# Brand

Henryk Ibsen

> Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.


Osoby:

Brand[1]

jego Matka

Ejnar, malarz

Agnieszka[2]

Wójt

Doktór

Proboszcz

Kościelny

Bakałarz

Gerda

Chłop

Syn chłopa, wyrostek

Drugi chłop

Kobieta

Druga kobieta

Pisarz

Duchowieństwo i Zwierzchność

Lud,Mężczyźni, Kobiety i Dzieci

Kusiciel w pustyni

Chór niewidzialnych

Głos


Rzecz dzieje się w naszych czasach, częścią w parafii, częścią poza parafią, obok fiordu, na zachodnimi wybrzeżu Norwegii.

### Akt pierwszy

Na śnieżnych polach górskich.

Ciężkie gęste mgły; deszcz i półmrok. Brand w czarnym ubraniu, z laską i weretkiem[3], przeciska się naprzód w kierunku zachodnim. Towarzyszący mu Chłop i Syn jego, wyrostek, postępują za nim.

CHŁOP


woła na Branda

Hej tam! Zaczekać, cudzy[4] człecze!
Gdzieżeś?


BRAND


Tu jestem!


CHŁOP


Człek się wlecze
We mgle, że nawet kij swój traci
Z oczu!… Zabłądzisz!


SYN


A niech kaci!
Jakieś tu żleby!


BRAND


Jakieś złomy!
Zaginął wszelki ślad widomy[5]!


CHŁOP

krzyczy


Stać! Do stu diabłów! Ani kroku!
Zwały z śnieżnego lecą stoku!


BRAND

nasłuchuje


Słyszę jak gdyby grzmot z daleka.


CHŁOP


Bystro przegryzła się tu rzeka,
Na dół w bezmierną przepaść spada…
Zginiesz i my zginiemy razem!


BRAND


Ja muszę przejść tam, trudna rada!


CHŁOP


Nas nie przynaglisz swym rozkazem…
Mówię ci: zostań! Nie baczycie,
Że tu o ludzkie chodzi życie?


BRAND


Mój Pan się śmieje z trwogi twojej.


CHŁOP


Któż to ten pan, co się nie boi?


BRAND


Ten Pan to Bóg!…


CHŁOP


A ty kim, panie?


BRAND


Księdzem.


CHŁOP


Daremne to gadanie:
Choćby był proboszcz, biskup z ciebie,
To byś odwagę swą w tym żlebie
Na wiek pogrzebał, gdybyś jeszcze
Chciał dalej iść w te mgły złowieszcze.
zbliża się ostrożnie; przekonywująco
Choćby był człowiek, mości księże,
Nie wiem, jak mądry, nie dosięże,
Czego dosięgnąć niepodobna!
W jedno li[6] życie jest zasobna,
Księże, twa dusza; gdy to minie,
Cóż ci zostanie w twej godzinie?
Milę — powiadam prawdę szczerą —
Masz do następnej stąd chałupy,
A mgły tak gęste zewsząd kupy,
Że nie rozetniesz jej siekierą…


BRAND


Tak, lecz w tej pustce strasznej, dzikiej
Żadne mnie błędne dziś ogniki,
Widzisz, nie wodzą.


CHŁOP


Lecz dokoła
Sterczą lodowców groźne czoła.


BRAND


Tamtędy pójdziem…


CHŁOP


Co? Tamtędy?
Śmierć pomknie z nami wraz, w te pędy!


BRAND


A jednak uczył ktoś, że suchą
Przejść można nogą grzbietem fali.


CHŁOP


To było kiedyś… Dzisiaj dalej
Trudno się zmagać z zawieruchą,
Zginiem z kretesem!


BRAND

chce odejść


Żegnam zatem.


CHŁOP


Chcesz się pożegnać, widzę, z światem…


BRAND


Chceli[7] mnie Bóg doświadczyć prawy,
Witajcie śniegi, mgły, siklawy[8]!


CHŁOP

cicho


Jakiś szaleniec… szuka zguby.


SYN

płaczliwie


Chodźmy stąd, ojcze!… Płone[9] próby…
Widać po wszystkim, że tu jeszcze
Większe mgły będą, większe deszcze.


BRAND

przystaje i zbliża się ponownie


O ile myśli moje mogą
Przypomnieć sobie, toś miał drogą
Córkę w tych stronach, no, i ona
Dała ci kiedyś znać, zmartwiona,
Że jej nie znaleźć ciszy w grobie,
Jeśli nie spojrzy w oczy tobie
Choćby raz jeszcze? Czy być może?


CHŁOP


Tak mi dopomóż, Panie Boże!


BRAND


Że dziś ostatni dzień widzenia?


CHŁOP


Tak…


BRAND


I to woli twej nie zmienia?


CHŁOP


Nie!


BRAND


Nie? Nie pójdziesz dalej ze mną?


CHŁOP


Na mowę silisz się daremną,
Ani się ruszę…


BRAND

patrzy mu bystro w oczy


Miałbyś wolę
Złożyć talarów sto na stole,
Aby znalazła śmierć spokojną?


CHŁOP


O, tak!


BRAND


A dwieście? Czyż tak hojną
Byłaby dłoń twa?


CHŁOP


Czegóż nie da
Dłoń ma dla córki? Cała scheda[10]
Niech sobie pójdzie!


BRAND


No, a życie?


CHŁOP


Życie?… Mój słodki!…


BRAND


Nie?! … Słyszycie…


CHŁOP

drapie się w głowę


To już byłoby ponad siły…
O Panie Jezu! Boże miły!
Czego ty żądasz? A dyć[11] przecie
Mam jeszcze w domu żonę, dziecię…


BRAND


Lecz On się wyrzekł nawet matki!…


CHŁOP


Za dawnych czasów to po gładkiej
Szło jakoś drodze — cuda, dziwy
Działy się ongi. Sprawiedliwy
Człek dzisiaj o tym nie pamięta.


BRAND


Twą drogą śmierć jest! Na cóż pęta
Nakładasz na mnie? Nie znasz Pana,
I Pan cię nie zna.


CHŁOP


Niezbłagana
Dusza w tym księdzu.


SYN

ciągnie go


Chodźmy sami!


CHŁOP


Nie! Nie! On musi iść stąd z nami!


BRAND


Musi?


CHŁOP


Tak, musisz… Bo inaczej,
Jeżeli we wsi kto zobaczy,
Żeśmy cię tutaj zostawili,
Strażnik zabierze mnie w tej chwili —
A, jeśli sczeźniesz tu, w tym lodzie,
Dziś ja o chlebie i o wodzie
Będę w areszcie.


BRAND


Więc za bożą
Pocierpisz sprawę…


CHŁOP


Mnie nie trwożą
Ni twe, ni boskie… mam ja swoje
Nie byle jakie niepokoje,
Więc chodź…


BRAND


Żegnajcie!


z dala słychać głuchy huk

SYN

krzyczy


O! Lawina!


BRAND

do chłopa, który go chwycił za kark


Puść!


CHŁOP


Nie!


BRAND


Puść!


SYN


Precz stąd!…


CHŁOP

walcząc z Brandem

Zła godzina
Niech mnie…

BRAND

wyrywa mu się i rzuca go w śnieg


O tak, nie spoczniesz prędzej,
Aż się doczekasz jakiej nędzy!


znika

CHŁOP


wygrzebując się z śniegu i pocierając sobie ramię

Niech mu zapłacą za to czarci!
Oto, co Pańscy słudzy warci!
woła, podnosząc się
Hej, mości księże!


SYN


Poszedł granią!


CHŁOP


Zda mi się… oko moje za nią
Trop w trop podąża!…
woła ponownie Hej, pastorze!
Czy nam jegomość wskazać może,
Skąd my tu błądzić dziś zaczęli?


BRAND


we mgle

Po co ci rady? Jak najśmielej
Już ty utartym kroczysz szlakiem.


