronę,
Niby zające w ogniu oparzone.
Gdybym miał wroga, a tak silnej wiary
Iżby śmiał ze mną chwycić się za bary,
Och! pocałowałbym go; i żelazem
Przebił, i w walce padł śmiercią z nim razem!
Nebukadnezar, to liczba jedynie,
Która się nudząc w swój czczości[10] półbożéj;
Wciąż dla rozrywki sama siebie mnoży:
Jak mucha, płodzi tysiąc much w godzinie,
Aż ćma ich słońce zasłoni na niebie.
Gdybym mu odjął Asyrię i siebie,
Skóra by tylko człowiecza została,
Wypchana sadłem bezwładnego ciała.
Ja mu świat poddam, a gdy go posiędzie,
Słabość sił jego będę miał na względzie.


#### SCENA 2

Poprzedzający. — Goniec Nebukadnezara.

PORUCZNIK


Goniec naszego wielkiego pana
Zapytuje o hetmana.


HOLOFERNES


Sprowadź go. na stronie
Czego tam chcą ode mnie?
Cóż dumny karku? Jestżeś giętkim tyle,
Aby się ugiąć nikczemnie?
Pan dba, byś nie zapomniał i na jedną chwilę.


GONIEC


Nebukadnezar, którego potęga
Od wschodu słońca do zachodu sięga,
Śle pozdrowienie dla swego hetmana.


HOLOFERNES


W pokorze czekam na rozkazy pana.


GONIEC


Nebukadnezar mówi: niech się strzegą
Ludzie uznawać innych bóstw, prócz niego.
A płomieniom oddać każe
Świątynie wszelkich innych bogów i ołtarze.


HOLOFERNES


Zaprawdę, dogodniejszy jeden bóg niż trzysta,
A dla samego króla — oczywista!
Bo zechce nadal modlić się, wystarczy
Mu stanąć wobec zwierciadła swej tarczy;
Chorować tylko niechaj się nie waży,
By się nie przeląkł wykrzywionej twarzy.
Dawnoż przestał wydawać chorobliwe jęki?


GONIEC


Jakoś zdrów teraz, wszystkim bogom dzięki.


HOLOFERNES


To jest jemu samemu, rozumiałeś pewnie.
Lepiej czcić boga w ciele aniżeli w drewnie.
Cóż dalej?
na stronie
Mam ochotę zdusić tego gońca.


GONIEC


Co dzień, o wschodzie słońca, ma być czczon obiatą.


HOLOFERNES


Szkoda, że dzisiaj za późno już na to z intencją:
Ano pomyślim przy zachodzie słońca.


GONIEC


Następnie, król prosi ciebie
Byś życie swoje szczędził w wojennej potrzebie,
Jako cię żaden sługa i kraju obrońca
Nie zastąpi tak wiernie.
Na koniec król ci czyni nadzieję,
Że dużo jeszcze łask swoich zleje
Na głowę twoją, o Holofernie!


HOLOFERNES


Dobrze. Możem, zaprawdę, w wojnie czy w pokoju
Nazbyt za zdrowie króla wychylał napoju.
Odpowiedz więc, że skoro jestem mu tak drogi,
Będę sam siebie kochał: całuję go w nogi.
Goniec odchodzi.
Drabant!


DRABANT


Hetmanie!


HOLOFERNES


Ogłoś wśród żołnierzy,
Niech nikt w innego boga, prócz króla, nie wierzy!
do Arcykapłana:
A gdy król innych bogów mieć nam nie pozwala,
Kapłanie! Trzeba rozbić głuchego Baala,
Z którym się włóczym jeszcze po świecie.
Drzewo w podarku sobie zabierzcie.


ARCYKAPŁAN


Jak mogę rozbić, do czego się modlę,
Chciej zważyć, panie? To byłoby…


HOLOFERNES


Podle?
Rozumiem. Ale cóż ja na to zrobię?
Baal jak może, niech tam radzi sobie;
Ja zaś wyraźne polecenie mam:
Musisz go rozbić lub zabić się sam.


ARCYKAPŁAN


A no, postaram się, wielki hetmanie.
Spełnić twoje rozkazanie.


zgina się i odchodzi

HOLOFERNES

sam


Przekleństwo tobie, królu pałacowy,
Że-ć ta olbrzymia myśl przyszła do głowy!…
On jej nie uczci, skoślawi myśl własną!
Mnie bo od dawna rzecz ta była jasną,
Że ludzkość, odkąd słońce skrzy na niebie,
Miała cel wielki: wydać boga z siebie.
Lecz ten bóg, który ciągle jest w robocie,
Czym o swój boskiej zaświadczy istocie?
Walką wieczystą. Bogiem zwać się będzie,
Gdy miecz i ogień weźmie za narzędzie,
Gdy zmoże[11] czułość i litość dla ludzi,
Gdy żadna zgroza dreszczu w nim nie wzbudzi,
Gdy ludzkość zdepcze on na proch, a ona
Z krzykiem wesela u nóg jego skona.
Nebukadnezar o to się nie stara;
Sprawia się łatwiej: Nebukadnezara
Woźny ogłasza bogiem między swémi,
Ja zaś ogłosić mam go po wszej ziemi!
Arcykapłan powraca
Baal zniszczony?


ARCYKAPŁAN


Już go żrą płomienie;
Oby dał mi przebaczenie!


HOLOFERNES


On nie jest bogiem: na to nie ma rady,
Gdy król i hetman nakazują tobie
Znaleźć gruntowne tej prawdy zasady.
Masz trzy dni czasu. Doba po dobie,
Coś przecie znajdziesz, byle ochota;
A za każdą zasadę płacę-ć uncją złota.


ARCYKAPŁAN


Spodziewam się rozkazom uczynić zadosyć[12].


Arcykapłan odchodzi, wchodzi Porucznik.

PORUCZNIK


Posły jakiegoś króla przyszli o coś prosić.


HOLOFERNES


Jakiego króla?


PORUCZNIK


Ot!… pamięć przeklęta!…
Kto tam imiona wszystkich pobitych spamięta?


HOLOFERNES

rzucając mu łańcuch złoty


To pierwsza trudność, którą słyszę mile…
Sprowadź ich!


Porucznik wychodzi.

#### SCENA 3

Poprzedzający. — Posłowie z Libii i z Mezopotamii.

Posłowie z Libii, czarni i brzydcy, rzucają się na ziemię

POSEŁ Z LIBII


Jako nas widzisz tu w pyle,
Tak król libijski przed tobą się schyli,
Gdy raczysz ściągnąć do jego stolicy.


HOLOFERNES

do siebie


A! toż podli niewolnicy głośno:
Czemu nie wczoraj, czemu aż w tej chwili
Przybywacie z poddaniem? Spóźniona to pora.
Droga za wielka, czy też za mała pokora?
Sąsiedzi wasi inaczej się korzą
na stronie
Wstręt mnie porywa na tę małpę bożą.
Muszę łaskawym być na czerń obrzydłą,
By nie myślało przypadkiem to bydło,
Że ich godnymi mego gniewu robię.
głośno:
Rzeczcie królowi, iż może rachować…


PORUCZNIK

wracając


Z Mezopotamii, hetmanie, ku tobie
Przyszło powtórne poselstwo.


HOLOFERNES


Przyprowadź!


Na skinienie Holofernesa posłowie libijscy powstają i odchodzą. Wchodzą posłowie z Mezopotamii i podobnież jak pierwsi rzucają się na ziemię.

POSEŁ Z MEZOPOTAMII


Mezopotamia z pokorą tu staje,
Tobie poddając się, wielki hetmanie,
Jeżeli za to łaskę twą dostanie.


HOLOFERNES


Ja łaski daję, ale nie sprzedaję.


POSEŁ Z MEZOPOTAMII


My się oddajem bez warunku, cali,
Lecz się łask twoich spodziewamy, panie.


HOLOFERNES


Nie mogę, nie wiem, nie rachujcie na nic.
Wyście z poddaniem za długo zwlekali,
A jam zaprzysiągł na głowę mi drogą,
Że lud, co podda się ostatni, srogo
Wytępię z ziemi. Samiż rozumiecie,
Że ta przysięga krępuje mnie przecie.


POSEŁ Z MEZOPOTAMII


My nie ostatni. Ma drodze mówiono,
że lud Hebrejów walkę niecofnioną
Przedsięwziął toczyć, a żądny swobody
Zamyka bramy i szańcuje grody.


HOLOFERNES


Donieścież tedy królowi, posłowie,
Że łaski mojej może mieć nadzieję:
Od mych się postów o warunkach dowie.
Na skinienie Holofernesa, posłowie wstają.
Lecz mi powiedzcie, kto są ci Hebreje?


POSEŁ Z MEZOPOTAMII


To lud szalony! Dosyć, że on szydzi
Z twych gróźb, nie zważa na potęgę twą;
A więcej jeszcze, że tam Boga czczą,
Którego nikt nie słyszy, nikt nie widzi,
Nikt nie wie, kędy[13] mieszka: pełni wiary,
Co dzień mu jednak składają ofiary;
Jakby na równi on z naszymi bogi[14]
Z ołtarza na nich wzrok opuszczał srogi.
Mieszkają w górach.


HOLOFERNES


Kto królem tej ziemi?
Ile miast, hufców?


POSEŁ Z MEZOPOTAMII


Kto tam, panie, z niémi
Dojdzie do ładu! Lud nieufny srodze,
Zamknięty w sobie, w każdym widzi wroga.
Mniej znamy ich niż oni swego Boga.
Strzegą się z kim bądź spotykać na drodze,
Nie jedzą z nami, nie piją; najwyżéj,
Bój o pastwisko czasami nas zbliży.


HOLOFERNES


Co mówisz? Ciemne twoje odpowiedzi…
Daje znak ręką. Posłowie z Mezopotamii odchodzą w niskich pokłonach.
Niech tu najbliżsi przyjdą ich sąsiedzi,
Moabitowie i Ammonitowie!
Drabant odchodzi; Holofernes na stronie:
Jednakże lud ten zaciężył mi w głowie.
Ja czczę ich opór, lecz szkoda mi ludzi:
Muszę wytępić to co cześć mą budzi!


#### SCENA 4

Poprzedzający, oprócz posłów obcych. — Drużyna Moabitów i Ammonitów, pomiędzy nimi Achior.

HOLOFERNES


Co to za lud, co mieszka z tamtej strony?


ACHIOR


Opowiem ci: ja znam ten lud szalony.
Oni pogardy godni są, gdy idą
Na wojnę z mieczem, oszczepem lub dzidą,
Bo to w ich ręku wygląda jak cacka[15],
Które też Bóg ich łamie im znienacka;
Nie chce, by oni we krwi się bryzgali
I przeto sam ich nieprzyjaciół wali.
Lecz lud ten, wodzu, strasznym jest nie lada
Gdy się w pokorze przed swym Bogiem pada,
Gdy popiół sypać na głowę zaczyna,
Gdy wielkim głosem sam siebie przeklina.
Wtedy coś wokół strasznego się dzieje:
Jakby świat w inne wstępował koleje,
Niepodobieństwo[16] istotą[17] się stawa,
Zda się, natura traci swoje prawa.
Więc rozstępuje się morze, bałwany
Zdumione tworzą z obu stron dwie ściany,
Środkiem ulica; to chleb z nieba spada,
Głodnym przepiórek spuszczają się stada,
Żywy zdrój tryska spod piasków pustyni.


HOLOFERNES


Jak się zwie bóg, co takie cuda czyni?


ACHIOR


Nie wolno jego wymawiać imienia,
I śmierć obcemu, który je wymienia.


HOLOFERNES


Mów dalej, jakież są miasta w tej ziemi?


ACHIOR

wskazując na miasto


Betulia leży między najbliższémi,
Widać ją stąd: ją teraz opasują wałem.
Lecz ich stolicą jest Jerozolima:
Tam ja świątynię ich Boga widziałem.
Nie! Wspanialszego nic na ziemi nie ma.
Kiedym zdumiony patrzył na to dzieło,
Na dół mi głowę coś gwałtownie gięło;
Że nie wiem jak się to stało, gdy z czołem
Ku ziemi u stóp świątyni klęknąłem.
Gdym powstał, znowu me bezwładne ciało
Coś nieprzeparcie do wnętrza jej pchało;
Lecz tam śmierć była. Aż jakaś dziewczyna,
Czy przez wzgląd na mą młodość, czy też trwoga
Zdjęła ją, aby przybytku jej Boga
Nie pokalała noga poganina.
Ostrzegła w porę. Słuchaj mnie, o panie!
Na moje baczność zwróć opowiadanie.
Rozkaż dowiedzieć się nasamprzód, czyli[18]
Oni przed Bogiem swoim nie zgrzeszyli:
Jest-li tak, uderz, a możesz być pewny
Że ich w twe ręce odda ten Bóg gniewny,
I padną u stóp twoich w jednej chwili.
Lecz jeśli Bogu swojemu są mili,
Odstąp, bo znowu użyje on cudu,
A ty się staniesz pośmiewiskiem ludu.
Tyś jest, hetmanie, i wielki, i dzielny.
Lecz on dzielniejszy niż ty — nieśmiertelny!
Jeśli nie może przeciwstawić tobie
Męża równego w mocy i ozdobie,
To zmusi ciebie, byś sam sobie wrogi,
W obłędzie zmysłów szedł i zbił się z drogi.


HOLOFERNES


Bojaźń czy chytrość każą ci, człowiecze,
Proroczyć słowa, nie pytam się o to.
Mógłbym cię skarać śmiercią lub sromotą
Że śmiesz innego, prócz mnie, bać się jeszcze,
Lecz nie uczynię tego dziś. W tym względzie
Tyś na się wyrok wypowiedział sam:
Niech los Hebrejów twoim losem będzie, do Drabanta:
Wziąć go i żywcem odwieźć do ich bram!
rozkaz wypełniają
Ten, kto go w szturmie do miasta powali,
Funt złota weźmie za głowę. Więc daléj!
Ruszamy, kędy na barkach swych góra
Dźwiga Betulię!


WSZYSCY

z okrzykiem


Na Betulię! Hurra!


Obóz wprawia się w ruch. Zasłona spada.

### AKT II

Komnata Judyty.

#### SCENA 1

Judyta i Mirza przy krosnach.

JUDYTA


Cóż, Mirzo, mówisz o mym śnie?


MIRZA


Mnie żal,
Że nie chcesz słuchać, co ja mówię.


JUDYTA


Szłam
Wciąż bez wytchnienia gdzieś w bezbrzeżną dal,
Lecz nie wiedziałam, co mnie parło tam.
Stanęłam… myślę… i zdawało mnie się
Że grzech mnie straszny na swych skrzydłach niesie.
— „Dalej!” — coś we mnie zawrzało jak grom,
I poszłam dalej.


MIRZA


Dajże pokój snom!
Przechodził tędy Efraim, Judyto,
A miał twarz smutną i minę przybitą.


JUDYTA


Idę i zaszłam na górę wysoką.
Zawrot mnie ima[19], dumą pała oko,
Gdy na wyżynach tych stoję, bo zważ:
Słońce mi sąsiad i patrzę mu w twarz.
Wtem się otwiera pod stopy[20] mojemi
Czarna i dymna a głęboka przepaść!
Wstecz iść nie mogę ni dostać na ziemi,
Więc się mocuję, ażeby w nią nie paść.
„Boże!” — zawołam w strachu, co mnie gnębi,
„Tu jestem!” — mile ozwało się w głębi.
Skoczyłam… miękkie przyjmują mnie dłonie,
Zda się, na czyimś że spoczęłam łonie;
Nie widzę, kto jest, a błogo mi, błogo!
Lecz ciężę nadto, czuję, że nie mogą
Unieść mnie jego ręce; ulżyć radam,
Ale daremnie; coraz głębiej spadam,
Płacz jego słyszę przez zamglone zmysły,
I łzy gorące na twarz moję trysły.


MIRZA


Judyto, powiedz, czemu ja daremnie
Zawsze wspominam ci o Efraimie,
Który w narodzie ma Dzielnego imię?
Nie słuchasz…


JUDYTA


Wstręt mężczyzni budzą we mnie.


MIRZA


Byłaś zamężną…


JUDYTA


Mąż mój nie miał żony.


MIRZA


Jak?


JUDYTA


Tajemnica…


MIRZA


Mąż twój…


JUDYTA


Był szalony.


MIRZA


Ja, stara sługa twoja, moje dziecię.
Gdyby tak było, spostrzegłabym przecie.


JUDYTA


Muszę tak mniemać, Mirzo; gdyby nie to,
Byłabym sama straszliwą kobietą.
Wszak lat czternaście miałam, gdy mnie żoną
Do Manassesa domu prowadzono.
Towarzyszyłaś mi z ojcem do proga,
To wiesz, jak ciężką była moja droga,
Jak straszną dla mnie była ta godzina!
Dusiło w piersiach, pot spływał obficie.
Raz się zdawało, że zamiera życie.
To znów, że życie właśnie się poczyna.
Stanęłam w domu, wyście pożegnali
Mnie, pozostałam. Lecz posłuchaj daléj.
Przybył Manasses. Ja zadrżałam cała.
Matka dziwactwa jakieś wyprawiała,
Szepnęła swoje nam błogosławieństwo
I wreszcie znikła; a z nią moje męstwo:
Widok mężczyzny drętwił we mnie siły.
Noc była i trzy światła się paliły.
Chciał jedno zgasić. Mówię: „niech się pali!”
„Dziecko!” rzekł. Światło zagasło wśród nas:
Lecz myśmy jakoś na to nie zważali.
Szedł mnie całować: drugie światło wraz
Zagasło samo. Przerażenie nasze
Zgadujesz. „Trzecie — rzekł — ja sam zagaszę.”
I zgasił. Lśniła twarz miesiąca[21] blada.
„Jak w dzień cię widzę;” do mnie on powiada.
Zbliża się… zadrżał… i coś go oniemia;
Stanął jak wryty. Zda się, czarna ziemia
Wychyla rękę doń i z całej siły
Ciągnie go w swoje bezdenne mogiły.
Jam się zmieszała — Wołam go: „pójdź do mnie!”
On zaś nie słyszał, patrzył nieprzytomnie;
Nie mnie on widział, choć byliśmy sami:
Odszedł od okna i oczy zakrywa.
Więc coś strasznego widział miedzy nami…
Tak, coś obcego widział…


MIRZA


Nieszczęśliwa!


JUDYTA


Cichy płacz zdjął mnie, krew biła do głowy;
Ręce wyciągam doń, ale daremnie:
On stał w modlitwie odwrócon ode mnie.
Serce me stygło i tak mi się zdało,
Jak gdybym weszła w obce sobie ciało…
Aż sen na skronie zstępował łaskawie.
Czułam, jakobym dopiero na jawie
Żyć poczynała. Usnęłam. Nad ranem,
Gdym się zbudziła z sercem skołataném,
Byłam tam sama i w szacie dziewicy.
Spotkałam męża, wychodząc z świetlicy,
I jego matkę, która w modłach cała
Ponuro, drwiąco na mnie spoglądała.
On to dostrzegłszy, z zapłonionym czołem
Rzekł głośno, gniewnie: „ona jest aniołem!”
Zbliżył się, chcąc mnie pocałować: alem
Cofnęła usta. On odstąpił z żalem,
Potrząsnął w sposób osobliwy głową
I spojrzał, jakby miał na ustach słowo,
Żem w jego oczach usprawiedliwioną.
Pół roku odtąd byłam jego żoną.
po długiej pauzie:
Zwałam się żoną…


MIRZA


A on?


JUDYTA


Chodził ze mną,
Mieszkał i jadał, ale to daremno!…
Czy wpośród ludzi, czyśmy byli sami,
Wciąż coś strasznego stało między nami,
Coś nieznanego. Czasem jego oko
Wpiło się we mnie dziko i głęboko,
Z wyrazem takim, że drętwiałam cała;
Ten wzrok w me serce wdzierał się jak strzała,
I taki wtedy ból imał to serce
Żem sobie nieraz: ja jego uśmiercę!
Mówiła w duchu. — Trzeci rok upływa,
Jak on zachorzał, wracając ze żniwa,
I umarł. Widząc go w ciężkiej chorobie,
„Nie, on nie umrze” powtarzałam sobie,
„W grób tajemnicy z sobą nie poniesie!”
Więc na odwagę zdobyłam się raz.
Schylona nad nim, mówię: „Manassesie,
Co w tę noc ślubną weszło między nas?”
Podniósł powiekę przez śmierć ociężałą,
Raz jeszcze na mnie zwrócił wzrok rozumny…
Drgnęłam: bo w górę tak unosił ciało
Jakby umarły iście wstawał z trumny.
„Tak, rzekł, ja teraz powiedzieć ci muszę;
Oto…” Nie skończył i wyzionął duszę,
I tajemnica legła przy nim w grobie.
I jaż to nie mam wyobrażać sobie
Żem obłąkana, jeżeli przestanę
Mniemać[22], że on miał zmysły obłąkane?


MIRZA


Dreszcz mnie ogarnia.


JUDYTA


Jeżeli zasiędę
Do mej roboty, układam lub przędę,
Wszak widzisz nieraz, zamyślam się, tonę
W modlitwie, zmysły moje odrętwione;
Wzruszoną jestem, a zdam się spokojną:
I przez to ludzie zwą mnie bogobojną.
Ach! Ja nie mogę określić ci ściśléj:
Modlitwa dla mnie samobójstwem myśli.
Uciekam w boskość, zamykam się w niebie;
Aby żyć, Mirzo, ja zabijam siebie!


MIRZA

odstępując


Coś podobnego gdyby na cię padło
Raz kiedy jeszcze, podstąp pod zwierciadło.
Przed blaskiem wdzięku i młodością twoją
Pierzchną te widma, co cię niepokoją.


JUDYTA


Ty po swojemu sądzisz.


MIRZA


Jestem szczera.


JUDYTA


A znasz ty owoc, co się sam pożera?
Czy młodość, piękność, może ci być drogą,
Gdy młodą, piękną nie masz być dla kogo?


MIRZA


Któż ci zabrania dziś, za wspólną zgodą,
Być komuś jeszcze i piękną i młodą?
Wszak do wyboru stoić młodzież cała.


JUDYTA


Widzę, żeś zgoła[23] mnie nie zrozumiała,
Bo moja istność[24] pod ciała urodą
To owoc w pięknej zatruty łupinie:
Kto go skosztował, szaleje lub ginie!


#### SCENA 2

Poprzedzające, Efraim.

EFRAIM


I wy tak obie spokojne jesteście,
Gdy Holofernes tak dobrze jak w mieście,
Bo niedaleko stąd.


MIRZA


Wszechmocny Boże!


EFRAIM


Widziałem tłuszczę wzrokiem nieprzebitą:
Gdybyś ty na nią spojrzała, Judyto,
To byś przysięgła, że co tylko może
Wysyłać przodem Groza i Ruina,
Wszystko ściągnęło w obóz poganina.
Mnóstwo taranów i wozów i koni,
Roją się wojska różnych barw[25] i broni;
Szczęście, że oczu nie ma wał i brama:
Ze strachu pewnie runęłaby sama.


JUDYTA


Tyś pewnie widział więcej, niźli drudzy.


EFRAIM


A no, zapytaj: niech powiedzą słudzy.
Kto żyw, ratunku u Jehowy żebrze,
Cała Betulia wygląda jak w febrze[26].
Zdasz się nie wiedzieć o Holofernesie,
Lecz ja wiem wszystko, co wieść o nim niesie
I nie daj Boże spotkać się z tym księciem.
Tchnienie ust jego to ognista fala,
Słowo wybiega drapieżnym zwierzęciem:
Gdy noc nadejdzie….


JUDYTA

drwiąco


On światła zapala.


EFRAIM


Tak; tylko czyni to dosyć dogodnie:
Wioski i miasta to jego pochodnie.
— „Mnie one taniej kosztują niż inne”
Mówi. To jego rozrywki niewinne.
Jeszcze za łaskę swą uważać każe,
Gdy miecz wyczyści sobie przy pożarze,
Upiecze mięso. On też, powiadają,
Gród nasz zoczywszy, z uśmiechem na twarzy,
Z szyderstwem, swoich zapytał kucharzy:
Czy przy nim strusie usmaży się jajo.


JUDYTA


Chciałabym go zobaczyć! na stronie Boże w niebie!
Co ja też mówię?


EFRAIM


Co też ci się marzy?
Biada ci, gdyby on zobaczył ciebie!
Pada od jego umizgu[27] niewiasta,
Jak mąż od miecza. Gdyby znał cię, wiedział,
Że mu do ciebie tak niedługi przedział,
Dla ciebie jednej wkroczyłby do miasta.


JUDYTA

z uśmiechem


Jeśli tak sądzisz, wiedząc, co się dzieje,
Tedy ja sama wyjść jestem gotową
Naprzeciw niemu, i gród ocaleje.


EFRAIM


Ty jedna prawo masz wyrzec to słowo.


JUDYTA


Czemu nie?… Jedna za wszystkich!… Judyta,
Która się nieraz sama siebie pyta:
„Po co ty żyjesz?” A gdyby on wreszcie
Nie mnie właściwie szedł szukać w tym mieście,
To wy, obrońcy, nie mogąc inaczéj,
Sprawcie to, niechaj taką mnie zobaczy,
Jakiej pożąda. Ta olbrzymia głowa,
Skoro przed wami w obłoki się chowa,
Że ręką do niej sięgnąć nie możecie,
Niech gród jej perłę pod nogi podmiecie;
On, by ją podnieść, nachyli tę głowę,
A wy pociski miejcie już gotowe.


EFRAIM

do siebie


Mój plan był lichy. Wszak to, co ją miało
Nabawić trwogą i rzucić ją całą
W moje objęcia, siły jej dodaje,
Gdy ja w jej oczach jak podsądny staję.
Nadzieję miałem, widzę, nadaremnie,
Że miło będzie jej w ogólnej trwodze
Znaleźć obrońcę, a któż na jej drodze
Znajdzie się bliższy, pewniejszy ode mnie? (głośno):
Judyto, męstwem tak ci oczy świecą,
Że przez to ronisz swą piękność kobiécą.


JUDYTA


Mężczyznaż męstwo wymawiać mi może?


EFRAIM


Ja ci gorszego coś jeszcze wyłożę.
Złe czasy idą, Judyto; o wojnie
Wieść krąży pewna: czasy, gdzie spokojnie
Ci tylko żyją, którzy legli w grobie.
Bez brata, męża, jak poradzisz sobie?


JUDYTA


Czyż, Efraimie, trudność ci niezmierna
Za swata wezwać sobie Holoferna?


EFRAIM


Żartujesz, gardzisz. Ale to daremnie:
Ja ciebie kocham, choć ty szydzisz ze mnie.
A gdyby nie to, że nam grozi burza,
Już by mnie oczy twoje nie widziały.
Ten nóż czy widzisz?


JUDYTA


Widzę: lśniący cały,
Własny mój obraz z niego się wynurza.


EFRAIM


Jam go wyostrzył w dniu, gdy moja droga
Mnie odepchnęła z pogardą. Na Boga!
Gdyby nie widok, że na naszą ziemię,
Z mieczem i ogniem szło Assura plemię,
W pierś mą żelazo to byłoby padło
I zerdzewiałe krwią moją, Judyto,
Nie mogłoby ci służyć za zwierciadło.


JUDYTA


Podaj mi nóż ten, Efraimie.
chce zakłuć go w rękę, którą on usuwa
Czy to
O samobójstwie mówić ci przystało,
Kiedy się chronisz przed ranką tak małą?


EFRAIM


Widzę cię, słyszę, czuję się przez ciebie
Nieodepchniętym: błogo mi jak w niebie.
A tamto padło na mnie w czarną noc,
Gdy nic nie czuwa w sercu, prócz cierpienia,
Gdy duszę nam uciska śmierci moc,
Jak sen powieki, ciężarem kamienia;
Gdy człowiek spełnia bez myśli i woli
Wyroki jakiejś niewidzialnej Doli.
Krok na tej drodze daleko mnie niesie;
Sam nie wiem, czemu nie zaszedłem daléj.
To źle, odwagą lub trwogą nazwali:
To drzwi zaparcie, gdy komu spać chce się;
Ja ciebie kocham — ty masz serce harde:
Nie winnaś temu, ja zasię inaczéj
Nie mogę. Ale czy wiesz, co to znaczy
Kochać i w zamian pozyskiwać wzgardę?..
To nie cierpieniem tylko się tłumaczy.
Postradam własność, to ją i odrobię:
Utracę wolność, odbiję ją sobie;
Poniosę ranę, uleczy się rana:
Lecz, jeśli miłość moja prawa, wielka,
Ma być wyśmiana, wzgardzona, zdeptana.
To dla mnie prawdę traci świętość wszelka.
Jeśli ten popęd, co ku tobie rwie mię,
Zwodzi mnie tylko i śmierć mi nasyła,
Gdzież mam rękojmię, że prawdą jest siła,
Która przed Bogiem rzuca mnie na ziemię?


MIRZA

do Judyty


Czyś tak nieczuła? Zakończ jego mękę!


JUDYTA


Mamże dlatego oddać mu swą rękę,
By on ze swojej nóż wypuścił? Przecie
Miłość to nie jest obowiązek.


MIRZA

błagalnie


Dziecię!


EFRAIM


Jeszcze raz błagam cię, na Boga w niebie,
Judyto! Zezwól mi nazwać cię żoną!
To znaczy: ja chcę być tylko dla ciebie
Tarczą; by ciosy mierzące w twe łono
Przyjąć i odbić w tej okropnej chwili,
Gdy wróg swą srogość przeciw nam wysili.


JUDYTA

do siebie


Tenże to człowiek, co przed chwilą jeszcze
Na myśl o wrogu zdawał się czuć dreszcze?
Ściska pięść, oczy mu płoną. Ja czczę go.
Przebóg! Gdy gardzą, to jakbym z własnego
Ciała po żyłce pruła. do Efraima
Efraimie!
Jam ci cierpienie zadała olbrzymie.
Boli mnie, iżem w oczach twoich godną
Miłości: chciałabym być mniej dorodną.
Mnie niepodobnym[28] było twe żądanie
Spełnić, szyderstwem więc odrzekłam na nie.
Teraz nagrodzić mi ciebie wypada;
Lecz, jeśli ty mnie nie zrozumiesz, biada!
Biada ci, jeśli, gdy wyrzeknę słowo,
Ręka twa działać nie będzie gotową,
A czyn nie stanie jasno ci przed oczy
Musem, którego namysł nie odroczy;
Jeśli nie uznasz się między wszystkiemi
Sam jeden godnym spełnić go na ziemi.
— Chcesz, bym ci była posłuszna i wierna?…
Idź i przynieś mi głowę Holoferna.


EFRAIM


Głowę! Judyto, masz ty rozum zdrowy?
W tłumie wojsk jego jak dostać tej głowy?


JUDYTA


Jak — nie wiem. Gdybyż!.. Sama bym spełniła.
Ja, słaba duchem zarówno, jak ciałem;
Lecz wiem, że to jest potrzebne.


EFRAIM


Gdzież siła?…


JUDYTA


Siła u wielkich mierzy się zapałem.


EFRAIM


Widzę go dziś, choć nigdy nie widziałem.


JUDYTA


I ja go widzę, przeczuwam go wzrokiem.
Oblicze, które całe mu jest okiem,
Promienie światła biją z jego czoła,
Gdzie stopą dotknie, ziemia drży dokoła.
Był czas, gdy nie stał on w żyjących gronie,
Więc czas przyjść może, który go pochłonie.


EFRAIM


Daj mu grom w rękę, a odejmij straże,
Wtedy na niego rzucić się odważę.


JUDYTA


Chciej tylko; z głębin przepaści, z twierdz nieba,
Wyzwij potęgi opiekuńcze, święte,
One uderzą, osłonią, gdzie trzeba,
Ciebie lub dzieło przez ciebie podjęte.
Skoro chcesz tego, czego wszystko chce,
Czego Bóg w pierwszym gniewie swoim słucha,
O czym natura duma w tęsknym śnie,
Ona, co krzykiem boleści wybucha,
Nigdy drugiego olbrzymiego ducha
Zrodzić nie mogąc, a jeśli porodzi,
To śmiercią razem pierwszego ugodzi…
Więc powstań, dziecię Natury olbrzymie!
I zmierz się z bratem swoim, Efraimie!


EFRAIM


Chyba ty zabić chcesz mnie z nienawiści,
Chcąc, żebym ziścił, czego nikt nie ziści.


JUDYTA


Widzisz, jak dobrze znam wartość twej duszy!
Więc ciebie myśl ta nie znęci, nie wzruszy?
Ja, którą kochasz, wskazuję ci drogę,
Jaką wzajemnie pokochać cię mogę;
Chcąc ciebie podnieść na wyżyny świata,
Kładę ci w serce myśl wielką zamiarem,
A ona tobie zawisła ciężarem,
Który cię bardziej ku ziemi ugniata.
Gdybyś ty, słuchaj, zacnych przodków synu,
Przyjął myśl moją z burzliwym zapałem
I w miecz uderzył, i rwąc się do czynu,
Nie rzekł: bądź zdrowa — a ruszył stąd cwałem,
To bym ja, czuję, sama przerażona,
By cię powstrzymać otwarła ramiona
I z sercem trwożnym o swoje kochanie,
Wyobrażała, co się z tobą stanie,
Tak, że ty musiałbyś zostać na progu,
Albo ja z tobą szłabym przeciw wrogu.
Lecz teraz jestem usprawiedliwioną.
Ja nigdy twoją nie mogę być żoną,
Miłość twa dla mnie, wiedziałam to z góry,
Jest karą twojej ubogiej natury,
Przekleństwem, które czyni cię ofiarą.
Własnej pogardy padłby na mnie cień,
Gdybym się twoją przeraziwszy karą,
Poszła za prądem miłosiernych drgnień.
Ty, znam cię z gruntu, mierzysz jedną miarą
Wielkość i pospolitość. Śmieszy ciebie,
To, na co mocy ja szukam aż w niebie.