CHŁOP


Jeśli to prawda, jakiem takiem
Człek się nacieszy legowiskiem,
A nie na morzu lodów śliskiem.

odchodzi wraz z synem w kierunku wschodu


BRAND


zjawia się znowu nieco dalej i nasłuchuje w kierunku, w którym odszedł chłop z synem

Wracają do dom… Chłystku podły!
Gdyby cię siły li zawiodły,
A nie zamiękła wola w tobie,
Ulgę bym przyniósł ci w żałobie,
Umęczonego wnet do celu
Zaprowadziłbym cię w weselu,
Lecz na nic pomoc, zacny kumie,
Temu, co nawet chcieć nie umie…
podchodzi bardziej ku przodowi
Życie!… Hm! Jeśli człek rozważy,
Jak je miłuje tłum nędzarzy,
Jak każdy błazen nim się pieści,
Jakby od jego marnej treści
Zawisło[12] całe szczęście świata —
Boże! Puściliby do kata
Wszystko, prócz życia! To li jedno
Sednem jest dla nich! Kiepskie sedno!
uśmiecha się, jak gdyby sobie coś przypomniał
Kiedym był dzieckiem, od początku
Z dwóch rzeczy-m miewał ból w żołądku,
W te najdawniejsze moje czasy
Dwie sprawy darły ze mnie pasy:
O nielubiącej mroków sowie
Wciąż mi chodziła myśl po głowie,
o rybie, co się boi wody,
Ciąglem ja dumał, chłopiec młody…
I śmiech mnie pusty brał z tej biedy —
Czemu?… Bo czułem-ci już wtedy,
Że świat śród innych chodzi dróg,
Niźli, jak tego pragnął Bóg,
I że swe jarzmo dźwiga człek,
Choćby rad rzucił je po wiek.
Tutaj jest każdy na kształt ryby,
Albo też sowy. Skuty w dyby,
W mroku żyć musi ludzki płód,
Umierać musi w głębiach wód,
Choć na to wszystko strach go bierze!
Rad by porzucić swoje leże,
Z mrocznej ciasnoty zbiec by rad
W przezroczy, jasny słońca świat.
zatrzymawszy się na chwilę, nasłuchuje, zdumiony
Cóż to? Od dolin płyną głosy?
Pieśni i śmiechy mkną w niebiosy…
Cyt! Krzyczą hura! Raz i drugi,
Trzeci i piąty… Słońce smugi
Rozciera mgławe, lśnią przestworza,
Jakaś drużyna ludzka, hoża,
Po tej świetlistej igra łące,
Poranne światło jaśniejące
W stronę zachodu mroki goni.
Słowa… całunki… uścisk dłoni…
Już się rozchodzą, ku dolinie
Zmierzają jedni, a zaś ninie[13]
Dwoje się ludzi ku mnie słania…
Ostatnie ślą już pożegnania
Kapeluszami, woalkami…
„Bywajcie zdrowi!… Pan Bóg z wami!”

słońce coraz to bardziej przeciska się przez mgły. Brand stoi nieruchomy, przypatruje się zbliżającym się

Cóż to za blaski! Co za jaśnie! Rozwiewają się kłęby mgławe, Stopy przemiękką depcą trawę,

Słońce złociste snuje baśnie!
Może rodzeństwo? Bok przy boku
Po tym kwiecistym spieszą stoku;
Ona sukniami powiewnemi
Snać nie dotyka nawet ziemi,
On, jakby piórko, lekki!… Ona,
O, skacze na bok, rozbawiona,
Wyrywa mu się od niechcenia…
O, już ją chwyta!…. Słodko, mile
Droga się zmienia w krotochwilę[14],
W wesołą piosnkę śmiech się zmienia.


Ejnar i Agnieszka w lekkich strojach podróżnych, oboje rozpromienieni, zjawiają się na wzgórzu. Mgły pierzchły. Szczyty lśnią w porannym słońcu

EJNAR


Agnieszko, motylku mój cudny,
Nic ja się ciebie nie boję;
Zacisnę ja oka swej sieci —
Te oka, to piosnki są moje.


AGNIESZKA


zwrócona twarzą ku niemu, cofa się, tańcząc i uciekając przed nim

Jeżelim ja cudnym motylkiem,
To pozwól mi spocząć na kwiatku,
A chceszli się bawić, więc goń mnie!
Pochwycić? Przenigdy, mój bratku!


EJNAR


Agnieszko, motylku mój cudny!
Zwężają się oka mej sieci!
Już mam cię! Już skarb mój najdroższy
Przenigdy z tych ok nie uleci.


AGNIESZKA


Jeżelim ja wiotkim motylkiem,
To niechże mnie powiew uwodzi!
A chwycisz mnie w oko swej siatki,
Mych skrzydeł się dotknąć nie godzi!


EJNAR


Nie! Lekko ja wezmę do ręki
Ten ciężar mój słodki i lekki
I zamknę go w sercu… Tam baw się,
Tam sobie już igraj na wieki!

zbliżają się ku stromej turni; stają nad przepaścią


BRAND


Stać!… Tutaj przepaść!…


EJNAR


Któż to woła?


AGNIESZKA


wskazując ku górze

O, tam!


BRAND


Ni kroku! Śmierć dokoła!
Z śniegiem spadniecie do tej głębi!


EJNAR


obejmuje Agnieszkę i śmiejąc się, zwrócony ku górze

Nas to nie parzy ani ziębi,
Szczęście jest z nami. Wyjdziem cało!


AGNIESZKA


Zabawkę dziś nam życie dało…


EJNAR


Szczęście nam śle dziś promień słońca:
Sto lat on będzie trwał — bez końca!


BRAND


Więc wy dopiero po stu latach…?


AGNIESZKA


powiewając welonem

O tym ni słowa, proszę ciebie…
Bawić się będziem wszak i w niebie.


EJNAR


Sto lat na wonnych przeżyć kwiatach,
Sto lat bez miary i bez celu
W miłości kąpać się weselu! —


BRAND


No, a co będzie potem?


EJNAR


Potem?
Do nieba pójdziem znów z powrotem.


BRAND


Może wy z nieba tu przyszliście?


EJNAR


Prosta rzecz: z nieba! Oczywiście!


AGNIESZKA


To znaczy: teraz, o tej chwili,
Myśmy tam z dołu tu przybyli.


BRAND


I owszem, owszem… Oko moje
Już zobaczyło was oboje
Tam, gdzie się dzielą te potoki.


EJNAR


Skierowaliśmy tu swe kroki,
Pożegnawszy się z przyjacioły.
Ręką, całunkiem tłum wesoły
Stwierdzał przedrogich wspomnień rój!
Zejdź-że pan ku nam! Panie mój,
Zechciej zabawić się tu z nami,
Posłuchać pieśni nad pieśniami[15]!
Słodszej nie stworzył żaden czas!
Czemu pan stoi niby głaz?
Prędzej! My cuda ci pokażem!
Ja, panie, byłem wprzód malarzem!
Co to za szczęście, życie, świat
Wciągać w swą sztukę! Człek jest rad,
Że niby Stwórca może oto
Przelichy metal zmieniać w złoto!
Ale nad wszystko, czym mnie Bóg
Obdarzyć raczył śród mych dróg,
To ma Agnieszka!… Słodki plon,
Gdym z południowych wrócił stron
Z farbą i pędzlem — z niczym więcej…


AGNIESZKA


gorąco

A, jakby posiadł sto tysięcy,
Tak pewien siebie, tak zuchwały…


EJNAR


Do wsi tej losy mnie przygnały…
Tu zagościła ona właśnie,
Aby słoneczne chłonąć jaśnie,
Gorzkie powietrze, świerków wonie…
I ja zjawiłem się w tej stronie:
Snać przeznaczenie mnie tu niosło.
Chciałem malarskie swe rzemiosło
Zanurzyć w pięknie tego boru,
Chciałem dla sztuki swej prawzoru
Szukać w obłokach tych, w tej rzece…
I oto, gdy tak na to lecę,
Odrazum został arcymistrzem:
Lice jej stało się ognistszem,
W jej oczach szczęścia blask się jarzy,
Uśmiech nie schodzi już z jej twarzy
— Wszystko początek ze mnie wzięło…


AGNIESZKA


Jeno[16], malując to swe dzieło,
Nie wiedział o tym chłopiec pusty[17].
Życie pełnymi chłonął usty[18],
Aż tu pewnego znów zarania
Jął się[19] na powrót malowania…


EJNAR


Wtem, Boże drogi, coś mi wpadło,
Że ze mnie istne jest dziwadło,
Żem nie oświadczył się swej lubej!
Więc zamiast pleść smalone duby,
Od razu wziąłem się do sprawy.
Nasz zacny doktór, zbyt łaskawy,
Nie mógł opędzić się radości:
W dom pozapraszał licznych gości
— Wszystkie powagi, wszyscy księża,
Młódź z okolicy, mąż-ci w męża,
Że jeno patrzeć!… Trzy dni trwały
Hulanki, tańce i hejnały.
Dzisiaj zeszliśmy już mu z karku,
Ale zabawy na folwarku
Bynajmniej jeszcze nie skończono…
Widziałeś to wesołe grono,
Szyfry[20], chorągwie, kapelusze,
Całe we wieńcach! Zacne dusze!
Uciesze swej puścili wodze,
Towarzyszyli nam w tej drodze.