EFRAIM


Gardź mną, lecz wprzódy zapytam cię o to,
Kto niepodobne[29] uczyni istotą[30]?


JUDYTA


Przyjdzie ktoś, musi! I iść będzie przodem.
Ty, Efraimie, dziwić się nie mogę,
Dzielisz lękliwość swą z całym narodem.
W niebezpieczeństwie wy tylko przestrogę
Widzicie, by go unikać, mężowie:
Wam myśl natarcia nie postoi w głowie.
Słaba kobieta więc, wśród mdłego[31] gminu,
Nabywa prawa do wielkiego czynu.
Jam cię do niego wzywała: daremnie!
Ty niemożliwość chciałeś wmówić we mnie. po pauzie
A więc… na ziemi niech dzieją się dziwy!
Ja ci dowiodę, że on jest możliwy.


zasłona zapada

### AKT III

Komnata Judyty.

#### SCENA 1

Judyta, w lichej odzieży, siedzi skulona i osypana popiołem. — Mirza wchodzi i spogląda na nią.

MINA


Trzy dni, trzy noce, siedzi martwa, blada;
Nie śpi, nie mówi, nie pije, nie jada;
Westchnie lub jęknie: serce jej snadź[32] chore,
Żeby ją zbudzić, poruszyć zmartwiałą,
Wczoraj umyślnie krzyknęłam: dom gore[33]!
I ani drgnęła. Nie wiem, co się stało,
Lecz coś się stało. Wygląda tak blado,
Iście człowieka gdy do trumny kładą. zwrócona
Judyto! Słyszysz? Ja pytam się ciebie,
Czy mam obwieścić o twoim pogrzebie?


Judyta daje znak Mirzie, ażeby odeszła.

MIRZA


Idę, lecz wrócę. Zapominam, dziecię,
O wrogu i o grozie, ba i o tém,
Że mnie za chwilę mogą przeszyć grotem.
Lecz co mi myśleć o sobie, o świecie,
Odkąd cię widzę półmartwą, półżywą,
Niby pogańskie, marmurowe dziwo.
Wprzód cię odwaga zagrzewała taka,
Że on przy tobie wyglądał na żaka[34];
Teraz… Aj! słusznie Efraim powiada:
— „Ona dlatego tak miota się rada,
Aby strach pokryć, od którego ginie.”
Jak się tam skończy, Bóg to wie jedynie!


odchodzi

#### SCENA 2

Judyta sama, wstaje.


Wszechmocny Boże! Strząsam ten proch z głowy;
Chwytam za rąbek twój płaszcz purpurowy,
Czepiam się Ciebie, jakbym gdzieś w daleki
Świat idąc, miała stracić Cię na wieki.
Jam już nie chciała modlić się do Ciebie,
A jednak muszę, jak odetchnąć muszę,
By się nie zdusić: widzisz, ja się duszę.
O Boże! Czemu Ty kryjesz się w niebie?
Wychyl się, ukaż skinienie swej dłoni,
Gdym ja za słaba, by dosięgnąć do niéj!
Jak zewnątrz świata i czasu, leżałam
W bólu, czekając znaku twego, Panie,
Aby mnie podniósł, nakazał działanie.
Wtem, na wieść grozy, radością zapałam:
To znak… Ty znowu chcesz, tak mi się zdało,
Przez twe wybrane nową błysnąć chwałą.
To, co mnie wzniosło, innych powaliło;
Widziałam z dumą, z rodzącą się siłą,
Jakby twa ręka łaskawie wskazała,
Że to przeze mnie ma błysnąć twa chwała.
Radością nawet duszę mą przejęło,
Że ten, któremu zlecałam to dzieło,
Zamiast z rycerską podjąć je ochotą,
Skurczony robak, zwinął się w swe błoto.
— To ty, Judyto! To ty! Tylko śmiało!…
Tysiące głosów do mnie zawołało.
Padłam na ziemię i przysiędze wierna,
Nie wstanę póty, aż Ty mi, o Panie!
Boleści moich dając rozwiązanie,
Wskażesz, jak zetrzeć serce Holoferna.
Patrzyłam wewnątrz siebie, czy przez lice
Nie padną z duszy śmierci błyskawice;
Patrzyłam zewnątrz, czy gdzie na pustyni
Nie wstanie mąż, co zbytnią[35] mnie uczyni;
Lecz wewnątrz, zewnątrz, wszędzie głucho, ciemno,
Tylko myśl jedna wciąż krąży przede mną,
Wzlatuje, wraca, w głąb serca się wpija…
Myślże to Twoja?… Czyja, Panie!… Czyja?…
zrywa się
Tak! To myśl Twoja… Wiatr niesie ją echem:
Do mego czynu droga zwie się grzechem!
Dzięki Ci za twą łaskę oczywistą!
Nieczystość w ręku twym staje się czystą!
A ja, kto jestem, nędzna, by się z Tobą
Spierać i duszę okrywać żałobą?
Do tej ofiary nie mogęż się wznieść?
Mniejże mam kochać Ciebie, niż swą cześć?
W oczach mi widniej! więzy moje pękną.
Teraz wiem, czemuś uczynił mnie piękną,
Czemuś mnie skazał na wieczne panieństwo,
Którym się brzydzą nasze obyczaje.
To, co ja miałam za twoje przekleństwo,
Błogosławieństwem dziś mi się wydaje.
spogląda w zwierciadło
Zwierciadło!… Co też zobaczę dziś tam?
Ha! dziwny obraz. Lica! Nie wstyd wam
Za tę bezbarwność? Jakby do was wcale
Nie dopływały krwi serdecznej fale.
Was, oczy, chwalę: wyście nie daremnie
Piły ten ogień, gorejący we mnie;
Płoniecie żarem gorączki. Nareszcie,
Wam, biedne usta, nie mam za złe, żeście
Tak blade, jakby zbiegło od was życie:
Wasz pocałunek ma być zgrozą — drżycie!
wyprostowuje się, rękę podnosi do góry
Tak! Mnie do grzechu duch ofiary niesie.
chwyta się obu rękami za pierś
To wszystko twoim jest, Holofernesie!
Lecz drżyj, gdy tobie zawróci się głowa:
Do mojej drogi jam strasznie gotowa.


#### SCENA 3

Judyta. — Mirza, powracając.

MIRZA


Czy wołasz mnie, Judyto?… wpatruje się
Jakaż blada!


JUDYTA


Nie! Nie wołałam, lecz zostań. Wypada
Abyś mnie pięknie, och! pięknie przybrała.


MINA


Czy tak?


JUDYTA


Do życia wracam!


MIRZA


Bogu chwała!
Oj! To ci większy pożytek przyniesie.
A zjeść co nie chcesz?


JUDYTA


Nie. Ubierać chcę się.


MIRZA


Zjedz; bo ja chyba nie wytrzymam dłużéj.


JUDYTA


Ty?


MIRZA


Bo, gdy tobie koniecznym się zdało
Głodem, pragnieniem nękać biedne ciało,
Przysięgłam, choć mi post wcale nie służy,
Nic do ust nie wziąć; sądząc, moje dziecię,
Że ty, gdy nie masz nad sobą, to przecie
Widząc to, litość mieć będziesz nade mną.
Ale przez trzy dni ja czekam daremno.


JUDYTA


Takiej miłości chciałabym być godna.


MIRZA


Pójdź zjeść, napić się, boś zapewne głodna,
Spragniona! Ale… napić się… mój Boże!
Pójdźmy się napić… ostatni raz może…
Ciągi od krynic[36] przecięli poganie,
Próżno pod murem świeci się zdrój mały,
Już się do niego nikt dziś nie dostanie.
Bo wróg go obległ i wypuszcza strzały.
Po całym mieście obchodzi wołanie:
Że lepiej umrzeć, niż żyć w takiej trwodze.
Jeden, przeszyty, jeszcze się po drodze
Wlókł, by odwilżyć spiekłą w ustach suszę,
Lecz nim zaczerpnął, już wyzionął duszę.
Nigdzie się wróg ten nie pastwił tak srodze;
Tak wodę jego odjęli szpiegierze,
Iż kto ma kroplę, jak skarbu jej strzeże.


JUDYTA


Okropność!… Zamiast, wyszedłszy z ukrycia,
Życiem tak nędznym zdobyć źródło życia!
Mirzo, zbyt długo trzymam się zagrody!..


MIRZA


Patrzaj, Efraim wodę ci przysyła,
Zobacz w tym dowód, jak mu jesteś miła:
Własnemu bratu odmówił tej wody.


JUDYTA


Precz!… On należy do tej ludzkiej rzeszy,
Która i dobrze czyniąc, jeszcze grzeszy.


MIRZA


I mnie to tknęło. Lecz tyś dlań zbyt sroga:
Przyznaj to sama.


JUDYTA


O! nie, moja droga.
Każda kobieta wymagać ma prawo,
By mąż w złej dobie[37] był radą i sławą;
Trwożność mężowi mąż wybaczyć może,
Kobieta nigdy. Wybaczym podporze,
Jeśli się złamie; lecz duch nasz nieskory
Wybaczać samą potrzebę podpory.


MIRZA


Czyś ty naprawdę to przypuszczać śmiała,
Że według twego on życzenia zdziała?


JUDYTA


Kto na się rękę podniósł w dni rozkwicie,
I kto bezpańskiem uczynił swe życie,
Ten mógł to zdziałać. Szałem tego nie mień[38],
Bo nie ma szałów w tak przeświętej sprawie.
Jam uderzyła w niego, niby w krzemień,
Niepewna, czy go rzucę, czy zostawię;
Szukałam iskry, od której by cała
Płomieniem dusza moja rozgorzała:
Iskry nie było, kamień depczę nogą.


MIRZA


Ale nie pytasz o to, jaką drogą
Dojść tam, gdzie można spełnić czyn ofiarny.


JUDYTA


Łucznik, co pyta, nie trafi w punkt czarny
Na białej tarczy. Jest ręka i oko.
Jak gołębica, szukająca gniazda,
Jam go ujrzała w przestrzeni, wysoko:
Mignął mi, niby zamglona gdzieś gwiazda;
I dusza, która w tej zwątpienia nocy
Pierwsza powstała z powszechnej niemocy,
Musiała powziąć i myśl wyzwolenia.
Lecz idź się posil.


MIRZA


To rzeczy nie zmienia:
Pójdę, lecz z tobą.


JUDYTA


Smutno patrzysz… Zgoda.
A potem użyj całego natchnienia:
Niech będę strojną jako panna młoda;
Dziś powinnością jest dla mnie uroda.


obie odchodzą

Zmiana.

Scena przedstawia otwartą przestrzeń Betulii. Gdzieniegdzie widać tyły domów, pomiędzy drzewami palmowymi i platanami; w głębi zaryglowana brama miejska, nad którą panuje okolica górzysta.

#### SCENA 4

Tłum ludu. — Grupa młodych mieszczan uzbrojonych. — Hozea, Ammon, Ben.

HOZEA

do Ammona


Czy nie słyszałeś co o Holofernie?


AMMON


Słyszałem… Zgroza!


HOZEA


Opowiedz nam wiernie.


AMMON


Stał on, gdzie pole staje się górzystszem
I coś po cichu rozmawiał z rotmistrzem,
Gdy wtem, w pobliżu, pod koniec rozmowy,
Spostrzega draba, i wraz mu pytanie
Rzuca: — „Coś słyszał z moich słów?”
— „Nic, panie!”
— „Szczęście!… przez uszy pozbyłbyś się głowy.”
Mnie niepojętą cierpliwość Jehowy:
Jeśli on takiej folguje potworze,
To kogóż wreszcie nienawidzić może?
Szczęśliwsi, widzę, są od nas poganie.
Słuchaj, Hozea, jakie twoje zdanie?
Czy lepiej umrzeć tak, pod gołym mieczem,
Gdy śmierć przychodzi chyża i nietrwożna,
Ni się jej zlęknąć, ni czuć dość nie można,
Czy piec się z wolna, tak, jak my się pieczem?


HOZEA


By odpowiedzieć ci na to, Ammonie,
Musiałbym gardło mniej suche mieć sam:
Próżna gawęda, próżno ślinę chłonie.


AMMON


Masz słuszność.


HOZEA


Na toż wreszcie przyszło nam,
Że sobie samym zazdrościmy ninie[39]
Kropel krwi, która w żyłach naszych płynie.
Ja bym sam siebie otworzył jak banię.
Co najlepszego w tej ciężkiej godzinie,
To, że w pragnieniu, którym nas poganie
Darzą, nie tyle już w nas głód się budzi.


AMMON


Głód? Wszak żywność na długo nam stanie[40].


HOZEA


Na długo!.. jeśli znosić będziem ludzi
Jak ty na przykład, co z wielką rozkoszą,
Zamiast na barkach, w brzuchu mięso noszą.


AMMON


A cóż to szkodzi? Przymawiasz[41] nie w porę:
Ja, to co zjadam, z własnych składów biorę.


HOZEA


Wszystko jest wspólnym w wojennej potrzebie.
Takich żarłoków, przede wszystkim ciebie,
Trzeba by spędzić na mury, na wały,
W pierwsze szeregi, tam, gdzie świszczą strzały.
Jeśli zwyciężą, więc dzięki szpikowi
Wołów i skopów[42], co ich moc stanowi;
A gdy na wałach pozostawią głowy,
To zysk widoczny kuchni obozowéj.


AMMON


Ty szydzisz z siły? Spróbuj wprzód niżeli…


uderza go pięścią

BEN

wchodząc między walczących


Czyście wy, jeden z drugim, poszaleli?
Bójka rozżarza pragnienie, a przecie
Wodą zza bramy się nie napijecie.


AMMON


Czy by, zaprawdę, nie było nam zdrowiéj,
Otworzyć bramę Holofernesowi?
Kto by odsunął rygle, tego pewnie
Wódz asyryjski nie przyjąłby gniewnie.


BEN


Niechaj spróbuje: nie bronię mu wcale,
Lecz sam na ziemię trupem go powalę!


#### SCENA 5

Z lewej strony wchodzą: Najstarszy otoczony Ludem, kilku Kapłanów, Mieszczanie i Kobiety. — Assad, Daniel, Samaja. — Poprzedzający.

NAJSTARSZY


Słuchajcie, wszyscy Betulii mężowie,
Co arcykapłan Jojakim w mym słowie
Wam zapowiada.


ASSAD


O! Arcykapłana
Dobra chęć wszystkim nam zarówno znana:
On się otoczyć rad by lwów tysiącem,
By sam tym snadniej mógł zostać zającem;
Lecz mnie pociecha ta znaczy jedynie,
Która ze zdrojów za wałami płynie.


NAJSTARSZY


On wam wspomina wielkiego Mojżesza,
Który nie mieczem, jak myślała rzesza,
Lecz nie straciwszy jednego człowieka,
Samą modlitwą zwalczył Amaleka:
To waszej zleca Jojakim pamięci.
Nie lękajcie się ni miecza, ni tarczy;
Słowo świętego do zwycięstwa starczy.


ASSAD


A gdzie jest Mojżesz, gdzie są nasi święci?


NAJSTARSZY


I macie pomnieć[43] w swym pobożnym męstwie,
Że świętość Pana jest w niebezpieczeństwie!


ASSAD


Jam myślał, że Pan strzeże naszej bramy,
A ninie[44] słyszę, iż my go strzec mamy!


NAJSTARSZY


A przede wszystkim on wam przypomina,
Że choć was odda Pan w moc poganina,
Zniszczyć was z mieniem i ciałem poleci,
Nie lękajcie się: Pan was wynagrodzi
Na waszych dzieciach i na dzieciach dzieci,
W potomku, który w sto lat się urodzi.


ASSAD


Kto mi poręczy, że z krwi mego syna
Nie wzrośnie jaka niegodna drużyna,
Która szyderstwem pamięć mą zbezcześci,
Że ja się w grobie przewrócę z boleści.
Twe usta drgają, wzrok twój ćmi się, człecze;
Ząb zębem słowo twe na poły siecze,
Kryjące przestrach: i chcesz wmusić nam
Odwagę, której pozbawionyś sam?
Niechże i ja też odezwę się z raz,
I nie za siebie, lecz za wszystkich nas!
Idź, każ otworzyć miasto. Tak, poddanie
Obudzić może litość w tym tyranie;
Kiedy te rygle daremnie nas strzegą.
Mówię za wszystkich, za brata niemego,
Za starce, dzieci, niewiasty. Więc prowadź
Wszystkich nas ku tej nieszczęśliwej bramie!
obraca się do ludu
Nic słusznież mówię, co?


AMMON, HOZEA I BEN


Słusznie.


DANIEL

który od wejścia trzymał się Assada, raptem odrywa się odeń


On kłamie!
Ukamienować go! Ukamienować!


WSZYSCY

w różnych grupach, z poruszeniem, ręce wznosząc do góry


Cud!


AMMON, HOZEA I BEN


Wszak to niemy?


ASSAD

z przerażeniem patrząc na brata


Tak, ślepy i niemy!
Nie rzekł ni słowa, odkąd z nim żyjemy.


DANIEL


Tak, jest to brat mój; lecz wy go nie znacie!
Karmił mnie, poił, dał mi kącik w chacie,
I odzież na grzbiet. On i dniem, i nocą
Ratował, słodził mą dolę sierocą.
Podaj mi rękę, czuły, drogi bracie,
I stąd czym prędzej do domu mnie prowadź.
Kiedy Assad podchodzi, by mu podać rękę, Daniel jakby z przestrachem wyrywa ją i woła wielkim głosem:
Ukamienować go! Ukamienować!


ASSAD


Biadaż mi! Dola moja dokonana.
Przez usta niemych przemawia duch Pana!
Ukamienujcież mnie, jak wyrzekł niemy!


DANIEL


Ukamienujcie!


WSZYSCY


Ukamienujemy!


Lud tłoczy się za nim, rzucając kamieniami, których odgłos coraz bardziej oddala się i cichnie.

SAMAJA

śpiesząc za niemi


Co wy czynicie?


znika

DANIEL

w natchnieniu


Przychodzę — Pan rzecze.
A skąd przychodzi, nie pytaj, człowiecze.
Azaż[45] myślicie, iż ja łudzę was?
Ja wiem i ślepe widzą moje oczy,
Kiedy ma nadejść dla was zbożny czas!


AMMON


Prorok! Słuchajcie!


WSZYSCY


Proroczy, proroczy!


DANIEL


Pod moją pieczą wyrośliście żywo,
I wybujali niby kłosy w lecie;
Wy, trud rąk moich — jakoż rozumiecie,
Że ja was oddam poganom na żniwo?
O nie! Cieszcie się! Kłosy me poranna
Odwilży rosa: wstaniecie!


LUD, AMMON, HOZEA I BEN

rzucają się na ziemię z okrzykiem:


Hosanna!


#### SCENA 6

Już podczas ostatnich słów, pomiędzy ludem ukazuje się Judyta z Mirzą. Poprzedzający, bez Assada; wkrótce potem z lewej strony wchodzi Samaja.

DANIEL


Jakkolwiek wielki wróg i mnogie tłuszcze
Dom wasz obległy — mnie małego dość,
By wielkość zwalić i ukorzyć złość.
Ja mieszkam z wami, ja was nie opuszczę,
Jeśli wy przy mnie zarówno dotrwacie…
Podaj mi rękę, o! drogi mój bracie!…


SAMAJA


Twój brat nie żyje: ukamienowany.
Słowo go twoje zabiło, nie ręka:
Za jego miłość to twoja podzięka.
Razem spędziłem z nim wiek młodociany,
To był przyjaciel mój drogi, jedyny;
Chciałem go bronić: tych było zbyt wielu,
Co na twe słowo wściekli się, Danielu!
Nie poradziłem: on umarł bez winy.
„Niech brat od ciebie opiekę otrzyma!”
Rzekł, gasnącymi spojrzawszy oczyma
Na mnie, gdy stałem z pochyloną głową,
I padł z obliczem smutnie uśmiechniętém;
A ja ci jego to ostatnie słowo
Rzucam płomiennym w duszę testamentem.


DANIEL

usiłuje przemówić, nie może, kończy jęczeniem

SAMAJA

do ludu


Wstydźcie się za to, że jeszcze klęczycie,
Wstydźcie się bardziej za odjęte życie
Temu, co dobrze wam życzył. Azali[46]
Myślicie, te was złości wasze strzegą?
Żeście, rzucając tak gwałtownie w niego,
W nim własne grzechy ukamienowali?…
Oprzytomniejcież! Powiem wam, jak było:
To, co on mówił z przekonania siłą,
I bez obawy przed Najstarszym, ale
Biorąc do serca wasze własne żale,
Myśmy to we dwóch dziś na wszystkie strony
Obgadywali, a niemiec[47] skulony
Siedział jak zawsze, słuchał bez udziału,
Żadnych nie dając oznak tego szału. do Najstarszego:
A ja wam mówię, żem chęci tej saméj,
Co mój druh biedny. Tak! Otworzyć bramy,
Gdy takie widać są Boskie wyroki;
Zdać się na łaskę, niełaskę — bez zwłoki. do Daniela:
Pokaż, iż przez cię przemawiał Pan świata,
Przeklnij mnie, jakeś przeklął swego brata!


DANIEL

w najwyższem uniesieniu chce przemówić i nie może

SAMAJA


Widzicie — prorok!… Ot, przechwałka pusta!
To szatan z piekła odemknął ci usta,
A Bóg je zamknął na powrót na wieki.
Możecież wierzyć, że Pan w wielkiej chwili,
Głos daje niemym, ślepym wzrok daleki,
Po to, by mordy nad braćmi czynili?


DANIEL

uderza się pięśćmi

JUDYTA

wstępując w środek


Nie daj się kusić, betulijski ludu!
Gdy was owiała moc Boskiego cudu,
Żeście w zachwycie upadli przed Panem,
Ścierpicież, aby było powiedzianém
Wpośród was samych i całego miasta,
Że to kłam tylko?


SAMAJA


Czego chce niewiasta?
Judyto zacna, co twe słowo znaczy?
Czyliż nie widzisz, że ten tu w rozpaczy
Miota się? On by krzyczał w niebogłosy,
Gdyby mógł krzyczeć… Daniel wydaje przeraźliwy jęk
On rozpaczać musi,
Póki sumienie własne go nie zdusi,
Póki człowiekiem jest.
do Daniela
Rwij sobie włosy,
Głową w mur trzaśnij, zostaw mózg na murze,
Aby go zbiegła lizać psów gromada;
Oto jedyna ma dla ciebie rada,
Ty, bratobójco! Co przeciw naturze,
To przeciw Bogu!


AMMON


On słusznie powiada.


BEN


Czyn bratobójczy nie może ujść płazem!


JUDYTA

do Samai


Czyś ty jest Panu świata drogoskazem?
Wszakże to każdą Pan uświęca drogę,
Po której stąpa?


SAMAJA


Zgodzić się nie mogę,
By zbożnym było, co wstrętne naturze.
Jeśli zamierzył Pan uczynić cud,
Czemu nie każe rozpęknąć się chmurze,
Aby spragniony napoiła lud?
Czemu, gdy jęczy jego rzesza wierna,
Nie zmieni cudem serca Holoferna,
Byśmy w odwrotnym ujrzeli go szyku
Odchodzącego od nas?


HOZEA I AMMON

zamierzając się na Daniela


Giń, grzeszniku,
Który sprawiłeś kuglarskimi dziwy,
Że śmiercią zginął człowiek sprawiedliwy!


SAMAJA

wstępując pomiędzy nich i Daniela


Kaina ramię nie dotknie niczyje,
Wyrzekł Pan. — Ja zaś w sobie ten głos Pana
Słyszę dziś. Kain sam siebie zabije!
Jeśli ten człowiek dożyje do rana,
Grzech swój udźwignie przez dzień i noc całą,
Niechby się według jego głosu stało;
Schnijcie powoli, lub czekajcie, aże
Dla wyzwolenia was cud Pan pokaże.
Lecz jeśli umrze, o! to moja rada,
Abyście idąc za głosem Assada,
Otwarli bramy. Jeśli was tak gniecie
Grzechowy ciężar, że tuszyć[48] nie śmiecie,
By cud się zjawił dla was za bramami,
I was wybawił — wyrżnijcie się sami.
Ogłoście święto mordu; niech druh druha,
Syn ojca, matki, brat brata usłucha,
W dowód miłości nóż wbije mu w serce,
I niech się wzajem wytępią morderce!
Niemego biorę do domu.
do Daniela
Więc w drogę!
do siebie
Tegoż ja przecie dopuścić nie mogę,
By przez jednego obłąkańca cała
Społeczność miejska zagubić się dała.
Zamknę go z sobą, podam mu nóż w dłonie,
I póty będę szeptał mu, aż skłonię,
Aby się zabił: potem zobaczemy…
Szczęście, że nie jest głuchy, tylko niemy.


Samaja i Daniel wychodzą

AMMON


Poddać się… poddać! To środek jedyny.


BEN


Więc nie czekajmy dłużéj..


HOZEA


Ni godziny!


AMMON


Do bram!


WSZYSCY


Otwierać!


JOZUA

mieszczanin


A czyja w tym sprawa,
Że miasto dotąd wciąż oporem stawa?…
To nasi starsi i nasi kapłani…


JUDYTA

na stronie


O, nędzna tłuszcza! Ona teraz gani
Tych, którzy jedni sprawili to przecie,
Że ten lud, nicość, dziś jest czemś na świecie.
głośno
Podłym postępkiem w tej nieszczęsnej chwili
Chcecież pokazać, żeście zasłużyli
Na to nieszczęście?


JOZUA


Ja gdym o pochodzie
Holofernesa wieść zasłyszał w grodzie,
Wraz[49] pomyślałem: co wszczynać niesnaski,
Wyjść przeciw niemu i ubłagać łaski.
Dziś byśmy sobie siedzieli w spokoju,
Mieli dostatek jadła i napoju.
A teraz, cóż się zrówna z nędzą naszą?
Chyba męczarnia, którą w piekle straszą.


WSZYSCY


Biada nam! Biada naszej krwi!


JOZUA


Więc śmiało!
Wydalić z miasta precz starszyznę całą,
Holofernowi wydać ją! Jeżeli
On przebaczenie opornej udzieli,
To dobrze; jeśli przeciwnie, niech raczéj
Zamiast nas, ona jemu się tłumaczy.


AMMON, BEN I HOZEA


Czy nas to zbawi?


JUDYTA


To do tego zmierza,
Jakbyście w jakiejś niebezpiecznej chwili,
Zamiast się bronić, dzielnego płatnerza[50],
Co wam miecz ukuł, w podziękę zabili!


AMMON, BEN I HOZEA


Czy to pomoże?


JOZUA


Zapewnić was mogę:
W starszyznie dajem nie rękę, nie nogę,
Lecz głowę naszą!


WSZYSCY


Dobrze mówi! Zgoda!


JOZUA

do Najstarszego, który się nieruchomie przypatruje


A cóż ty na to?


NAJSTARSZY


Dla mnie żadna szkoda.
Gdyby pomogło, sam bym wam poradził;
Osiemdziesiąty rok ciężko mi służy,
I czas mi wielki do wielkiej podróży:
Ojce wołają, bym się k'nim sprowadził.
Mnie tam o kilka oddechów nie chodzi.
Choć przyzwoitszy grób mieć mi się godzi,
Niż we wnętrznościach dzikiego zwierzęcia.
Lecz jeśli to ma uciszyć gniew księcia,
I o grób mniejsza: ja jestem gotowy,
I dar wam czynię z mojej siwej głowy;
Tylko się śpieszcie z rozrządzeniem ciała,
By was przypadkiem śmierć nie skrzyżowała.
Pozwól mi jednak raz jeszcze, narodzie,
Użyć tej głowy ku własnej wygodzie.
Wszak nie ja jeden, lecz słyszę, wskazani
Są wszyscy starsi i wszyscy kapłani?
Nie łaskaż przejrzeć, jaka liczba będzie
Tych, którzy stanąć mają w ofiar rzędzie?
Jeśli sam ginąc, mogę zbawić — zginę;
Lecz niech za wszystkich wszystką przyjmę winę!


JUDYTA

groźnie


O! wy bezduszni! Słyszycie te słowa,
I jeszczeż wasza nie zgięła się głowa
Pod stopy starca, który tak bez granic
Wam się oddaje!


JOZUA


Człek to niedzisiejszy:
On wie, że opór nie zdałby się na nic;
Wymyślił inny, własny a silniejszy.
Niechaj i jagnię ma język tak gładki,
To ani jedno nie pójdzie na jatki.
Nie ciebie jedną wzruszył on wśród nas.


JUDYTA


Sam sobie nie mógł on zaprzeczać; lecz
Cały wasz zamiar zniweczyć miał czas.
Mógł się on zabić i chwycił za miecz;
Jam to spostrzegła i podeszłam wraz,
By mu przeszkodzić. Lecz błysło niebawem
Zwycięstwo ducha na obliczu prawém:
Jakby zawstydzon, cofnął rękę drżącą,
I spojrzał w niebo łzawo i gorąco.


NAJSTARSZY

do Judyty


Nazbyt szlachetnie przedstawiasz mnie: jam
Słuchał tylko; rozkazał Ten… tam!


wyciąga rękę do nieba

AMMON I BEN

do Jozuara


Zła twoja rada i na nic nam zda się.


HOZEA I LUD


My nie pójdziemy za nią, Jozuasie!


JUDYTA


Dzięki wam!


JOZUA


Ale na to zgoda przecie,
Że bramy sami otworzyć każecie;
Bo wróg, najdzikszy nawet, mniej się sroży,
Kiedy przeciwnik bramy mu otworzy,
Niż gdy je musi otwierać przebojem.
Jeśliś dotknięty przełożeniem[51] mojém,
Jutro przeproszę cię… gdy będziem żyli.
Teraz daj rozkaz i ruszajmy w drogę
Do bramy!


JUDYTA

do Najstarszego


Odrzuć ten rozkaz.


NAJSTARSZY


Nie mogę.
Już i sam nie wiem, co radzić w tej chwili.


#### SCENA 7

Poprzedzający. — Achior, wchodzi uzbrojony.

ACHIOR


Otwórzcie bramy! Nie mniemajcie przecie,
Że Holoferna łaskę osiągniecie.
Przysiągł, że naród, co jego potęgi
Niepomny, podda się ostatni, srodze
Wytępi z ziemi: a wyście na drodze
Jego ostatni.


JUDYTA


Przysiągł?


ACHIOR


I przysięgi
Dotrzyma wierniej, niż kto bądź na świecie.
Gniewał się na mnie i uznał za wroga,
Żem mu przedstawiał moc waszego Boga.
Gniew jego — to śmierć. Ale on, jak wiécie,
Zamiast mnie zabić, do was mnie przysyła.
Tak on nie wątpi już, że żadna siła
Upadku miasta nie wstrzyma, iż mnie,
Względem którego nienawiścią tchnie,
Głowę mą ceniąc na złoto — śle przodem,
Pewny, że w ręce ja wpadnę mu sam,
Razem z podbitym przez niego narodem,
I głowę oddam.


WSZYSCY


Nie otworzym bram!


AMMON


Jeżeli miecz ma rozstrzygać, toć przecie
Miecz jest i u nas.


JOZUA


Więc oznaczcież czas:
Boć wszystko koniec musi mieć na świecie.


BEN I HOZEA


Czas, czas oznaczyć!


NAJSTARSZY


Bracia! błagam was!
Pięć dni wytrwajcie; pięć i szóstą noc:
Pięć dni — a Pańska okaże się moc.


JUDYTA


A gdy z pomocą Pan dłużej wytrzyma?


NAJSTARSZY


To wtedy dla nas ratunku już nie ma:
Umrzemy. Jeśli ma pomoc przyjść z nieba,
Więcej niż pięciu dni na nią nie trzeba;
I tak niejeden umrze z tego grona.


JUDYTA

uroczyście, tak jakby wymawiała wyrok śmierci


Tak chcecie… a więc, za pięć dni On skona!


NAJSTARSZY


W ostateczności, ostateczna rada.
Pięć dni wyżyjem: ale nam wypada
Święcony olej rozdzielić i wino;
Spożyć ofiarę. Biadaż mi, och! biada,
Za taką radę!


JUDYTA


Prawda! do Ludu Hej, drużyno!
Kto nie ma do stracenia, ten zwycięża!
Zróbcie wycieczkę choć w kilkaset męża.
Wszak tuż za murem są małe krynice,
Więc się rozdzielcie na dwie połowice:
Jedna niech bramy i odwrotu strzeże,
A druga wody obficie nabierze.
Nie lepiejż młodym, niż, jak radzi stary,
Obdzierać ołtarz ze świętej ofiary?


NAJSTARSZY


Widzisz! Nikt z całej nie ozwał się rzeszy.


JUDYTA


Więc nie rozumiem, ale to mnie cieszy.
Gdy garstka ludzi za murem was straszy,
Tym mniej do miary stosuje się waszéj
To, byście miłe narażając głowy,
Napój ściągali ze stołu Jehowy.


NAJSTARSZY


Ale potrzeba gwałtowna zachodzi,
I to się stokroć, tysiąckroć nagrodzi —
Gdy twoja rada źle jest pomyślana.
Brama otwarta — to śmiertelna rana
Na ciele grodu. Wszak Dawid, w potrzebie
Jedząc chleb święty, nie zjadł śmierci w chlebie.