AGNIESZKA


A my we dwójkę po tej górze
Skaczemy sobie, dzieci, duże!


EJNAR


Mieliśmy z sobą wina moc!


AGNIESZKA


Od śpiewów brzmiała letnia noc!


EJNAR


O, nawet tłum tych ciężkich mgieł
Bał się dziś z nami brać na kieł[21]!


BRAND


A teraz dokąd?


EJNAR


Tam, do miasta —


AGNIESZKA


Skąd jestem rodem…


EJNAR


Ma niewiasta
I ja — nasamprzód o tę krztynę
Ku zachodowi, a zaś potem
W stronę fiordu ptaków lotem
Na weselisko me jedyne
Zawiodę skarby — zadyszany
Rumak Egira[22] przez bałwany
Hen, nas poniesie w chyżym pędzie!
Później, jak białe dwa łabędzie,
Tam, na południe…


BRAND


A tam, panie?


EJNAR


Tam przepłomienne miłowanie,
Jak sen potężne, a tak właśnie
Słodkie i miłe, jako baśnie!
W ono niedzielne, jasne rano
Żadnego księdza nie przyzwano,
A przecież pierzchły wszelkie troski…
Dzień to był dla nas iście boski,
Pobłogosławił nam…


BRAND


Kto?


EJNAR


Lud!
Przyjaciół naszych tłum radosny,
Który nam wiecznej życzył wiosny,
Który odganiał od nas trud,
Który ze wszystkich swoich sił
Życzył nam zdrowia, wino pił,
Wieńcami zdobił nasze włosy,
Żeśmy wybrani snać przez losy…


BRAND


Żegnam oboje…

chce odejść


EJNAR


Zostań pan!
Czyja-ż to postać?… Ktoś mi znan…


BRAND


zimno

Obcy my sobie.


EJNAR


Mnie się przecie
Zdaje, że kiedyś, gdzieś na świecie,
Myśmy się znali — może w szkole…


BRAND


Tak, znaliśmy się, nim pacholę
Stało się — mężem!…


EJNAR


Czyż być może?
Nie przypominam sobie…
nagle, z krzykiem Brand!… O Boże!


BRAND


Ja w te tropy
Wiedziałem, kogo tutaj stopy
Przywiodły dzisiaj.


EJNAR


Witam, bracie,
Witam serdecznie! Gdy tak na cię
Patrzę w tej chwili, pewność mam,
Żeś się nie zmienił, żeś ten sam,
Żeś ten, co, z chmurą wciąż na czole,
Nie mógł wytrzymać w naszym kole…


BRAND


Byłem wam obcy… ale ciebie
Jakoś lubiłem… W ciemnym żlebie
Skalistej turni urodzony,
O którą fale swoje tony
Rozstrzeliwały… wy z południa…
Życie, bywało, nam utrudnia
Inna natura…


EJNAR


Tutaj gdzieś
Leży widocznie twoja wieś?


BRAND


Przez nią mnie wiedzie powołanie.


EJNAR


Przez nią? A potem cóż się stanie?
Czyżby w daleki świat?


BRAND


Niewiele
Potrzeba pracy tu, w tym siele[23].


EJNAR


Przecieżeś księdzem?


BRAND


z uśmiechem

Tak, wikarym.
Człek jest jak zając: czasem w starym,
Odwiecznym musi spocząć lesie,
A czasem w żyto los go niesie.


EJNAR


Zaś ostateczna dokąd droga?


BRAND


prędko i surowo

Nie pytaj o to.


EJNAR


O, dla Boga!
Czemu?


BRAND


zmieniwszy ton

Ot, tak… Moi kochani,
I mnie zawiezie do przystani
Ten sam wasz okręt.


EJNAR


Ten nasz statek,
Którym do ślubu my…? Zadatek
Szczęścia zbyt wielki.
do Agnieszki Bądź wesoła,
Jedziemy w trójkę…


BRAND


Pogrzeb woła.


AGNIESZKA


Pogrzeb?


EJNAR


Co? Pogrzeb woła ciebie?
Kogoś obecność twa pogrzebie?


BRAND


Tego, co zwą go wargi twoje:
Bogiem.


AGNIESZKA


cofając się

Chodź, Ejnar, ja się boję!


EJNAR


Brand!…


BRAND


Wstrętne widmo spocznie w trumnie!
Ten Bóg służalczy, co go tłumnie
Służalców podła wielbi rzesza!
Ta jedna myśl mnie dziś pociesza,
Że mam go grzebać — i to w dzień!…
Cuchnie, kto zdrowych nie miał tchnień,
Kto konał całe tysiąc lat.


EJNAR


Brand! Jesteś chory!…


BRAND


A toś zgadł!…
Tak, jestem chory, jak ta jodła,
Co k niebu smukły pień wywiodła!
Nie ja słabuję, czas jest chory,
Jemu potrzebne są doktory,
On leków żądny. Na tym świecie
Wy tylko bawić się pragniecie.
Na pół wierzycie, to być może,
Lecz czy widzicie co na dworze?
Nie! Jeśli jarzmo gnie wam karki,
Wy je rzucacie wnet na barki
Tego, co przyszedł, aby wiernie
Krzyż dźwigać za was, znosić ciernie!
Tak was uczono!… Wy tańczycie,
Zabawą tylko jest wam życie!
Tańcz, tańcz, nie patrząc w oną dal:
Kiedyś ci będzie tego żal!…


EJNAR


Znam ja tę piosnkę! Starzy, młodzi
Słyszą ją co dzień, jak zawodzi
Po wsiach, po miastach… Tyś jest z tych,
Którym to życie jest jak szych[24],
Co, niby nowym zdjęci duchem,
Piekielnym straszą nas obuchem,
Co, nieustannie grożąc biesem,
Chcieliby złamać nas z kretesem.


BRAND


Nie! Nie! Przed sobą nie masz klechy.
Niewiele Kościół ma pociechy
Z takiego, jak ja, kaznodziei.
Nie wiem, czy ze mnie dziś kto sklei
Chrześcijanina, lecz wiem jedno:
Gdzie się dziś kryje życia sedno!


EJNAR


Jeszczem nie słyszał, aby komu
Miała zaszkodzić radość w domu.


BRAND


Nie! To nie radość nas rozpiera,
Ta bez zastrzeżeń, prosta, szczera!
Żyj nią, służ wiernie jej na wieki,
Ale od tego bądź daleki,
By się za jednym zmieniać tchem.
Dzisiaj być tym, a jutro — czym?
Dziś chodzić tak, a jutro — jak?
Być ni to ryba, ni to rak!
W bachantach[25] rys wyraźny masz,
Pijak przedrzeźnia li ich twarz;
Sylen[26] posiada pyszny gest,
Chlejus parodią tylko jest!
Przemierz-że kraj nasz stopy swemi,
Przyłóż swe ucho do tej ziemi,
A wnet zobaczysz — wierz w me słowo
— Że człek nasz jest ni to, ni owo!
Nieco powagi w dni świąteczne,
I obyczaje nieco grzeczne,
Nieco ochoty do biesiady,
Ponieważ miały ją pradziady;
Nieco wielbiący kraj rodzinny,
Którego człek nie zwiedził inny;
Nieco bez głowy, gdy przyrzeka,
Nieco dowcipny, gdy się z lekka
Urżnie i potem płacić musi;
Nigdy go żaden szał nie skusi,
Zawsze jest mierny — w swej przywarze
I w swojej cnocie, tak, jak każe
Dawny obyczaj — same złomy[27]
I zła i dobra, złom widomy[28]
W wszystkim, co czyni, co tu działa.
A już najgorsza rzecz, iż cała
Ta jego praca wskroś niweczy
Tę pozostałą resztkę rzeczy.