JUDYTA


Dawid! Ależ to był wybraniec Boży!
Bądźcie jak Dawid przesławnej pamięci,
Czyńcie jak Dawid, a wróg się zatrwoży,
Jedzcie i pijcie, a to was uświęci.


HOZEA


Co będziem słuchać?..


AMMON


Hańba, kto nie słucha!
To jest niewiasta największego ducha
W całej Betulii. Choć wielce zamożna,
Taka jest dobra, tak dziwnie pobożna;
Nędznych odwiedza w najlichszym zakątku,
Szafarką[52] mieni się swego majątku,
Nie właścicielką. Gdy złej naszej doli
Pan zechce ulżyć, to tylko jej gwoli[53].


JUDYTA

do Achiora


Opowiedz o nim, wszak znasz Holoferna?


ACHIOR


Siła nadludzka i buta niezmierna.
On krwi mej żądny, ale ja go przeto
Nie nienawidzę. Wierzaj mi, kobiéto,
Gdyby miecz podniósł i nadstawił szyję,
I rzekł: „Zabij mnie, bo ja cię zabiję!”…
Ja nie wiem, co bym wybrał.


JUDYTA


Toteż za to
Życiem, wolnością, spłacił cię bogato.


ACHIOR


Bynajmniej! Gdybyż to tak było! Ale
Mnie na myśl biją do głowy krwi fale,
Jak on pogardzać musi takim mężem,
Którego wrogom odsyła z orężem!


JUDYTA


Więc to okrutnik?


ACHIOR


Jednak nie bez granic,
I nie z natury. Cały świat ma za nic,
Kto bawi[54] przy nim. Za jego rozkazem
Jechałem przy nim gór szczytem. Aż razem
Wyjrzy przed nami taka rozpadlina,
Że aż się w głowie zawracać poczyna.
On wspiął ostrogą swego berberczyka[55],
Który o lepsze lubił chodzić[56] z chmurą:
Ja go wstrzymuję, bo mnie strach przenika.
„Ja nie chcę na dół, ale owszem górą!”
Rzekł i nad przepaść takim prysnął lotem,
Że nim ja ruszył, on był już z powrotem.
Zeskoczył z konia, znużenia ni znaku,
I legł wygodnie do snu na czapraku[57].
I jam zsiadł z konia, a zdjęty zapałem,
Kraj jego szaty ucałować chciałem.
Wstyd! W niewolniczym ku niemu zapale,
Gdy mówię o nim, wciąż go tylko chwalę.


JUDYTA


Kobiety lubi on, jak niesie wieść?


ACHIOR


Kobiety?… Lubi, tak jak pić i jeść.


JUDYTA


Myślałam, że inaczéj..


ACHIOR


Byłaś w błędzie.
To jego cacka[58].


JUDYTA


Przeklętym niech będzie!


ACHIOR


Co chcesz! Jam jedną z mego ludu znał,
Która, że ją porzucił, zdjęta szałem,
Wkradła się do tej komnaty, gdzie spał,
Gołym sztyletem grożąc mu nad ciałem.


JUDYTA


A on co?


ACHIOR


Śmiał się tak długo, tak długo,
Aż ona padła zalana krwi strugą:
Tak straszną była tego śmiechu siła,
Że własnym nożem przebiła się biédna!


JUDYTA


Dzięki ci! Taka wieść wystarczy jedna,
By bohaterstwo męskie roznieciła.
Wstępuje w pośrodek Ludu, wszyscy ją otaczają półkolem; ona podnosi rękę do góry.
Koniec być musi!


ACHIOR


Judyto! Co tobie?


JUDYTA

w natchnieniu, uroczyście


Powstańcie wszyscy, coście legli w grobie
Za jego sprawą. Otwórzcie swe rany,
Niech się w nie wpatrzę! Dalecy i bliscy,
Których on shańbił, powstańcie tu wszyscy!
Sąd się rozpocznie przed Panem nad pany.
Ukażcie swoje oblicza wybladłe,
Raz jeszcze oczy otwórzcie zapadłe,
Niech w nich wyczytam wyrok wypisany
Na głowę jego. Za was wszystkich mszczę się!
Na sąd cię Boży zwę, Holofernesie!
Więc zbrodnie twoje na widok, na słońce!
Mszczę się za zmarłe, wstawiam za żyjące.
Minął czas gwałtu, powstaje czas kary.do Achiora
Powiedz, czym dość jest piękną do ofiary?


EFRAIM

nadchodząc, do siebie


Z jakimże dziwnym przemawia zapałem!


ACHIOR

spoglądając z bliska na Judytę


Tobie podobnej nigdy nie widziałem.


JUDYTA

do Najstarszego


Z Holofernesem chcę widzieć się sama:
Rozkaż, niech dla mnie otworzy się brama.


NAJSTARSZY


Co ty zamierzasz, jaki jest twój plan?


JUDYTA


To wiedzieć może tylko Bóg, mój Pan.


NAJSTARSZY

dając znak


Niechże się brama dla ciebie otworzy!


EFRAIM


Judyto! Cóż cię tak nagli?


JUDYTA


Duch Boży.
do Mirzy
Czy masz odwagę iść ze mną za bramę?


MIRZA


Mniej bym jej miała puścić cię tam samę.


JUDYTA


Jakom prosiła cię, czy tak się stało?


MIRZA


Chleb, wino, olej — jest; ale za mało.


JUDYTA


Za wiele.


EFRAIM

na stronie


Gdybym wiedział, co się stanie,
Byłbym stanowczo spełnił jej żądanie!


JUDYTA

postępuje kilka kroków ku bramie, następnie zwraca się do Ludu


Ufnością w Boga duszę mą uzbroję.
Módlcie się za mnie, jakby za umarłą!
Imienia mego uczcie dzieci swoje,
By się w pamięci ludu nie zatarło.


Odchodzi z wolna ku bramie, którą zbrojni otwierają. Na odchodzącą pada blask zachodzącego słońca. Po jej odejściu wszyscy, oprócz Efraima, padają na kolana, w skupieniu modlitewnym, któremu towarzyszy daleka muzyka.

EFRAIM


Gdybym ją mógł ocalić!… Ach! Co czyni?
Ha! Pójdę za nią do tej lwiej jaskini.


odchodzi

#### SCENA 8

Poprzedzający, prócz Judyty, Mirzy i Efraima. Przybywa Delia.

DELIA

w gwałtownym wzburzeniu rzuca się między Lud


Biada mnie! biada i wam!… Co poczniemy?


NAJSTARSZY


Co ci jest, Delio?


DELIA


Ten ślepy i niemy,
Ten straszny, męża mi zabił.


HOZEA

do Ludu


To żona
Samai.


NAJSTARSZY


Jak się to stało?


DELIA


Pytacie?…
Ach!… Mąż mój wraca stąd: twarz rozstrojona,
Wiedzie Niemego i w dalszej komnacie
Z nim się zaszczepia. Co mówi, nie słyszę;
A Niemy łka wciąż i boleśnie dysze[59].
Co to jest? myślę… Pode drzwi podchodzę,
Patrzę przez szparę… Niemy jęczy wciąż,
Trzyma miecz w ręku; tymczasem mój mąż
Stoi i coś mu wypomina srodze,
Niemy do piersi już kieruje miecz;
Ale wtem naraz odrzuca go precz,
Na mego męża rzuca się jak żmija,
I szyję jego rękami obwija.
Wołam o pomoc. Wraz[60] ogromną zgrają
Ze wszystkich domów sąsiedzi zbiegają,
Drzwi wyłamują… Ach! widok straszliwy!…
Za późno… Mąż mój już leżał nieżywy:
Niemy go zdusił! Za moim przybyciem
Leżał przy trupie, jęcząc strasznym wyciem.
Gdym weszła, ucichł; bo choć było tłumnie,
Poznał mnie z głosu i czołgał się ku mnie
Na klęczkach. „Zbójco!” krzyknęłam doń, lecz
On wskazał w niebo, podniósł z ziemi miecz,
Podał mi do rąk, na pierś wskazał ręką,
I zdał się błagać swym umarłym wzrokiem,
Bym go przebiła.


KAPŁAN


Daniel jest prorokiem.
Pan się zlitował nad narodu męką,
Dał głos niememu i nie szczędził cudu,
By zbudzić wiarę u wiernego ludu
W te cuda, które Pan w przyszłości zdziała.
Samaja, teraz widzicie to sami,
Próżno was straszył swymi proroctwami:
Samaja upadł, Danielowi chwała!


AMMON


Idźmy doń, by mu krzywda się nie stała!


WSZYSCY


Tak! Do Daniela!


KAPŁAN


Idźcie, lecz bez broni:
Pan go nam zesłał i Pan go osłoni.Pan go nam zesłał i Pan go osłoni.


Gruppa. — Zasłona spada.

### AKT IV

Przed namiotem Holofernesa. — Okolica górzysta, jak w akcie pierwszym. — Widok Betulii w głębi. — Przed namiotom kamienie do siedzenia.

#### SCENA 1

Dwaj Porucznicy Holofernesa, następnie Holofernes. — Od czasu do czasu zbrojni przechodzą przez scenę.

1 PORUCZNIK


Hetman wygląda jakiś zagadkowy:
Coś niby płomień wybuchnąć gotowy.


2 PORUCZNIK


Więc niebezpieczny.


1 PORUCZNIK


Czy wiesz, co się stało
W przeszłą noc?


2 PORUCZNIK


Nie wiem.


1 PORUCZNIK


Hetman nasz o mało
Sam się nie zabił.


2 PORUCZNIK


Bajka!


1 PORUCZNIK


We śnie marzy,
Że ktoś przy łożu godzić się nań waży.
Chwyta za sztylet, by pchnąć przeciwnika,
Aż sztylet własną pierś jego spotyka.
Szczęściem, iż żebra twardsze ma, niż miecze!
Budzi się, widzi krew, śmiać się poczyna.
„Krwi mam za wiele; to mnie chłodzi” — rzecze,
Gdy mu komornik[61] opaskę przepina —
„Nie trudź się stary; niech sobie pociecze!”


2 PORUCZNIK


Trudno uwierzyć.


1 PORUCZNIK


Spytaj komornika.


HOLOFERNES

wychodząc z namiotu


To już mnie lepiéj.
przerażenie Poruczników
Rycerze! Rycerze!
Dobrze wam życzę; a więc żal mnie bierze
Za was, że z nudów nie szczędząc języka,
Mielecie różne wieści i domysły,
Od których gardła częstokroć zawisły.
Moja to wprawdzie w tym największa wina,
Że was bezczynność nudzić już zaczyna,
Tak, iż gawędki toczycie złowieszcze,
By się okłamać, że żyjecie jeszcze.
Lecz mówcie, co byście też uczynili,
Gdybym istotnie ja nie żył w tej chwili?


1 PORUCZNIK


Ty, panie, powiedz nam, bo my nie wiemy.


HOLOFORNES


Choćbym i wiedział, milczałbym jak niemy.
Człowiek, co wskaże za życia po sobie
Zastępcę, sam już tym samym legł w grobie.
Bo cóż to śmierć jest? Co śmierć?… Jak myślicie?


2 PORUCZNIK


To rzecz, dla[62] której miłujemy życie…


HOLOFERNES


Dobra odpowiedź… Więc nam z całej siły
Trzymać się życia, by smak jego wszelki
Aż do ostatniej wycisnąć kropelki,
Aż do zerwania życiodajnej żyły,
Która dla zręcznych tryska tak obficie;
Ściągnąć rozkoszy najwyższe zachwyty
Z dreszczami śmierci w węzeł jednolity,
By użyć życia i umrzeć przez życie…
Chociaż nie jeden jest, co śmierć poniesie
Od miecza myśli swej.


1 PORUCZNIK


Holofernesie!


HOLOFERNES


Wy się dziwicie, że ja na gawędę
Z głowy swej myśli nić za nicią przędę,
Niby z kądzieli?.. Sam nie wiem, prawdziwie;
Ale to pewnie tak po krwi upływie…
Czas wreszcie mamy na dalsze wypadki:
Betulia, widzę, że nam nie uciecze;
Coś jej obrońcy długo ostrzą miecze,
Jakby czekali, aby pójść na jatki[63].


#### SCENA 2

Poprzedzający. — Trzeci Porucznik.

3 PORUCZNIK


Opodal stoi hebrajska niewiasta;
Ujęliśmy ją przed bramami miasta.


HOLOFERNES


A jak wygląda?


3 PORUCZNIK


Czcze opowiadanie:
Tracisz czas, póki nie ujrzysz jej, panie!
Gdyby nie piękna, czyżbym tu ją wiódł?..
Myśmy u źródeł obstawili straże,
Bacząc, czy z miasta co się nie pokaże;
Aż oto ona występuje z wrót.
Zrazu szła żywo, zakwefiona cała,
Że sługa ledwie za nią podążała;
Naraz stanęła ku miastu zwrócona,
Jakby żegnając, otwarła ramiona,
Zdała się modlić… I znowu ze sługą
Ruszyła: obie stanęły pod strugą.
Jeden ze straży szybko mignął przy niéj:
Sądziłem, że on krzywdę jej uczyni,
Bo rozbestwieni bezczynnością długą;
Lecz on się skłonił i podał do ręki
Jej czarę z wodą: wzięła bez podzięki,
Do ust poniosła, lecz nie tknąwszy wcale,
Z wolna wylała na ziemię. Żołnierza/Z wolna wylała na ziemię. Żołnierza
To rozzłościło tak, że w dzikim szale
Już na wzgardliwą mieczem się zamierza;
Lecz ona kwefu[64] uchyli i w oczy
Spojrzy mu: naraz żołnierz się zatoczy,
I jak pijany na kolana pada…
„Do Holoferna prowadź mnie! — powiada —
Ja chcę obwieścić mu uległość miasta.”


HOLOFERNES


Wprowadź ją. Trzeci Porucznik wychodzi
Miłą mi każda niewiasta,
Każdego kraju. Ciekawym sąsiadki
Z kraju Hebrejów. Widziałem ich tyle!
A jeśli piękne, zawsze widzę mile.
Jednej nie znałem.


1 PORUCZNIK


Której.


HOLOFERNES


Własnej matki.
I tej zobaczyć już nie mam sposobu,
Tak jak własnego nie zobaczę grobu.
Jam nawet temu rad[65] jest nieskończenie,
Że mi nieznane własne pochodzenie.
Gdym niemowlęciem jeszcze był — w lwiej jamie
Mnie zabłąkani znaleźli myśliwi:
Ja ssałem lwicę; niech więc was nie dziwi,
Jeśli lwią paszczę rozdziera me ramię.
Matka dla syna czym jest?.. Niczym więcej,
Tylko zwierciadłem słabości dziecięcej.


#### SCENA 3

Poprzedzający. — Trzeci Porucznik wprowadza Judytę i Mirzę. — Obie stają opodal. — Judyta zrazu pomieszana, opamiętywa się szybko, idzie ku Holofernesowi i pada przed nim na kolana.

JUDYTA


Tyś Holofernes!


HOLOFERNES


Czy mnie po ubiorze
Poznałaś lśniącym i strojnym bogato?


JUDYTA


Nie! Jeden tylko tak wyglądać może.


HOLOFERNES


Ja też drugiemu głowę zdjąłbym za to,
Że mi mą własność zabierać się waży:
Tylko ja prawo mam do mojej twarzy…
Jeszcze na klęczkach?.. Wstań!.. Imię?..


Judyta wstaje. On siada na kamieniu.

JUDYTA


Judyta.


HOLOFERNES


Śmiało, Judyto. Mnie żadna kobiéta
Na równi z tobą się nie podobała.


JUDYTA


To cel mych życzeń, moja przyszła chwała.


HOLOFERNES


Powiedz mi, czemuś gród swój opuściła,
I przyszła do mnie?


JUDYTA


Bo się ciebie boję;
Bo wiem, że twoja niezłomną jest siła,
Że Bóg chce moich oddać w ręce twoje…


HOLOFERNES

z uśmiechem


Że ufasz sobie tak, jako niewieście;
Że Holofernes ma oczy nareszcie.


JUDYTA


Posłuchaj, panie!.. Bóg nasz zagniewany,
Z dawna oznajmił przez proroki swe,
Że przez mór[66], ogień, lub obce kajdany
Za grzechy jego lud ukarać chce.


HOLOFERNES


Co to są grzechy?


JUDYTA

po chwili


Raz mi to pytanie
Zadało dziecko: pocałunkiem na nie
Odpowiedziałam. Nie wiem o sposobie,
Jakim by rzecz tę wytłumaczyć tobie.


HOLOFERNES


Mów dalej.


JUDYTA


Otóż, my dziś, panie, stoim
Pomiędzy gniewem i Boskim i twoim,
I drżą ziomkowie moi. Głód ich nęka,
Pragnienie pali, zmiata twoja ręka.
Czas jeszcze jakiś ściśnięci przez ciebie,
Do świętokradztwa uciekną-ś[67] w potrzebie:
Bo grozą śmierci srodze przygnębieni,
Gotowi spożyć są świętą ofiarę,
Której dotknięcie już sprowadza karę:
W ciele ich ona w ogień się przemieni!


HOLOFERNES


Czemuż więc innych nie pójdą koleją
I nie poddadzą się?


JUDYTA


Czemu? Nie śmieją.
Wiedzą, że na złe ciężkie zasłużyli,
Że Bóg ich odeń nie zbawi w tej chwili.
do siebie
Chcę go wybadać. głośno Oni idą dalej
W swej trwodze, niż ty w swym gniewie… Zuchwali!
Na proch by zemsta twa zgniotła mnie srodze,
Gdybym ci rzekła, jak oni w tej trwodze
Ważą się w tobie, patrzący z daleka,
Plamić rycerza godność i człowieka.
Ale ja z bliska patrzę w twoje lice,
By gniewu twego wyśledzić granice.
Wstydzić się muszę, jak wspomnę, że oni
Jedno[68] okrucieństw czekają z twej dłoni,
I mąk, o jakich tylko złe sumienie
W swym lęku może dać wyobrażenie:
Czują, że na śmierć zasłużyli — zatem
W trwodze sumienia ciebie widzą katem.
klęka przed nim
Panie! na klęczkach ja błagam cię o to,
Byś się zmiłował nad taką ślepotą!


HOLOFERNES


Powstań, Judyto!..


1 PORUCZNIK

na stronie


Jak mu oko pała!


HOLOFERNES


Ja nie chcę, żebyś przede mną klęczała.


Judyta wstaje. Porucznicy otaczają Mirzę i prowadzą z nią mimiczną rozmowę, wskazując na Judytę i słuchając, co mówi.

JUDYTA


Im wszystkim zda się, że padną nieżywi;
Bo nic nie wiedzą o twojej wielkości.
Lecz uśmiech, nie gniew, na twarzy twej gości,
Choć słuchasz obelg. Ciebie nic nie zdziwi,
Bo ty, poznawszy wszelkiej miary ludzi,
Śmiejesz się z tego, co w mniejszych gniew budzi;
Nie dbasz, gdy mdłe zwierciadło zaślepienia
Obraz twój w mętnym odbiciu odmienia.
To jedno dodać muszę za mojemi,
Że na to sami by się nie ważyli:
Bramę otworzyć chcieli w pierwszej chwili,
Lecz mąż tam przybył z Moabitów ziemi,
Achior; krzyknął: „Przebóg? Co czynicie?
Holofern przysiągł odebrać wam życie!”
Wszak tyś mu życie darował, powiada,
Jednak, w podziękę za łaskawość twą,
Każde ci serce w Betulii odkrada,
Wielki twój obraz obryzgując krwią.
Lud mój o sobie wszak by zbyt wysoko
Trzymał, mniemając, że on gniew twój budzi?
Wszak ty nie możesz nienawidzić ludzi,
Których twe nigdy nie widziało oko,
Których przypadkiem spotkałeś na drodze,
I którzy tobie ulegliby byli,
Gdyby ich rozum nie ustąpił trwodze.
A jeśli iście w nich, w tak wielkiej chwili,
Odżyło męstwo, toż na Boga w niebie!
Nie powód, abyś ty odpadł od siebie.
O toż Holofern innych winić będzie,
Co jego stawia w pierwszym ludzi rzędzie?
To być nie może, to tobie zaprzecza,
Temu zadaje kłam duma człowiecza:
Kto kocha skutek, szanuje przyczynę!
przypatruje mu się; on milczy
Gdybym ja tobą była dzień, godzinę
Taki bym tryumf odniosła… bez miecza,
Jakiego nigdy miecz nie doznał jeszcze.
Ich w mieście śmierci przeszywają dreszcze:
Ja bym krzyknęła: „Wy mnie złorzeczycie?
Otóż, za karę, daruję wam życie.
Przez się ja samych na was mszczę, zuchwali!
Daję wam wolność, byście mi wciąż daléj
Niewolnikami byli całkowicie!”


HOLOFERNES


Czy wiesz, kobieto, że twego żądania
To, że żądałaś, spełnić mi zabrania?
Ach! Gdyby myśl ta zrodziła się we mnie,
Kto wie, może bym… Lecz teraz… daremnie!
Ona jest twoja, moją być nie może…
z mocniejszym naciskiem
Przykro mi, ale prawdę-ś rzekł, Achiorze.


JUDYTA

wybuchając dzikim śmiechem


Pozwól, że z siebie rozśmieję się sama!
To słabość! Kiedy pomyślę… ta brama
Niewinnych dzieci tam zamknęła tyle,
U piersi matek, które, gdy nóż błyśnie,
Aby je przebić — uśmiechną się mile
Temu błyskowi, nim główka im zwiśnie.
Dziewic gromadka tam wstydliwie drżąca,
Gdy im pod kwefik zajrzy promień słońca.
Otóż, myślałam, jak będzie z małemi,
Gdy je w zaraniu śmierć ma sprzątnąć z ziemi;
Jak z dziewicami, gdy w kwiecie żywota,
Gorsza od śmierci zetrze je sromota[69].
Byłam ofiarą mojej wyobraźni:
Myśląc, że wobec tak okropnej kaźni
I najsilniejszy wolą nie wytrzyma,
Jeśli własnymi ujrzy ją oczyma.
Przebacz mi, panie! Jestem tak zuchwała,
Żem własną słabość przypisać ci chciała.


HOLOFERNES


Ty chcesz mnie zdobić; za to dzięki tobie,
Choć ja z tych ozdób nic sobie nie robię.
Każdy ma wreszcie swój wydział[70] na ziemi,
Tak, iż nie może mieszać go z innemi.
Piękna Judyto! Jam jest powołany
Zadawać rany, a ty leczyć rany:
Gdybym ja skrzywił moje powołanie,
Wtedy i twoje zbytecznym się stanie.
Na mych orężnych nie rachuj też wiele,
Bo to są moi dobrzy przyjaciele,
Którzy, nie wiedząc, czy jutro żyć będą,
Dziś święcą życiu to, co dziś posiędą;
Przeładowania nawet się nie boją,
Gdy każdy światu wyrywa część swoją.


JUDYTA


Mądrość twa, panie, wyższą jest od mojéj.
Jak większym twoje męstwo jest i siła.
Jam się na sobie zgoła omyliła;
Lecz dzięki tobie rozum mój się stroi
Do zgody z czuciem. Byłam niedorzeczną!
Wiem, że śmierć moich jest rzeczą konieczną,
Jako od dawna im prorokowana,
A ty przychodzisz jako mściciel Pana;
Jednakże widząc ich w ciężkiej potrzebie,
Płochą[71] litością tylko podbudzona,
Bez rozgarnięcia, sama jedna z grona,
Rzucam się oślep między nich i ciebie.
To szczęście dla mnie, żeś ze swojej dłoni,
Jak się godziło, nie wypuścił broni,
By łzy kobiety osuszyć zuchwałéj,
I wstrzymać ducha pęd niezrozumiały.
Nie, panie! Pokaż im swoją potęgę,
Wytęp ich, pomny na dawną przysięgę!
Tak przez me usta ten, co jest mym Bogiem,
Każe ci, z takim przysyła cię celem:
I tyle twoim będzie przyjacielem;
Ile ty będziesz mego ludu wrogiem.


HOLOFERNES


Słuchaj, kobieto? Mnie się tak wydało,
Jakoby ze mną igrały twe żale.
Wprawdzie sam sobie ubliżam niemało,
Możliwość taką przypuszczając… po chwili Ale
Ty ciężko ziomków swych oskarżasz.


JUDYTA


Panie!
Ty nie wiesz, jak mi to rozdziera duszę.
Niech to za grzechy me karą się stanie,
Że ich oskarżać dla nich samych muszę.
Nie sądź, żem z miasta umknęła jedynie,
By tej powszechnej i krwawej ruinie,
Która mi ciągle stała przed oczyma.
Nie ulec sama. Kiedy Pan sąd trzyma,
Czyjaż się dusza tak czystą czuć może,
By jej wyroki nie dotknęły Boże?
Z rozkazu Boga, w czystości sukience,
Przyszłam do ciebie ze skruchą i żalem.
Ja cię wprowadzić mam do Jeruzalem,
Ja mam mój naród oddać w twoje ręce,
Jak trzodę, która straciła pasterza.
Taki to wyrok raz w noc Bóg mi zwierza,
Gdym Go z rozpaczą szukała po niebie,
Prosząc, by zniszczył wszystkich twych i ciebie.
A gdy gorąca modlitwa mej duszy
Ciebie wyzywa, roztrąca i kruszy,
Słyszę z radością, że głos Boga wzlata;
Ale modlitwy Pan mojej nie słucha,
Śmierć on dla moich szepcze mi do ucha,
I w duszę moją składa urząd kata.
Drżę z przerażenia, lecz słucham. Z pośpiechem
Wychodzę z miasta stoczonego grzechem,
Proch z nóg otrząsam, do ciebie przychodzę
Podżegać, abyś tych wytępił srodze,
Dla których bym się nie wahała chwilę
Oddać krew, życie pruć żyła po żyle.
Oni mnie za to okryją sromotą,
Na hańbę imię me skażą ich dzieje;
Lecz Bóg tak każe, a więc mniejsza o to:
Ja wytrwam w swoim, ani się zachwieję.


HOLOFERNES


Nie! Skoro wszystkich do nogi wybiję,
Nikt cię sromotą żadną nie okryje.
A jeśli Bóg twój spełni w każdym względzie
To, co powiadasz — moim Bogiem będzie.
Bądź więc spokojną; nikt ci nie ubliży.
Ja nieskończenie wyniosę cię wyżéj
Nad wszystkie inne: ty będziesz panować. na zewnątrz:
Hej, podkomorzy! Podkomorzy ukazuje się
Tę kobietę wprowadź
Do mych namiotów. Rozkaz jej — twe prawo;
Dom mój — jej domem; strawa ma — jej strawą!


Podkomorzy odchodzi

JUDYTA


Bez grzechu strawy twojej ja nie mogę
Używać jeszcze. Szłam tu nie z ochotą,
Lecz iżby świadczyć za Bogiem, nie po to,
By go się wyprzeć. Wzięłam więc na drogę
Strawę domową: i pozwól mi, panie,
Nią się posilać, dopóki jej stanie[72].


HOLOFERNES


A kiedyż koniec temu przedsięwzięciu?


JUDYTA


O! nim mi wyjdzie to, com z sobą wzięła,
Przeze mnie swego Bóg dokona dzieła.
Na pięć dni starczy mi, a po dniach pięciu
Boski przede mną objawi się goniec,
Wskaże godzinę — wtedy będzie koniec.
Wydaj więc rozkaz, by ze straży który
Mnie nie przeszkadzał przechadzać się saméj
W górach i modlić u grodowej bramy,
I oczekiwać objawienia z góry.


HOLOFERNES


O! Możesz bywać, choćby w samym mieście:
Nie są strzeżone tu kroki niewieście.


porozumiewa się z Porucznikami

MIRZA

która ze zgrozą przypatrywała się Judycie, i od dawna miną wyrażała swe oburzenie — do Judyty:


Do tegoż przyszło, że lud swój, przeklęta,
Zdradliwie wrogom śmiesz oddawać w pęta.


JUDYTA


Mów głośniej. To wyglądać będzie szczerzéj,
Skoro mym słowom sługa stara wierzy.


MIRZA


Jak to! Czyż ciebie nie przeklinać mogę?


JUDYTA


Klnij z całej duszy: po tom szła w tę drogę!
Jeśliś ty szczerość w słowach mych widziała,
To on tym bardziej musiał: Boga chwała!


MIRZA


Płaczesz…


JUDYTA


Z radości, że słowo cię zwiodło.
Patrz! Dreszcz mnie ima na tę mowę podłą
W mych ustach, na to sprośne udawanie…


HOLOFERNES


A więc za pięć dni, Judyto?


JUDYTA


Tak, panie.


Holofernes z Porucznikami odchodzi do namiotu

JUDYTA

do siebie


Ha! Podejmując tę okropną sprawę,
Widzi Bóg, miałam o siebie obawę:
A nuż ten człowiek, który wszystkich straszy,
Wielki, choć różną wielkością od naszéj,
Światłem wielkości obleje mnie swojéj,
Ujarzmi ducha i rękę rozbroi?…
Lecz szczęściem dla mnie, płonna ta obawa:
Wszelkich drgnięć ludzkich szukałam w nim szczerze,
Daremnie. W imię więc ludzkiego prawa
To ludzkie zwierzę niech ginie jak zwierzę.


zasłona opada

### AKT V

Oświetlone wnętrze namiotu Holofernesa. W głębi sypialnia, przysłonięta kotarą.

#### SCENA 1

Holofernes, Porucznicy.

HOLOFERNES

do pierwszego Porucznika


Wysłałeś szpiegów: cóż więc słychać w mieście?


1 PORUCZNIK


A nic. Na murach jest ich tam ze dwieście.
We wnętrzu cicho, jakby w grób zapadli;
Na murach zasię tak zwiędli i zbladli,
Jak gdyby z grobu wyleźli. Jam zmierzył
Tam do jednego: nim strzeliłem — nie żył.


HOLOFERNES


Tryumf bez walki to jak śmierć bez rąny,
Mnie i za młodu nie był pożądany.
Życie mi zda się kradzieżą gotową,
Gdy je nie co dzień zdobywam na nowo.
Ej! I tak będzie pewnie do siwizny:
Nigdy za własność nie mam darowizny.


1 PORUCZNIK


A po ulicach ponurzy kapłani
Przechodzą, długo, biało przyodziani,
Jak u nas na śmierć. Oczyma wpadłemi
Szukają czegoś po niebie i ziemi;
Gdy ręce złożą, kurcz ich chwyta w palce.


HOLOFERNES


Szczędzić tych ludzi! Niech się nikt nie waży
Zabić którego; bo na takiej twarzy
Rozpacz jest moją sprzymierzoną w walce.


1 PORUCZNIK


Patrząc tam, w niebo, nie szukają Boga,
Lecz chmury, która dziś im wielce droga;
Dawczyni deszczu: a słońce na górze
Wypija wodę, spodziewaną w chmurze.
Więc człowiek głową uderza o ścianę
I leżą we krwi czaszki roztrzaskane.


HOLOFERNES


To żadna nowość. I jam doznał biedy
Głodowej niegdyś. Miesiąc brakło strawy:
Niejeden z naszych cofał usta, kiedy
Drugi całować go chciał: to z obawy
Przed ukąszeniem. A myśmy się śmieli.
Hej! Uczta! Wino… I bądźmy weseli!
Niewolnicy wnoszą stół z potrawami i winem
Wszak jutro piąty dzień?


1 PORUCZNIK


Piąty dzień, panie.


HOLOFERNES


A więc ukończy się oczekiwanie.
Jeśli, pomimo zaciętości w mieście,
Betulia do nóg mych padnie nareszcie…


1 PORUCZNIK


Holofernesa czyż wątpi potęga?


HOLOFERNES


Wątpi tam, kędy[73] rozkaz jej nie sięga.
Słowem, jak twierdzą nam słowa niewieście,
Jeśli Betulia otworzy nam wieżę,
Nim rękojeścią miecza w nią uderzę,
Wtedy…


1 PORUCZNIK


Cóż wtedy? Powiedz nam, hetmanie.


HOLOFERNES


Wtedy pod inne przejdziem panowanie.
Bom przysiągł sobie, niech się co chce dzieje,
Że Bóg, którego czczą owi Hebreje,
Darząc mnie łaską, i moim się stanie,
I mieć wiernego będzie przyjaciela.
O, tak! Przysięgam na Bela, Babela,
Bala, na wszystkich bogów, których jeszcze
Sam nie wiem, czemu we czci swojej mieszczę,
Że przyrzeczenia mego dotrzymam. Na wiarę
Słów moich spełniam tego wina czarę…
Jak się on zowie?


1 PORUCZNIK


W tym właśnie rzecz cała,
Że go imieniem rzesza nie nazwała.


HOLOFERNES


Więc, Bezimienny! przyjmij tę ofiarę!
Spełnia ją człowiek na cześć twą w zapale,
Któremuś wreszcie niepotrzebien wcale.


wychyla czarę

1 PORUCZNIK


A gdy Betulia wytrwa w swym oporze?


HOLOFERNES


Przysięga za przysięgę: wówczas wstanie
Mój gniew. Betulię kluczem mym otworzę,
Bezimiennemu sprawię biczowanie…
Co wreszcie gniewu zakreślać granice!
Kto zdoła z góry zmierzyć błyskawicę?
A gdzież podziewa się śliczna Judyta?


1 PORUCZNIK


Śliczna, bo śliczna; ależ niezdobyta!


HOLOFERNES


To tyś ją kusił?


1 PORUCZNIK


Zaprzeczyć nie mogę…


HOLOFERNES


Wiedząc, że ona mnie się podobała?
Ty psie nikczemny!