EJNAR


Szyderca liche zbiera plony,
Piękniej oszczędzać lud wzgardzony.


BRAND


Tak, lecz niezdrowo!


EJNAR


Gdybym razem
Chciał tak za twoim dziś rozkazem
Potępić lud nasz, powiedzże mi,
W czym tu jest wspólność z słowy twemi,
Że grzebiesz Boga niby chłystka,
W którym treść dla mnie życia wszystka?


BRAND


Przecie-ś Go, druhu mój, malował…
I po cóż mi Go aż do pował
Wciąż wynoszono, że, gdy człowiek
Śmiał k Niemu unieść swoich powiek,
Świętość spływała nań z tej wiary?
A ja ci mówię: Bóg to stary —


EJNAR


A no, i…?


BRAND


Siwy. Rzadkie loki
Naokół skroni ma wysokiej,
Srebrem Mu broda biała świeci,
Tak jest czcigodny, że aż dzieci,
Kiedy nań spojrzą, chwyta trwoga…
Możesz Go ubrać, tego Boga,
W ciepłe pantofle, jeśli łaska,
A chcesz Go mieć już tak, do diaska,
Całkiem podobnym, to na głowę
Daj mu szlafmycę, no i zdrowe
Włóż okulary mu na nos!


EJNAR


gniewnie

Cóż to ma znaczyć?


BRAND


Ni na włos
Nie ma szyderstwa w tym, com rzekł!
Tak sobie nasz wystawia człek
To familijne swoje bóstwo,
Takim je widzi ludu mnóstwo,
Taka dotychczas wiara nasza!
Papiści[29] swego mesyjasza
W dziecinne kładą powijaki,
A zasię nasz Bóg, to już taki,
Jako proroczy ów Jeremi[30],
Co usty mamle dziecięcymi.
A tak, jak wkrótce, mówię szczerze,
Będą mieć klucze li papieże
Na swej stolicy i nic zgoła,
Tak wy grzebiecie dziś w Kościoła
Swojego błocie już na wieki
Królestwo boże… Czyż łączycie
Z nauką bożą swoje życie?
Od jej spełniania jak daleki
Dzisiaj jest człowiek! Wy swe dusze
Chcecie podnosić, ale, muszę,
To wam powiedzieć, sił nie macie,
Aby żyć w pełnym majestacie.
Wam tylko tego dziś potrzeba,
Ażeby Pan Bóg z swego nieba
Przez palce patrzał na wsze sprawy,
Ażeby wielce był łaskawy
I na wzór świata, który minie,
Chodził w szlafmycy i łysinie.
Nie! Takie bajdy mnie nie służą,
Twój Bóg jest wiewem, mój jest burzą!
Twój Bóg, jak liche źdźbło, się łamie,
A mój potężne ściąga ramię,
Twój Bóg jest ciepły, mój zaś płonie,
Miłość rozsadza jego skronie!
Mój — to Herkules[31], krzepki, młody,
A nie właściciel siwej brody.
Mój rzuca gromy wokół siebie,
Kiedy się zjawi na Horebie[32],
W krzaku ognistym ognie krzesze,
Kiedy przed sobą ma Mojżesze[33],
Gdy pójdzie przed nich, jak przed karły,
W swojej potędze nieumarłej!
Słońce powstrzymał on w dolinie
Gibeonowej[34], liczne cuda
Wśród zdumionego czynił luda.
I dziś by czynił, ale ninie[35]
Ma tu li same niedołęgi!….


EJNAR


z nieszczerym uśmiechem

Mamy to zmienić?


BRAND


Tak! Potęgi
Trzeba! Tak! Przyjdzie owa zmiana,
Pókim żyw jeszcze, jako dana
Jest mi ta siła, bym swoimi
Wygnał lekarstwy[36] słabość z ziemi,
Tak to jest prawda!…


EJNAR


potrząsa głową

Na przechwałki
Nie gaśże, mówię ci, zapałki,
Wprzód zapal świecę! I, dopóki
Nie dałeś nowej nam nauki,
Słów dawnych nie kreśl — dobre słowa!


BRAND


Nauka moja nie jest nowa.
Na wieczność baczę, mnie zapłaty
Za nowych tych prawideł wątek
Nie da ni Kościół, ni dogmaty,
Bo to, co miało swój początek,
Także i koniec swój mieć będzie.
Wszystko ma finis[37] swój; w tym względzie
Trzeba powiedzieć, że, co żyje,
Zarazek gnicia w sobie kryje,
Że, według trwałych, pewnych norm,
Do coraz nowszych dąży form.
Ale w tym wszystkim w wieczny nich
Wprawia się tylko jedno: duch,
Którego tutaj nikt nie stworzył,
Ten duch, którego Zbawca wdrożył
Na nowe tory po upadku
W raju. Ten duch to na ostatku
Zarzucił pomost między ciałem
A między Bogiem, tym wspaniałem
Praźródłem rzeczy! Dziś on przecie
Zbladł już i stępiał; jeśli chcecie,
Spowszedniał całkiem, jak ów Bóg,
Który wśród waszych chodzi dróg,
Ale z tych szczątków, złomków duszy,
Z forsą[38] zbitego, co się kruszy,
Z tych rąk kalekich, z tych to nóg,
Znowu się wielka złoży całość,
Ażeby boska znów wspaniałość
Mogła uciechę mieć z Adama,
Jak ongi w raju, który sama
Kiedyś stworzyła, w dawnym czasie…


EJNAR

przerywając


Żegnaj!… Najlepiej będzie, zda się,
Gdy się rozejdziem.


BRAND


Wy zdążacie
Ku zachodowi… Tu, czy tam,
Wnet się nasz cel ukaże nam.
Żegnajcie!


EJNAR


Żegnaj!


BRAND


odwraca się raz jeszcze, uchodząc zboczem

A od mgieł
Oddzielaj światło!… Weź na kieł,
Że żyć jest sztuką!


EJNAR


z gestem przeczenia

Jak chcesz, zwij!
Dziś sobie nowe rzeczy twórz,
A ja staremu Bóstwu już
Dochowam wiary…


BRAND


Tak jest, tak,
Jak ci utarty każe szlak,
Maluj to Bóstwo, daj mu kij
Dziadowski w rękę, ja to boże
Widmo do grobu dzisiaj złożę,
schodzi granią w dół

Ejnar zabiera się, milcząc, w dalszą drogę i patrzy za odchodzącym


AGNIESZKA


stoi chwilę, jak nieprzytomna, potem, zerwawszy się, rozgląda się niespokojnie naokoło siebie i pyta

Zagasło słońce?


EJNAR


Mgła jedynie
Blask jego śćmiła, wnet wypłynie…
Już jest!


AGNIESZKA


Wiatr wieje lodowaty.


EJNAR


Od tej przełęczy… Chodźmy! Po tej
Zajdziemy drodze…


AGNIESZKA


wskazując w kierunku południa

Patrz, zjawisko
Tej czarnej góry snać tak blisko
Nie stało jeszcze przed minutą,
Nie była grań tak groźną, lutą[39]!


EJNAR


Szczęście ci oczy przesłaniało,
Więc nie spostrzegłaś… On niemało
Zmieszał cię krzykiem. Niechże sobie
Utrudnia drogę — Cóż ja zrobię?!
My dalej będziem się bawili.


AGNIESZKA


Nie! Dajmy spokój… nie w tej chwili.