1 PORUCZNIK


Lecz twarda jak skała…


HOLOFERNES

uderza go pięścią w czoło, Porucznik pada bez duszy


Oto masz!.. Rzucić to ścierwo na drogę!
Inni otaczają Porucznika i wynoszą.
Teraz wprowadzić Judytę. Wesoło!…
Niech nas taneczne oczaruje koło!..
Na skinienie Podkomorzego wbiegają tancerki. Krótki taniec bajaderek; po którym Holofernes mówi dalej i jakby do siebie.
Wszystkie kobiety jednakie na świecie:
My w nich różnice upatrujem przecie.
Dlaczego? Może Judyta mi powie
I w tej nadziei piję za jej zdrowie.


#### SCENA 2

Poprzedzający, Judyta wchodzi z Mirzą.

JUDYTA


Kazałeś przyjść mi tu, wielki hetmanie;
Sługa twa staje na twe zawołanie.


HOLOFERNES


Siadaj, Judyto; jedz, pij: niedaremno
Ty, piękna, łaskę zyskałaś przede mną.
Ośmiel się.


JUDYTA


Jestem wesołą i śmiałą;
Nigdy mnie szczęście takie nie spotkało.


HOLOFERNES


Czemuż więc zwlekasz?


JUDYTA

ze wzdrygnięciem wskazuje na krew


Jam kobietą, panie.


HOLOFERNES


Przypatrz się dobrze tej krwi: jej rozlanie
Winno ci być pochlebnym. Wytrysnęła,
Gdyż nadto czyjeś rozgrzewała serce
Ku tobie!


JUDYTA


Biadaż!


HOLOFERNES

do Niewolników


Więc zmienić kobierce!
uskuteczniają. Do drużyny
Do jutrzejszego sposobić się dzieła.


wszyscy rozchodzą się

JUDYTA

do siebie


Włos mi się jeży; lecz dzięki Ci, Boże,
Że mi okropność samą w tym potworze
Wskazujesz: mniej mi to będzie okropne
Co zamierzyłam, och! i czego dopnę!


HOLOFERNES


Siadajże przy mnie. Jakażeś ty blada,
I tchu ci braknie! Czyś ty mi nie rada?


JUDYTA


Tyś był mi łaskaw.


HOLOFERNES


Kobieto, bądź szczerą!
Mów prawdę!


JUDYTA


Panie, ty byś mną dopiéro
Pogardzał, gdybym…


HOLOFERNES


Dokończ!


JUDYTA


Jam nieśmiała…


HOLOFERNES


Każę ci!


JUDYTA


Gdybym ciebie pokochała.


HOLOFERNES


Kobieto! Wielka to śmiałość z twej strony,
Wybacz… nie wielka: jestem zaczepiony
W sposób tak nowy, że mi się podoba.
Weź, niech ci służy ta złota ozdoba.


rzuca jej łańcuch złoty

JUDYTA

w zdumieniu


Ależ ja ciebie nie rozumiem, panie!


HOLOFERNES


I biada tobie, jeśli tak się stanie.
Lew z przyjemnością figle pacholęce[74]
Widzi, gdy dziecko igra mu w paszczęce
I nieświadome drobną rączką bije;
Lecz niechaj gry tej nie próbuje późniéj,
Kiedy się wzrostem od dziecka wyróżni:
Lew świadomemu kły zapuści w szyję.
Siadaj. Pomówmy. Judyta siada
Poczniemy badanie.
Coś ty myślała na wieść, że ja wiodę
Potężny zastęp pod waszą ogrodę[75]
I zagroziłem krajowi?


JUDYTA


Nic, panie.


HOLOFERNES


Ej, nie udawaj! Komu słuch doniesie,
Że gdzieś tam mowa o Holofernesie,
Ten musi myśleć o czymś, lub truchleje.


JUDYTA


Ja myśl do Boga wzniosłam, który krzepi.


HOLOFERNES


I przeklinałaś mnie?


JUDYTA


Miałam nadzieję,
Że to ode mnie Bóg uczyni lepiéj.


HOLOFERNES


Dajże mi za to pierwszy pocałunek!


całuje ją

JUDYTA

na stronie


Boże! Zmiłuj się, zstąp na mój ratunek!


HOLOFERNES


A coś myślała, słysząc tętent koni,
Skrzyp moich wozów, huk trąb i szczęk broni?


JUDYTA


Myślałam, żeś ty nie jeden na świecie,
Że w Izraelu zjawi się ktoś przecie,
Co ci dorówna duchem i ramieniem.


HOLOFERNES


A gdyś widziała, że przed mym imieniem
Już w proch padają przodownicy ludu,
Że Bóg wasz jakoś nie skory do cudu,
I że mężowie wasi w całym mieście
Radzi by suknie przywdziewać niewieście…


JUDYTA


Wtedy nic z moją nie porównać męką,
Twarz mą ze wstydu zakrywałam ręką
Na widok mężczyzn. Myśli się wzburzyły,
Chciałam się modlić i nie miałam siły.
Bo naraz, jakby oplątały żmije
Ten obraz Boga, który we mnie żyje;
Chmara nicestwa[76] zawisła nade mną,
Dusza mi zdała się przepaścią ciemną.
Która, choć słońce czasem zajrzy do niéj,
W zakątku straszne gniazdo gadów chroni.


HOLOFERNES

patrząc na nią z ubocza, do siebie


Jak ona płonie! Na kształt meteora[77],
Którym raz widział na niebie z wieczora.
Witaj miłości! Niech się na mnie ziści
Twój czar przy wielkim ognia nienawiści
Ugotowany do Judyty
Całuj mnie! ona uskutecznia
Niestety!
Usta się twe wpijają, jak sztylety,
Lecz jak lód zimne. Judyto, pij wino!
W nim wszystkie ludzkie nienawiści giną.


JUDYTA

pijąc z czary nalanej przez Mirzę


W winie jest męstwo!


HOLOFERNES


Męstważ ci potrzeba,
By wypić ze mną, zjeść kawałek chleba,
Na wybuch zimną odstrzelić pieszczotą,
Niby z przymusu; — ponura istoto!


JUDYTA

groźnie powstając


Ty! miarkując się, siada
Przebacz!


płacze

HOLOFERNES


Widzę odcień wszelki
W twym sercu. Daj mi rękę. Judyta się wzbrania
Po cóż opór?
Opowiedz o swej nienawiści wielkiéj!..


JUDYTA


Żądasz mej ręki… Hańba, która topór
Pod rdzeń czci mojej podsadza zuchwale.


HOLOFERNES


Ależ to dla niej zginąć można w szale,
Jakież to słońce wyjrzy zza tej burzy!


JUDYTA


Rozpęknij, serce! Nie wytrzymam dłużej!
powstaje, prostując się
Nie cierpię ciebie, jako okrutnika!
Wiedzieć to musisz, ja powiedzieć muszę, Jaka przejmuje nienawiść mą duszę, Gdy się twe oko z mym okiem spotyka. Teraz mnie zabij!


HOLOFERNES

śmiejąc się


Zabić? Jutro może,
Nad ranem: teraz szkoda mi wieczora,
Który przepędzić[78] myślę z tobą.


JUDYTA

do siebie


Boże!
Lżej teraz w sercu, teraz działać pora.


#### SCENA 3

Poprzedzający. Z lewej strony wchodzi Podkomorzy; następnie Efraim.

PODKOMORZY


Hebrajczyk jakiś przed namiotem czeka,
Prosząc o wnijście[79]. Ważne wieści, panie.


HOLOFERNES


Od nieprzyjaciół?… Wpuść tego człowieka!
Podkomorzy odchodzi. Do Judyty.
Może Betulia oznajmia poddanie?
To prędko wymień przyjaciół imiona,
Których oszczędzę… Na cześć twego łona.


Wchodzi Efraim, prowadzony przez Podkomorzego i pada u stóp Holofernesa. Wzruszenie Judyty i Mirzy.

EFRAIM


Wodzu! Za życie czy ręczysz mi?


HOLOFERNES


Ręczę.
Wstań.


EFRAIM


Za tę łaskę wraz ci się odwdzięczę!


Podchodzi do niego, szybko dobywa ukryty sztylet i zamierza się, by go uderzyć. Holofernes uchyla się i trąceniem w rękę wytrąca mu sztylet, który pada z brzękiem na stół pomiędzy puchary.

PODKOMORZY

podstępując szybko


Zdrajco nikczemny! Zaraz ci pokażę,
Jak się to ludzi zabija.
Rzuca się na Efraima i woła na zewnątrz.
Hej, straże!straż wchodzi


HOLOFERNES


Stój! do Efraima
Jak się zowiesz?


EFRAIM


Efraim me imię.


JUDYTA

na stronie


Czemuż tak późno, biedny Efraimie!


EFRAIM

do siebie


I jeszcze wobec Judyty! O wstydzie!..
Ha! Jak zaczęło się, niech dalej idzie!


dobywa miecz z za pasa i chce się przebić

HOLOFERNES

wstrzymując go


Dajżeż raz pokój! To szalona głowa!
Cóż to, chcesz, bym ja nie dotrzymał słowa?
Wszekżem ci życie zaręczył; więc muszę
Wbrew tobie, bronić własną twoją duszę.
do Podkomorzego
Miałem ja małpę, pięknego pawiana:
Umarł; została klatka wyzłacana.
Weźcież i wsadźcie tam tego wietrznika[80]
I sztuk wyuczcie jego poprzednika.
Ten człek rzadkością jest w swoim rodzaju,
Godnym oględzin będzie w naszym kraju.
Bo on jedyny pochwalić się może.
Iż rękę podnieść śmiał na moją głowę,
A jednak obie unosi stąd zdrowe.
Precz! Ja go muszę pokazać na dworze.


Straże uprowadzają Efraima

#### SCENA 4

Holofernes, Judyta, Mirza, Podkomorzy

HOLOFERNES

do Judyty


Czy wasze miasto dużo wężów chowa?


JUDYTA


Nie; lecz szaleńców jest dość.


HOLOFERNES


Ani słowa!
Zmieść Holoferna; błyskawicę bożą,
Której pożarem łuny światu grożą
Zagasić nagle; przerwać rozwój wątku,
I nieśmiertelność zagłuszyć w zaczątku;
Rzeknąć: Wasz olbrzym, patrzcie, jaki słaby!
To, nie zaprzeczam, ma swoje powaby.
To znaczy prawie psuć losu układy;
I ja, nie będąc, czym jestem, co tworzę.
Sam, na Baala! skusiłbym się może,
Gdyby to smrodem nie trąciło zdrady.
Ale rzecz wielką spełnić w sposób mały;
Powiedzieć sobie: — lew, a więc wspaniały;
Z tej wspaniałości usnuć nań sieć zdradnie
I patrzeć, aż w nią nieoględnie wpadnie;
Czyn niebezpieczny podjąć, lecz wprzód skrycie,
Nikczemnie, sobie zabezpieczyć życie:
To znaczy z błota lepić swoje bogi.
Ty sama byś to potępiła przecie;
Choćby ofiarą był ci człowiek wrogi,
A wykonawcą najmilszy na świecie.


JUDYTA


Tyś olbrzym wpośród karłów. na stronie Ojców Boże!
Przede mną samą ratuj moją duszę,
Bym nie uczciła, co przeklinać muszę.
To mąż prawdziwy!


HOLOFERNES

do Podkomorzego


Przygotuj mi łoże.
Podkomorzy odchodzi
Słuchaj kobieto. Ręka ma po ramię
Broczyła we krwi, myśl ma spokój łamie,
Słowo jest śmiercią. Świat na wszystkie strony
Zda mi się nędznym: myślę, żem zrodzony
By go ze szczętem znieść, bo na ruinie
Coś się lepszego pode mną rozwinie.
Ludzie mnie klną, gdy grom mój ich oślepia,
Lecz się ich klątwa duszy mej nie czepia;
Dusza zaledwie skrzydłami poruszy,
Klątwa, jak puste nic, opada z duszy:
Więc prawem chyba jest moje działanie.
— „Musisz nie wiedzieć jak to boli, panie.”
Skomlał ktoś z mego palony rozkazu.
— „Nie wiem istotnie” — rzekłem. I od razu
Rękę w płomienie włożyłem na chwilę.
Głupstwo, że o tym rozpowiadam tyle.


JUDYTA


Przestań już, przestań! do siebie Ach! Jam go skazana
Zabić, lub upaść przed nim na kolana.


HOLOFERNES


Tak! Tylko siła i wszystko jest w sile!
Niech ktoś, i owszem, przeciwko mnie stanie,
Niech mnie obali, weźmie panowanie;
Ja tęsknię za nim… Puste to podniebie:
Nikogo większym nie widzę nad siebie.
Miecz coraz głębiej wpijam w łono świata.
Krzyk stamtąd coraz boleśniejszy wzlata,
Żaden się jednak nie zrywa obrońca:
Więc go snadź[81] nie ma, jak drugiego słońca.
Jest ktoś przede mną, który idzie przodem,
Który mi piersi uciska kolanem:
Nebukadnezar… Czy równy mi rodem,
Nie wiem, lecz to wiem, że jest moim panem.
Może on jeszcze, za miłą zabawę,
Tę głowę moją rzuci psom na strawę;
Może ja, jego spełniając zamiary,
Raz jeszcze zwiedzę indyjskie obszary.
Wtedy — och! wtedy… Ja wiem, że stanowię
Miarę ludzkości całej, że na głowie
Choć mi przekleństwa tłumów zaciężyły,
Mnie nie roztrącą wiekuiste siły.
Przejdą przede mną zmienne pokolenia:
Ja, niewzruszony, sam mocą ramienia
Panować będę niepodzielnie, z chwałą,
Jak bóstwo, które ze strachu powstało.


JUDYTA


A jeśli niebo gromy piorunowe
Zbudzi wprzód, aby strzaskały twą głowę?


HOLOFERNES


Wtedy ja rękę wyciągnę nad światem,
Jakbym to niebu sprawić kazał sam.
A promień śmierci mnie swym majestatem
Ostatnim kryjąc, niebu zada kłam.


JUDYTA


Ty! Straszny, wzniosły!… Mnie przejmuje trwoga.
Wciskasz się między mnie i mego Boga.
Chcę się doń modlić, myślę bezprzytomnie,
Nie mogę zebrać ducha.


HOLOFERNES


Módl się do mnie!


JUDYTA


Straszny człowieku! Teraz widzę jasno
Że ty zbytecznie ufasz w siłę własną.
Nie zważasz, jaka nastąpiła zmiana;
Że ty ze sługi pozyskałeś pana.
Bo i do czegóż ona tobie służy?
Nie, by nad sobą objąć panowanie;
Ty jej zażywasz zuchwale, jak burzy,
Sądząc, iż ona za wszystko ci stanie,
Na łup oddajesz ją żądzy wszelakiéj:
Jeźdźcze, ty własne zajeżdżasz rumaki.


HOLOFERNES


Judyto, słusznie ty śmiejesz się ze mnie.
Kobiecie rzecz tę tłumaczyć daremnie,
Do której ona nigdy się nie wzniesie.


JUDYTA


Ucz się szanować mnie Holofernesie!
dumnie
Widzisz kobietę, która śmierci grotem
Przyszła cię przeszyć i oznajmia o tém.


HOLOFERNES


Oznajmia o tym! By w tym samym czasie
Uniemożliwić w czynie wolę własną;
Jest to lęk skryty, co za wielkość ma się.
Ja cię przenikam, widzę ciebie jasno:
Umysł twój bywał do wielkości skory,
Lubiłaś zawsze nadzwyczajne wzory,
I tamci głupcy tobie uwierzyli.
Teraz twa dusza do ziemi się chyli,
Boś tu pierwszy raz spostrzegła człowieka,
I teraz inne cię wyjście nie czeka
Od zwątpień tkwiących w głębi twego łona,
Tylko dla wroga cześć nieokreślona.
Szukasz więc prądu, na którego fali
Mogłabyś zwrócić bieg i płynąć daléj;
I w najtajniejszych głębiach swej istoty
Myślą przebiegasz te wszystkie obroty,
Jak by mnie wtrącić w samoponiżenie
A samej z prochu wznieść się nieskończenie.
Gdybym, nieprawdaż, kazał cię w kajdany
Zakuć, umęczyć i zabić nareszcie,
Byłby to dla cię tryumf niesłychany!
Kobiety! Jakże wy śmieszne jesteście!
Przyszłaś mnie zabić, ty, dumna niewiasto,
By swe ocalić zagrożone miasto?
A czy wiesz, jaka wzroku mego siła?
Gdybyś mi wino zatruła w tym dzbanie,
Spojrzałbym tylko na ciebie i na nie…
I ty byś sama czarę wychyliła.


JUDYTA


Prawdą więc były Achiora słowa:
Nad wszystkie głowy Holoferna głowa.