EJNAR


I ja mam dosyć — tak przez pół.
A zresztą trudniej schodzić w dół,
Niźli po gładkim dotąd grzbiecie.
Ale potańczym my na świecie
Stokroć weselej, niźli ninie,
Skoro będziemy już w dolinie…
Już on nam drogi nie zawali!
Spojrzyj, Agnieszko, tam, w tej dali
Ten błękit, skąpan w blasku słońca!
Teraz się srebrzy snać bez końca,
Teraz, jak bursztyn skrzy się złoty;
To świeże, wielkie morze! Do tej
Idziem rozkoszy! Ciemny dym,
Jak wąż, się snuje w blasku tym.
O, tam! — czy widzisz?… A tam, powiedz,
Ten czarny punkcik? Nasz parowiec!
Okrążył górę, znikł w zatoce!
Dziś wieczór znowu zamigoce,
Wyruszy w drogę razem z nami!
Znów się pokryło wszystko mgłami…
Nie masz, Agnieszko, w swej szczęśliwej
Duszy ni słowa na te dziwy?


AGNIESZKA


patrzy przed siebie w zadumie

Owszem… lecz mów, czyś widział… mów!…


EJNAR


Co?


AGNIESZKA


nie patrząc na niego, głosem stłumionym, jak gdyby znajdowała się w kościele

Jak on rósł śród swoich słów!

schodzi z góry, Ejnar idzie za nią


BRAND


zjawia się w górze, na perci[40], schodzi w dół, zatrzymuje się jednak śród drogi przy wystającej opoce i spogląda na dół

Tak, poznaję wszystko, tak!
Dom przy domu, łodzi szlak!
Strome wzgórza, pola, jary,
Poczerniały kościół stary —
Jak za dawnych czasów — brzozy
Wzdłuż potoku, olchy, łozy[41]!
Jeno mi się coś wydaje,
Że smutniejsze widzę kraje,
Że ciaśniejsze są te mury,
Że ten skalny zrąb ponury
Jeszcze niżej śnieżnym czołem
Nad tym biednym zwisa siołem,
Że je stłoczy, jakby na dnie,
Że je wciska, jakby w żleb,
Jeszcze węższy skrawek nieba
Pozostawia biednej rzeszy,
Co się słońcem nie nacieszy,
Tak je wróg ten chłonie, kradnie!
siada i patrzy w dal
Czyż ten fiord był równie brzydki,
Równie nagi, równie płytki,
Także dawniej? Czy też nagle
Tak się zmienił dziś? Deszcz siecze!
W stronę lądu łódź się wlecze,
Opadają mokre żagle.
Za łodziami, na pustkowiu,
Przylepiona do ołowiu
Szarej turni, chata leży.
O, poznaję tę zagrodę!…
Ustroń wdowia… Moje młode
Czy pamiętasz jeszcze lata?
Jawisz mi się, przebogata
Dawnych wspomnień mych skarbnico!
Tam, to ostre, głaźne lico
Naszych brzegów i nic więcej —
W tej samotności mój dziecięcy
Duch się chował… Niezmożona
Gniecie troska me ramiona,
Że wydało mnie to plemię,
Które kocha tylko ziemię,
Zamiast duchem myśleć w czas[42],
Co się kiedyś stać ma z nas!
Moich dawnych planów złomy,
Jak dalekie huczą gromy,
Siła, męstwo — pusta broń,
Nie zdzierżyło serce, dłoń!
Zalim[43] żył na swojskim chlebie
Nazbyt długo śród swych ludzi?
Oto, jak się Samson[44] budzi:
Postrzyżony, oswojony,
Z objęć swej łajdackiej żony!
spogląda znowu na dół
Co za życie! Ode wrót,
Ode bram i progów lud
Tłumnie, szumnie, sunie, płynie
Ku dołowi, ku wyżynie,
Turnią, granią, ścieżką, drogą,
Chłopy, baby, czernią mnogą
Do kościoła, widać, spieszą…
wstaje
Dobrze ja się znam z tą rzeszą!
Wasze dusze, wasze zmysły,
Wasze siły, co gdzieś prysły —
Dobrze ja to wszystko znam!
Wasz Ojcze-nasz leci tam
Ku niebiosom; w ziemskim pyle
Zanurzony, ma on tyle
Tylko mocy, tyle prawdy,
Że dla Boga dziś i zawdy
Prośba czwarta[45] li dociera:
Ona jedna bywa szczera!
Ona jedna pozostała
W waszym sercu jeszcze cała
Z próśb tych siedmiu waszej wiary
Którą strzaskał orkan szary!
To ostatni jest już szczątek!
On się wcisnął w dusz zakątek…
Ale klątwa na was leży,
Jak mogilny dech nieświeży!
W rzeźwym wietrze tu od lat
Chorągwiany nie drży płat.

chce odejść; z góry pada kamień i, skacząc po perci, pada tuż u jego stóp


BRAND


Hejże! Któż tam głazy ciska?…


GERDA


dziewczyna piętnastoletnia, biegnie granią, z kamieniami w fartuchu

Utrafiłam! Krzyknął!

rzuca ponownie


BRAND


Kto tu?


GERDA


Nie ma, widać, sił do lotu —
Wpadł pomiędzy gałęziska!
rzuca po raz trzeci, krzycząc Znów się jawi! Znów się zrywa Z dziobem na mnie — ledwiem żywa! Hej, ratunku!


BRAND


Przebóg!…


GERDA


Cicho!
Kto ty?… Cicho! Już to licho
Precz ucieka!


BRAND


Kto?


GERDA


Straszliwy!…
Nie widziałeś go?


BRAND


Nie!


GERDA


Dziwy!
Jastrząb wściekły! Grzebień zgoła
Przylepiony ma do czoła,
Oczy w krwawej ma obwódce.


BRAND


Dokąd idziesz?


GERDA


Do kościoła.


BRAND


Wspólna droga, zajdziem wkrótce.


GERDA


Ma? O nie! Ja tam do góry!


BRAND


wskazuje ku dołowi

Przecież kościół tam!


GERDA


z szyderczym uśmiechem

Tam? Który?


BRAND


Owszem, chodź!


GERDA


Nie, ja się boję!


BRAND


Czego? Powiedz!


GERDA


On za mały!


BRAND


Co, za mały? Czy widziały
Większy kościół oczy twoje?


GERDA


Większy? Juści! Żegnam!…

idzie w górę


BRAND


Dziecię,
Droga wiedzie po tym grzbiecie
Ku tej dzikiej, strasznej grani!


GERDA


Zbudowany właśnie na niej
Z śniegu, lodu kościół mój!


BRAND


Z śniegu, lodu!… Dziewczę, stój!
Tak, pojmuję… Jużem zgadł!
Za dziecięcych przecież lat
Nieustannem słyszał wieści
O pieczarze, co się mieści
Pod tym szczytem, w lodów lesie,
Lodowiowy kościół zwie się…!
Jak przypomnieć sobie mogę,
Zmarzły staw ma za podłogę,
A śnieg, w zwały lodu zbity,
Tworzy dachy i sufity.


GERDA


Tak, pieczarą zwij go, panie,
Lodowiową, nie przestanie
Być kościołem.


BRAND


Dziewczę lube,
Ty na pewną idziesz zgubę!
Wiatr zawieje, pękną ściany,
Dach się zwali, z śniegu tkany,
Jeden trzask — tak, jeden strzał…!


GERDA


nie słuchając go wcale

Ze mną chodź do tego groda!
Spadła-ci tam renów trzoda,
Przyjdzie na nią, wierz, swoboda,
Gdy się stopi śniegu wał!


BRAND


Nie idź tam, gdzie czyha śmierć!


GERDA


wskazując ku dołowi

Ta ku śmierci wiedzie perć!


BRAND


Pan Bóg z tobą!


GERDA


Chodź-że dalej!
Gdzie ten kościół się krysztali!
Lawina ci śpiewać będzie,
A kazalne zaś orędzie
Lodowcowy wiatr wypowie,
Aż cię, człeku, przejdzie mrowie!
Jeno niech cię w onej głębi
Nie przeraża gniew jastrzębi!
Choć nasadza czarny róg
Na swe czoło, nie miej trwóg,
Nie lękaj się jego piórek:
Spoczywa on, jako kurek,
Na wieżycy mej świątyni,
Nic ci złego nie uczyni.