HOLOFERNES


Wielka umysłem a słabego serca!
Chwiejesz się; tyś mnie nareszcie pojęła.
Przy moim łożu stał już raz morderca:
Lecz zamiast żwawo przystąpić do dzieła,
Dzwoniąc zębami błagał wszystkie bogi
Aby do czynu dodały mu siły.
Aż mnie te modły jękliwe zbudziły…
Pada przede mną, głosem pełnym trwogi
O przebaczenie prosząc. Ja mu dałem
Od tejże doby[82] straż nad moim ciałem,
I odtąd wszędzie zasnąć mogłem śmiało:
Padł przy mnie w bitwie ugodzony strzałą.


JUDYTA

do siebie, w pomieszaniu


Ja chcę, ja muszę… Cicho, serce zdradne.
W jakąż ja hańbę na wieczność popadnę,
Jeśli nie zdołam…


HOLOFERNES

ściskając jej rękę


Powiadam ci szczerze,
Judyto: gdyby mi moi żołnierze
Jeńcem przywiedli wyższego człowieka,
Nie złość spotkałaby go, lecz opieka.
I gdyby to był przeciwnik mój srogi,
Jak ty mi groził, jak ty patrzył dumnie,
Przeszkody bym mu usuwał z pod nogi
I włos by jemu nie spadł z głowy u mnie.
Bo ja znam tylko jeden grzech: jeżeli
Na wielkość mały rzucić się ośmieli,
I gdy w koronę ustroić się stara.
Toż czciłem nawet Nebukadnezara
Póki zbytecznie nie zatył. bardzo poważnie
Judyto!
Gdybym mógł ulec przed jaką kobiétą,
To tą kobietą ty jesteś jedyna;
I ty byś była matką mego syna,
Czyli, jak u was nazywają, żoną!
Ale nie minął okres pięciodniowy:
Więc gdy do jutra nie zdejmiesz mi głowy,
Jaka ci kara ma być wymierzoną?


JUDYTA


Wtedy przed tobą padnę na kolana,
Czcząc jako mego jedynego pana
I Boga ojców moich.


HOLOFERNES


Zgoda!… Wreszcie:
Czy tak, czy owak, jutro będę w mieście.
Już moi zbrojni tak je opasali,
Ze tylko stuknąć, a brama się zwali. odpasuje miecz
Teraz ja spać chcę, udam się na łoże.
Jak ja, wojownik, snu czekać nie może:
Ja jemu rozkazuję; i z wysokiéj
Kolebki życia jednym żwawym skokiem
Nurzam się w morzu ciemnym i głębokiém,
Gdzie się do życia czerpią nowe soki.
Ty drżysz, kobieto, i cofasz się wstecz?…
Chcesz być mym stróżem?… To leży mój miecz!


Odchodzi do sypialni. Judyta idzie, tak jakby także chciała odejść, ku drugiej stronie sceny; potem staje i wolno powraca na środek.

#### SCENA 5

Judyta i Mirza.

JUDYTA


Stanęłam nad tą przepaścią zbyt wcześnie,
Którą mi, Panie, ukazałeś we śnie.
Lecz gdy się rzucę w to ciemne przestworze,
Czy ty tam będziesz, ojców moich Boże,
Czy mnie tam przyjmiesz w ojcowskie ramiona,
Do ojcowskiego czy przyciśniesz łona,
Czy sprawisz, zgrozy nim przejmą mnie dreszcze,
By pamięć tego zagasła nade mną
Com uczyniła… przebóg! czegom jeszcze
Nie uczyniła? Jestem jak w noc ciemną
Ów człowiek, który w cel zakryty mierzy,
A trafić musi, bo na tym zależy
Cały byt jego. Więc oko przymyka,
Drży jego ręka… nacisnął… wykrzyka
Krzykiem okropnym, bo zwalił on może
To, co mu było najdroższym. O! Boże,
W umysł mój wpija się jakaś myśl dzika,
Jakobym w niego uderzając, razem
Zabiła siebie, za Twoim rozkazem;
Jakoby strzała w niego wymierzona
Miała się zwrócić do mojego łona;
Och! i jakkolwiek wzniosę się wysoko,
Nie może nigdzie minąć go me oko.
Tylko go uczcić nie mogę. I czemuż?…
Mnie się wydaje — duszo moja, przemóż[83]
Te trwogi — że on ma słuszność: na świecie
Nie ma dobrego i złego, jedynie
Wielkie i małe. Boże! Ty sam przecie,
Który w bezbrzeżnej panujesz dziedzinie;
Zjawiasz się tylko w gromie, w błyskawicy,
Bolesne łono rozdzierasz ziemicy,
Że buchająca z głębin moc płomienia
Oblewa grody i w popiół zamienia;
Z okrytych źródlisk ty wypuszczasz wody,
By przez nie całe wyniszczyć narody.
I on jest takim. Co ja mówię, Boże!
Czyż on tak moją już opętał duszę,
Że ona myśleć inaczej nie może
I ja żyć według jego wskazań muszę?
Ha! On mnie odwiódł od mojego Boga;
Więc zginie. Tylko jeśli zniszczę wroga,
Może Bóg moje odstępstwo przebaczy;
Więc zginie. Czuję: to przeklęte serce
Zdolne pokochać zbójcę i wydziercę;
Więc zginąć musi Holofern: inaczéj
Jam odtrącona. Stań przy mnie, Jehowo,
I niech w tym domu stanie się Twe słowo!
Otwiera zasłonę sypialni. Holofernes spoczywa na łożu: tarcza i zbroja obok niego.
On śpi spokojnie, mam otwartą drogę!
Lecz czyż śpiącego zamordować mogę?
Ach, niedorzeczna! Gdy go sen odleci,
Czyż ramię twoje na czyn się odważy?
Już jakby wietrzyk muska go po twarzy,
Niebawem we śnie może go oświeci
Błysk ducha: wtedy za późno, niewiasto!
Rzeź i pożoga czeka twoje miasto.
A gdy mu obie ręce, wśród płomieni
Dymiąca ziomków twych krew zaczerwieni,
Ty musisz krzyknąć: chwała tobie, chwała!
I doń się modlić, jakoś ślubowała.
Więc… Módl się za mnie, Mirzo!… Tam jest łoże,
Tu miecz… Czas nadszedł… Dopomóż mi, Boże!


Chwyta za miecz Holofernesa i wpada do sypialni: zasłona się zasuwa.

MIRZA


Panie! Bądź przy niej i wskazuj jej drogę!
Wątpiłam; teraz wątpić już nie mogę:
Ona to spełni! Z dala słychać muzykę i okrzyk wojenny
Co to znaczy? Biada!
Jakiż to okrzyk do obozu wpada?
Coraz to bliżej… Jeśli kto w tę stronę
Zaniesie kroki, jesteśmy zgubione!
Muzyka i okrzyki coraz bliższe i dziksze.
Trąby i bębny… Czy mnie słuch nie myli?
To nasi! Czyżby aż tu się przebili?


#### SCENA 6

Mirza — Podkomorzy, wpada z pośpiechem; następnie Judyta.

PODKOMORZY


Zbudź się, hetmanie! Zerwij się na nogi,
Holofernesie! Opadli nas wrogi,
A wojsko twoje przerażone stoi
Nie słysząc głosu, nie widząc twej zbroi.
Wróg zaś się wścieka, tratuje, uderza,
Na kształt dzikiego i głodnego zwierza.


JUDYTA

pod otwartą kotarą ukazuje się z mieczem zakrwawionym w ręku; pomieszana, nieruchoma


Cicho! Ach, cicho!… Widzicie mordercę…
Jam ugodziła wasz świat w samo serce,
Trafiłam dobrze… Słyszycie? Czujecie?
Tam się sprężyna zrywa we wszechświecie.
Ziemia się chwieje pode mną, w jej łonie
Pęka już otwór, który mnie pochłonie!


Stoi wciąż odtąd jak martwa i patrzy nieruchomo w ziemię, na mieczu wsparta.

PODKOMORZY

zagląda do sypialni i cofa się z okrzykiem na zewnątrz


Asyryjczycy! Precz, na wszystkie strony!
Hetman nieżywy, leży krwią zbroczony uchodzi.


#### SCENA 7

Judyta, Mirza. Do namiotu wkraczają: najsamprzód[84]Achior, następnie kapłani, Najstarszy, Zbrojni, Lud, wśród którego Efraim.

ACHIOR


Cóż to się stało? Co ich onieśmiela?


MIRZA

wskazując na Judytę i sypialnię


Patrz!


ACHIOR

podchodzi do sypialni, rozgląda się


Trup bez głowy… Okropność!… Widzicie?
To Holofernes!… Któż mu odjął życie?
Spogląda na Judytę.
Ręka kobiety! klęka Boże Izraela,
Wielkim Ty jesteś na ziemi i w niebie,
I nie ma boga innego prócz Ciebie wstaje
Cośmy poczęli w rozpaczliwym szale,
Pozwól dokonać w dzielności i chwale.
Myśmy ciągnęli na śmierci spotkanie,
A Tyś zwycięstwem obdarzył nas, Panie!


Chce odejść. Efraim i inni już mają iść za nim, kiedy następuje wrzawa na scenie i za sceną. Płomienie dają się spostrzegać. Wchodzą: Kapłan i Najstarszy w uroczystym orszaku.

NAJSTARSZY

rozejrzawszy się dokoła


Judyta!… przez nią wy wolni jesteście.
Gdyby Holofern dziś posiadał życie,
Żywa by dusza nie została w mieście:
Więc na wiek wieków, cześć, chwała Judycie!


WSZYSCY


Chwała Judycie!


JUDYTA

występuje z mieczem w ręku, jakby zbudzona z letargu


Panu tylko chwała,
Nie mnie. Ja jestem podobną tej broni
Holofernesa, wrosłej do mej dłoni:
Miała go bronić i śmierć mu zadała.


NAJSTARSZY


Teraz nagrody żądać możesz śmiele.


LUD


Żądaj nagrody!


JUDYTA


Cni obywatele,
Szydzicież sobie ze mnie? do Najstarszego Gdyby nie to,
Że mi nagroda nie była podnietą,
Sama spełniła sprawę przedsięwziętą,
Zamiast cudzymi rękami, dogodnie,
Musiałabym się oskarżyć o zbrodnię.
do Kapłanów
Kiedy ofiarę wasz ołtarz pochłania,
Czy o nagrodzie wy dla niej myślicie,
I dokuczacie jej przez zapytania,
Jakiej zażąda za krew swą i życie?
Po chwili, jak gdyby nagle przyszła jej myśl jakaś
A jednak żądam nagrody za trudy:
Tylko udzielić ślubujcie mi wprzódy.


NAJSTARSZY

do Ludu


Żąda nagrody! Pytam, czy spełnicie?


LUD


Zaprzysięgamy!


JUDYTA

po chwili, silnie


Odbierzcie mi życie!


LUD


Nie chcemy!


NAJSTARSZY

cofając się, do Judyty


Lud twych życzeń nie podziela.


JUDYTA


Lecz mam przysięgę w imię Izraela.


EFRAIM


Ręce me ciebie, jak pancerz, opaszą.


MIRZA


Judyto!


EFRAIM

do Najstarszego kapłana


Cóż ty?


NAJSTARSZY

z dreszczowym wysileniem


Ma przysięgę naszą.


JUDYTA


I „nie zabijaj — mówi Pan — człowiecze;”
A kto krew przelał, tego krew pociecze.
do Achiora
Tobie dziękuję za pomoc oręża.
do Efraima
Dla ciebie miłość zachowuję bratnią.


EFRAIM


Droga! Rzuca się ku niej; ona go skinieniem oddala


JUDYTA

do Ludu


Zabiłam najpierwszego męża;
A wy zabijcie kobietę ostatnią.


Rzuca miecz. Efraim załamuje ręce i pada u jej nóg. Grupa żałobnicza ukazuje się. Ostatni połysk palącego się namiotu. Zasłona spada.

Nebukadnezar a. Nabuchodonozor — król Babilonii w latach 604–562 p.n.e. [przypis edytorski]

drabant (daw.) — żołnierz straży przybocznej. [przypis edytorski]

obiata (daw.) — ofiara z płodów rolnych bądź zwierząt. [przypis edytorski]

Baal a. Belial — bóstwo pogańskie, często wspominane w Biblii. [przypis edytorski]

wojewoda — tu: dowódca. [przypis edytorski]

potrzeba (daw.) — bitwa. [przypis edytorski]

snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]

czerń (pogardl.) — tłum, motłoch. [przypis edytorski]

zwariował — dla rytmu należy czytać na 4 sylaby. [przypis edytorski]

czczość (daw.) — marność. [przypis edytorski]

zmóc (daw.) — pokonać. [przypis edytorski]

zadosyć — dziś popr.: zadość. [przypis edytorski]

kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]

bogi — dziś popr. forma N.lm: bogami. [przypis edytorski]

cacko (daw.) — zabawka. [przypis edytorski]

niepodobieństwo (daw.) — coś nieprawdopodobnego a. niemożliwego. [przypis edytorski]

istota — tu: rzeczywistość. [przypis edytorski]

czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]

imać (daw.) — chwytać. [przypis edytorski]

pod stopy — dziś popr. forma N.lm: pod stopami. [przypis edytorski]

miesiąc (daw.) — księżyc. [przypis edytorski]

mniemać (daw.) — uważać. [przypis edytorski]

zgoła (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]

istność (daw.) — istota. [przypis edytorski]

barwa (daw.) — tu: mundur. [przypis edytorski]

febra — gorączka połączona z dreszczami. [przypis edytorski]

umizgi (daw.) — zaloty. [przypis edytorski]

niepodobny (daw.) — nieprawdopodobny, niemożliwy. [przypis edytorski]

niepodobne (daw.) — nieprawdopodobne, niemożliwe. [przypis edytorski]

istota — tu: rzeczywistość. [przypis edytorski]

mdły (daw.) — słaby. [przypis edytorski]

snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]

gorzeć (daw.) — płonąć. [przypis edytorski]

żak — student, uczeń. [przypis edytorski]

zbytni — dziś popr.: zbyteczny. [przypis edytorski]

krynica (daw. a. poet.) — źródło. [przypis edytorski]

doba — tu: moment. [przypis edytorski]

mienić — nazywać, uznawać. [przypis edytorski]

ninie (daw.) — teraz. [przypis edytorski]

stanąć (daw.) — wystarczyć. [przypis edytorski]

przymawiać (daw.) — czynić uszczypliwe uwagi. [przypis edytorski]

skop — wykastrowany baran. [przypis edytorski]

pomnieć (daw.) — pamiętać. [przypis edytorski]

ninie (daw.) — teraz. [przypis edytorski]

azaż (daw.) — czyż. [przypis edytorski]

azali (daw.) — czy. [przypis edytorski]

niemiec — dziś popr.: niemowa. [przypis edytorski]

tuszyć (daw.) — mieć nadzieję. [przypis edytorski]

wraz (daw.) — zaraz. [przypis edytorski]

płatnerz — rzemieślnik wykonujący broń i zbroje. [przypis edytorski]

przełożenie — tu: zdanie, opinia. [przypis edytorski]

szafarka — służąca zarządzająca majątkiem i spiżarnią. [przypis edytorski]

jej gwoli (daw.) — ze względu na nią. [przypis edytorski]

bawić (daw.) — przebywać. [przypis edytorski]

berberczyk — koń pochodzący z Berberii. [przypis edytorski]

o lepsze chodzić (daw.) — ścigać się, konkurować. [przypis edytorski]

czaprak — okrycie konia, umieszczane pod siodłem. [przypis edytorski]

cacko (daw.) — zabawka. [przypis edytorski]

dysze — dziś popr. forma 3 os.lp: dyszy. [przypis edytorski]

wraz (daw.) — zaraz. [przypis edytorski]

komornik — tu: dworzanin a. sługa pokojowy. [przypis edytorski]

dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]

jatka — rzeźnia. [przypis edytorski]

kwef — zasłona na twarz kobiety. [przypis edytorski]

rad (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]

mór (daw.) — zaraza. [przypis edytorski]

uciekną-ś — uciekną się. [przypis edytorski]

jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

sromota (daw.) — hańba. [przypis edytorski]

wydział — tu: dziedzina działania. [przypis edytorski]

płochy (daw.) — lekkomyślny, niestały w uczuciach. [przypis edytorski]

stanie (daw.) — wystarczy. [przypis edytorski]

kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]

pacholęcy (daw.) — dziecinny, chłopięcy. [przypis edytorski]

ogroda — tu: granica, mur graniczny, fortyfikacje. [przypis edytorski]

nicestwo (daw.) — nicość. [przypis edytorski]

meteora — dziś popr. forma D.lp: meteoru. [przypis edytorski]

przepędzić — dziś popr.: spędzić. [przypis edytorski]

wnijście — dziś popr.: wejście. [przypis edytorski]

wietrznik (daw.) — osoba niestała. [przypis edytorski]

snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]

od tejże doby (daw.) — od tego momentu. [przypis edytorski]

przemóc (daw.) — pokonać. [przypis edytorski]

najsamprzód (daw.) — najpierw. [przypis edytorski]