BRAND


Dzika perć ta śród tych gór,
Dziki duch twój, lutni wzór
O spękanych strunach… Boże!
Zło się w dobro zmienić może,
Lecz, co marne, marnym zawsze…


GERDA


Znowu leci… Coraz krwawsze
Wlepia oczy — straszne ślepie!
Coraz groźniej skrzydłem trzepie!
Uciekajmy, cudzy człecze,
W domowinę naszą! Pieczę
Da mi kościół… To mój schron!
krzyczy
Won ode mnie! A precz! Won!
Daj mi spokój, bo inaczej
Już cię słońce nie zobaczy!

znika w skałach


BRAND


po chwili

I ty także do kościoła!
Jedno na dół, drugie zgoła
Idzie w lody; komuż, komu
Przyznać palmę? Kto dziś z domu
Jak najdalej uciec chciał?
Kogo-ż dzikszy pędzi szał?
Lekkomyślność, z kwieciem w włosach,
Bez trosk żadnych, bez powagi;
Czy Bezmyślność, co swe ślady
Znaczy z trudem, jak pradziady
Przykazały, czy ten nagi
Szał, błądzący tak straszliwie
Po tej głaźnej, śnieżnej niwie,
Że mu dobro z zła się bierze?
Dalej! Bić w to trójprzymierze!
Widzę jasno swe zadanie,
Ono mnie dziś nęci, mami!
Otwartymi tak oknami
Płynie światłu, gdy dzień wstanie!
O, nie spocznę-ci ja prędzej,
Aże gorzkiej, ludzkiej nędzy
Złożę sojusz ten w ofierze!
Gdy ta trójka legnie w grobie,
Będzie strasznej kres chorobie!
Za miecz, duszo!… Prosta droga:
Idźmy walczyć na wzór Boga!

schodzi w dół


KONIEC AKTU PIERWSZEGO

### Akt drugi

Nad fiordem, otoczonym stromymi ścianami.

W pobliżu na pagórku, stary, zapadły kościół. Nadchodzi burza.

Tłum ludu: Mężczyźni, kobiety i dzieci grupują się częścią na wybrzeżu; nieco wyżej, w środku, na kamieniu siedzi Wójt; Pisarz pomaga mu przy rozdzielaniu zboża i artykułów spożywczych. W pewnym oddaleniu, otoczeni ludźmi, stoją Ejnar i Agnieszka. Na piasku, po odpływie, leży kilka łodzi. Brand stoi na pagórku kościelnym, ale tłum go na razie jeszcze nie widzi.

JEDEN Z MĘŻCZYZN


przeciska się przez tłum

Miejsca!


JEDNA Z KOBIET


Ja pierwsza — i mnie skoro[46]!


MĘŻCZYZNA

odtrąca ją


Precz stąd!
do wójta Mój worek!


WÓJT


Cierpliwości!


MĘŻCZYZNA


Na śmierć w domu się zapości
Moich czworo — nie! pięcioro…


WÓJT


żartobliwie

Co? Niełatwo lada komu
Liczyć, prawda?


MĘŻCZYZNA


Kiedy z domu
Wychodziłem, jedno prawie
Że konało…


WÓJT


do pisarza

Dać łaskawie
Listę.

do chłopa, przeglądając papiery

Odstąp… Oczywiście
Twe nazwisko też na liście?
Twoje szczęście, że się mieści…

do pisarza

A czy numer… tak… trzydzieści
Już otrzymał?… Bez hałasu…
Bez natłoku… dość jest czasu…
Jakub Śnieżek!


JEDEN Z MĘŻCZYZN


Tu!


WÓJT


Mój Kuba,
Taka, widzisz, jest rachuba,
Że na ciebie dziś przypada
Li[47] połowa….


MĘŻCZYZNA


Trudna rada —
Mniej nas dzisiaj, wiem… ma żona
Zmarła w nocy…


WÓJT


Rzecz skończona. —
Skreślić!… Juści wszędzie nędza,
Nikt za mało nie oszczędza.

do oddalającego się

Jeno[48] proszę pana Kuby,
Nie od razu w nowe śluby…


PISARZ


chichocąc

Hi! hi!


WÓJT


ostro

Cóż to?… Śmiechy z mojej…?


PISARZ


Wójt jegomość żarty stroi…


WÓJT


Mnie nie zbiera się na żart,
Lecz żart czasem tynfa[49] wart!


EJNAR


wychodzi z Agnieszką spośród otaczającej ich grupy

Nie, ja tutaj nic nie zmienię!
Wypróżniłem już kieszenie —
Ot, przychodzę tu na brzeg,
Jak żebrzący jaki człek…
Mam zegarek, laski kawał…


WÓJT


Nikt by na was nie nastawał,
Jeno to, cośmy zebrali,
Nie zaważy zbyt na szali.
Drodzy moi przyjaciele,
Rzecz wiadoma, niezbyt tłusta
Idzie strawa w głodne usta
Z rąk, co same niezbyt wiele…

spostrzega Branda i wskazuje na niego

Witam, witam! Jeśli pana
Wieść tu gnała niesłychana,
Że to u nas głód się pleni,
Proszę sięgnąć do kieszeni…
Najdrobniejszy przyjmę datek!
To, co mamy, to ostatek…
A w dzisiejszej, panie, dobie,
Trudno już wymarzyć sobie,
By dwie rybki tysiąc luda
Nakarmiły… takie cuda…


BRAND


Przetysiączne ziarna kosze
Marnują się…


WÓJT


Bardzo proszę,
Słów nam tutaj nie potrzeba,
Nie zastąpią one chleba!


EJNAR


Nie wiesz, jak tu cierpiał lud…
Tu u nędznych domostw wrót
Grób przy grobie… trupy leżą…


BRAND


Tak jest, widzę klęskę świeżą…
Patrząc w tę pobladłą twarz,
Dłoń sędziego jawną masz!


WÓJT


Przecież serce masz, jak stal.


BRAND


wychodzi z tłumu i mówi z naciskiem

Tak, byłoby mi bardzo żal,
Gdyby wam życie tak powoli
Wlokło się w nędzy i niedoli.
Ta żądza chleba juści-ć we mnie
Nie szukałaby dziś daremnie
Jakiejś litości… Plemię człecze,
Gdy na czworakach tu się wlecze,
Juści-ć, że zwierzę w nim się budzi!
Pełznie, jak orszak pogrzebowy,
Juści-ć myśl łatwo im do głowy
Wpadnie rozpaczna, że z swej księgi
Bóg ich wykreślił już na zawsze.
Lecz On was kocha, coraz krwawsze
Zsyła wam troski i mitręgi.
Smaga was biczem poprzed grób,
Bierze, co wprzód nasypał w żłób.


KILKA GŁOSÓW


przerywając mu groźnie

Drwi z nas! A, sprawcie go[50]! Co prędzej!


WÓJT


Chleba zazdrości wam w tej nędzy?!


BRAND


potrząsa głową

Gdybym mógł w czym dopomóc wam,
Krew ja bym swą wytoczył sam,
Sam bym otworzył swoje żyły,
Gdyby przydatne na co były,
Ale bym jemu zadał kłam!
On chce was wyrwać z waszej klęski;
Naród prawdziwy, naród męski,
Choćby nieliczny, lecz niezgniły,
Wynosi z nieszczęść świeże siły!
Duch jego gubi się w przezroczu;
Na orlich lecąc skrzydłach, z oczu
Traci powszednich spraw osnowę…
Wola, podnosząc dumnie głowę,
Wie, że zwycięży jak najświetniej!
Lecz kogo ból nie uszlachetni,
Temu już nic z pomocy bożej.


JEDNA Z KOBIET


Za chwilę burza się rozsroży!
To, jego słowa ją przywiodły.


INNA


Zazna on niebios kar ten podły!


BRAND


Twój Bóg już cudów tu nie stwarza.


KOBIETY


Jest burza! — Burza!…


GŁOSY Z TŁUMU


Hej! Zbrodniarza
Ukamienować! Skłuć nożami!
Cóż on tu robi między nami?

groźny tłum gromadzi się naokoło Branda. Wójt wkracza między ciżbę. Od strony wsi nadbiega Kobieta, dzika, obdarta


KOBIETA


krzyczy w kierunku tłumu

Ratujcie, ludzie! W imię Boga!
W imię Jezusa!…


WÓJT

Skąd ta trwoga?
Co ci się stało? Mów, coć trzeba?

KOBIETA


Nie chcę pieniędzy, nie chcę chleba,
Rzecz stokroć gorsza od tych żądz!


WÓJT


Więc mów!


KOBIETA

Nie mogę! Gdzie wasz ksiądz?

WÓJT


Tego tu szukasz nadaremnie.


KOBIETA


Najnieszczęśliwszy człowiek ze mnie!
Ach, czemużeś mnie stworzył, Boże?


BRAND


zbliża się do niej

Ksiądz się tu przecież znaleźć może.


KOBIETA


chwyta go za ramię

Więc się ulituj, sprowadź, panie!


BRAND


Co stać się może, to się stanie.
Lecz naprzód powiedz…


KOBIETA

Tam — mój mąż…
Poza fiordem — —

BRAND


Co? Co?


KOBIETA


Wciąż
Nieustająca nędza w domu…
Troje dzieciątek… o dniu sromu[51]!
Czy on potępion? Nie! Nie!… Mów,
Że nie!…


BRAND


Ja słucham twoich słów.


KOBIETA


wskazując na piersi

Wyschnięte były do cna!… Rety!
Litości nie miał dla kobiety,
Ni człek, ni Bóg… Najmłodsze dziecię
Prawie konało… i tak, wiecie,
Nie mógł wytrzymać mąż ten mój
I zabił…


BRAND


Zabił?


LUD


przerażony

Dziecko?!… Stój!


KOBIETA


Wraz na nim grzech się pomścić miał,
Przyszła nań skrucha, przyszedł szał —
Na własne targnął się on życie!…
O, chodźcie ze mną! Zobaczycie!
Potrzeba mi pomocy waszej!
Złorzeczy życiu, śmierć go straszy…
Z trupkiem w objęciach, ach, bez końca
Wzywa szatanów!… Gdzież obrońca?


BRAND


do siebie

Tak, to jest nędza.


EJNAR


blady

Piekło czeka
Nieszczęśliwego tego człeka.


WÓJT


Urząd mój tutaj na nic!…


BRAND


krótko do tłumu

Łódź!
Kto płynie ze mną?


JEDEN Z TŁUMU


Myśl tę rzuć!
Przy takim wietrze? Pewna śmierć!


WÓJT


Naokół fiordu idzie perć[52].


KOBIETA


Nie! Nie! Ta droga dzisiaj na nic,
Potok ją zalał!… Nie ma granic
Moje nieszczęście!


BRAND


Czółno daj!


JEDEN Z TŁUMU


To niemożliwe! Cały kraj
Zalała burza…


INNY


wskazując na przeciwległy brzeg

Stamtąd płynie
Ogromna fala… mgły jedynie,
Skały fiordu w dymie, w mgłach!


TRZECI Z TŁUMU


Strach na to wszystko spojrzeć — strach!
Proboszcz cię zwolni!…


BRAND


Grzeszny człek,
Gdy na śmiertelnym łożu legł,
Czekać nie będzie, aż się burzy
Moc uspokoi… Kto mi służy?

wskakuje do łodzi, naciąga żagiel

Statek ten można?


WŁAŚCICIEL


Można — przecie
Zostań!


BRAND


Kto zrzucić się odważy
Śmiertelny zewłok?


JEDEN Z TŁUMU


W czas ten wraży?
Ja nie!


INNY


I ja nie! Za nic w świecie!


KILKU


Któż by się tak narażać mógł?
Zguba niechybna!


BRAND


Tak! Wasz Bóg
Nie uratowałby nikogo!
Lecz mój wybawia!


KOBIETA


załamując ręce

O, jak srogo
Żyć! On tam kona!…


BRAND


z czółna

Jedna dusza
Gdyby zechciała siąść do łodzi,
Wylewać wodę z tej powodzi…
Juści, że nikt tu was nie zmusza,
Lecz było dość tu dzielnych ludzi,
Może się przecież ktoś potrudzi
I da co więcej — da mi siebie!…


KILKU


cofając się

Nie żądaj tego…


JEDEN Z TŁUMU


groźnie

Jest na niebie
Bóg, ty go nie kuś! Co za wiele,
To już za wiele!


KILKA GŁOSÓW


Na topiele
Ty się nie puszczaj!… Burza wzrasta!


INNI


Łańcuch się zerwał!…


BRAND


przytwierdził się osęką[53] do gruntu i woła na kobietę

Hej! Niewiasto!
Chodź ty! Nie zwlekaj!


KOBIETA


cofa się

Ja — gdy drudzy…
Nie!


BRAND


Nie?


KOBIETA


Mam dziatki, proszę łaski!


BRAND


śmiejąc się

Oto widzicie, same piaski,
Na których gmachy swe stawiacie!


AGNIESZKA


z rozpłomienionym obliczem zwraca się do Ejnara, kładzie mu rękę na ramieniu i mówi

Słyszałeś?


EJNAR


On się nie ulęknie!


AGNIESZKA


Swój obowiązek spełnij pięknie!
Jest ktoś, co będzie godzien ciebie —

do Branda

On z tobą razem w tej potrzebie!


BRAND


Chodź!


EJNAR


blady

Ja?


AGNIESZKA


Poświęcam cię! Idź!… Siła
Ślepoty tej, co mnie raziła,
Już mnie opuszcza!


EJNAR


Nim cię znałem,
Poświęciłbym się sercem całym,
Sam, dobrowolnie… lecz w tej chwili…
Zbyt wiele byśmy poświęcili…


AGNIESZKA


drżąc

W tej chwili? — —


EJNAR


Tak jest… ja nie mogę!


AGNIESZKA


cofając się

Co powiedziałeś?…


EJNAR


Na tę drogę
Iść mi nie wolno!


AGNIESZKA


z krzykiem

Teraz, Boże,
Rozszalało się straszne morze
Pomiędzy nami!

do Branda

Ja przy tobie!


BRAND


Dobrze! Więc płyńmy!…


KOBIETY


z przerażeniem patrząc na wsiadającą

Jezu Chryste!


EJNAR


w największym przestrachu chce ją powstrzymać

Agnieszko!


TŁUM


przybiega

Zostać! Toć to czyste,
Straszne szaleństwo! Lepiej w grobie
Od razu…


BRAND


Powiedz, gdzie twój dom?


KOBIETA


pokazuje

Trzeba okrążyć skalny złom —
O tam! Ten czarny zrąb!…

łódź odbija od brzegu


EJNAR


krzyczy za odpływającymi

O matce
Pomyśl, o braciach, jak ohydnie
Mordujesz szczęście ich i swoje!


AGNIESZKA


Tutaj, w tej łodzi jest nas troje!

łódź odpływa. Tłum zbiera się na pagórkach i śledzi z największym natężeniem


JEDEN Z TŁUMU


Wybrnie!


INNY


Nie wierzę!


PIERWSZY Z TŁUMU


Wybrnie, zda się!
Zakręcił dobrze! W takim czasie!


INNY


Wiatr w bok uderzył… Tęgie wiosło!


WÓJT


Gdzieś mi kapelusz hen poniosło!


KOBIETA


Niby dwa wielkie skrzydła krucze
Rozwiał swój czarny włos na tuczę[54],


PIERWSZY Z TŁUMU


W okrąg się kurzy, dymi!


EJNAR


Cyt!
Jakiś krzyk straszny, jakiś zgrzyt!


KOBIETA


O stamtąd! Z wierchu!


INNA


wskazując ku górze

Toć to Gerd!
Ona tak wita przewoźnika.


PIERWSZA Z KOBIET


W barani róg uderza, dzika,
Opoki strąca z głaźnych stert.


DRUGA Z KOBIET


Róg rzuca teraz w morza toń,
Trąbi, zwinąwszy w trąbę dłoń!…


JEDEN Z TŁUMU


Trąb sobie, trąb, dopóki chcesz:
On morze przetnie wzdłuż i wszerz!


INNY


Teraz bym z nim popłynął już
Śród najburzliwszych choćby mórz!


PIERWSZY Z TŁUMU


Czym on był?


EJNAR


Księdzem!


DRUGI Z TŁUMU


Czym on był?
Mąż to prawdziwy! Krew śród żył
Ma, rzekę, dzielną, zwąc jak zwąc!


PIERWSZY Z TŁUMU

Nam by się przydał taki ksiądz!

WIELE INNYCH GŁOSÓW

Nam by się przydał taki ksiądz!

rozpraszają się

WÓJT

zbiera książki i papiery

Ja się ogromnie temu dziwię,
Boć to co najmniej niewłaściwie,
Że tutaj wścibiać chce swój nos
I bez naglących przyczyn zgoła,
Gdy taki straszny świat dokoła,
Życie na chwiejny rzuca los.
Ja dbam o wszystko, jak to będzie,
Lecz tylko wówczas, gdym w urzędzie.

znika

Przed chatą, na wyskoku lądu.

Pełnia dnia. Fiord spokojny, błękitny. Agnieszka siedzi na wybrzeżu. Bezpośrednio potem wchodzi Brand.

BRAND


Umarł… Cicho idzie stąd,
Z jasnym licem i bez troski,
Jakby go tam sąd już boski
Nie miał czekać, straszny sąd!
Jak ta śmierć w promienny dzień
Przeinacza mroczny cień!
Nie znał grzechu swego treści,
Tyle tylko, co się mieści
W jego nazwie, tylko tyle,
Ile człek, żyjący w pyle,
Domacać się może winy
Swoją ręką: śmierć dzieciny
Tylko widział, nic poza tym!
Lecz tych dwojga, którzy z światem
Są związani, co w tej chwili
Pełny trwogi wzrok wlepili
W jego oczy, jak na dachu
Owe ptaki, w wielkim strachu
W krzywdę swoją zapatrzone —
Te istoty biedne, płone[55],
Tak bezmyślnie, tak bezradnie
Nie wiedzące, co wypadnie,
Czy nie czeka ich ta sama
Dzisiaj dola, straszna, głucha —
Te stworzenia, którym w ducha
Taka wżarła się dziś plama,
Że ni stal jej nie wywabi
Rozżarzona, ani kwas
W najpóźniejszy nawet czas —
Ci dwaj ludzie, wątli, słabi,
Te dwa kiełki, już w zarodzie
Nieszczęśliwe dzieci znoju,
Powstrzymane w swym rozwoju
Tą dziś klątwą, co, z czeluści
Piekieł rodem, nie opuści
Już ich nigdy — tak, tej pory
One dla tej duszy chorej,
Jakby wcale nie istniały!
Nie rozumiał tej zakały,
Która serc się ich uczepi
Już na wieki!… Może ślepi,
Może głusi też i oni
Grzęznąć będą w grzechów toni,
Może pójdzie dalej w krąg
Ta występków księga ksiąg —
Wszakże w nich ojcowska krew!
Przepotężny to jest siew.
Co w niej kreślić? Co w niej mazać?
Co tu łasce w niej przekazać?
Jak dalece — trudna rada —
Człek tu sobą odpowiada
Za dziedzictwo ojców win!?
Kto tu świadkiem? — oto klin!
Kogo wybrać tu na sędzię,
Kto rozstrzygać tutaj będzie
I kto prawdę tę uświęci,
Gdyśmy wszyscy delikwenci[56]?!
Kto tu może, jasny, szczery,
Pokazywać swe papiery?
O, głębokie, zagadkowe,
Straszne noce! Gdyby mowę
Dać wam można! Ale tłumy
Potraciły swe rozumy,
Nad przepastnym tańczą dołem,
Drżeć powinni wszyscy społem!
Śród tysiąca nie ma przecie
Ni jednego na tym świecie,
Co by wiedział, jaka góra
Przestraszliwa, przeponura,
Góra win, wyrasta skrycie
Nad tym jednym słówkiem: życie!


Kilku ludzi ze wsi wychodzi spoza węgła domu i zbliża się do Branda

JEDEN Z MĘŻCZYZN


Raz drugi się spotykamy.


BRAND


Za późno… umarł.


MĘŻCZYZNA


Lecz w tej samej
Żyje chałupie jeszcze troje.


BRAND


Więc?


MĘŻCZYZNA


Więc przynosim tutaj swoje
Liche zapasy — oto macie!


BRAND


Choćbyś dał wszystko, miły bracie,
A swego życia nie chciał dać,
Wiedz, że nie dałeś nic!


MĘŻCZYZNA


A ja-ć
Powiem dziś tyle: ten umarły,
Gdyby na jego łódź natarły
Wiatry, a on tu w swej potrzebie
Wzywał pomocy, może siebie
Byłbym poświęcił zawierusze…


BRAND


A niczym ból, szarpiący duszę?


MĘŻCZYZNA


Bardzo my biedne, ludzkie plemię!


BRAND


Przeto na oku miejcie ziemię
I nic poza tym — aż do końca…
Niech ku promiennym blaskom słońca,
Ku skrzącym śniegom, tam, wysoko,
Nie zerka wasze lewe oko,
Kiedy źrenica prawa ginie
W tym li padole, w tej dolinie!
Tu, gdzieście sami wy, niestety,
Włożyli jarzmo na swe grzbiety!


MĘŻCZYZNA


Twoja, myślałem, będzie rada,
Że nam wyzwolić się wypada.


BRAND


Gdybyście mogli!


MĘŻCZYZNA


Poniektóry
Człek tu nam rady dawał z góry,
Lecz tak nie wchodził nikt na drogę,
Jak ty…


BRAND


Zrozumieć ja nie mogę,
Co chcesz wyrazić?…


MĘŻCZYZNA


To jedynie,
Że stokroć większa moc jest w czynie,
Niżeli w radzie — czyn zwycięża.
Nam we wsi trzeba dzisiaj męża!


BRAND


niespokojnie

Jakąż to dzisiaj macie wolę?


MĘŻCZYZNA


Ażebyś księdzem był w tym siole.


BRAND


Ja? — Tutaj?


MĘŻCZYZNA


Wiesz, że tu pastora
Miejsce jest wolne… A więc pora
Dobra…


BRAND


Tak, prawda, tak…


MĘŻCZYZNA


Przed laty
Dość był ten okrąg nasz bogaty,
Lecz potem, wiesz, nieurodzaje
Przyszły na nasze biedne kraje,
Klęski, zarazy: bydło, ludzie,
Wszystko padało — w strasznym trudzie
Człek po kawałek chleba sięga.
Poszedł i pastor… Ot, mitręga —


BRAND


Żądaj, co tylko chcesz, lecz do tej
Sprawy najmniejszej ja ochoty
Dziś nie posiadam! Mnie daleka
I szersza, widzisz, droga czeka,
Idę, gdzie życia zdrój się leje,
Przez drzwi otwarte, przez wierzeje
Wielkiego świata… Tu, w tej kaźni,
Nic ludzki język nie wydołał.


MĘŻCZYZNA


Skalne odrzekną ci tu czoła,
Gdy krzykniesz silniej i wyraźniej!


BRAND


Któż się zamyka w ciasne cele,
Kiedy tam czeka nań wesele?
Obsiewać głazy któż ma wolę,
Gdy go tam pulchne czeka pole?
Któż za jądrkami jabłek goni,
Gdy złoty owoc na jabłoni?
Któż w wyrobnictwie chciałby gnić,
Gdy w świat go wzywa głośna wić[57]?


MĘŻCZYZNA


Twój czyn jaśniejszy był niż słowa…


BRAND


Czego wy chcecie? Łódź gotowa,
Jadę…

zabiera się do odejścia


MĘŻCZYZNA


zastępując mu drogę

Czyż głos ten, co cię wzywa,
Ten czyn, co twoja wola żywa
Chce go dziś spełnić, jest ci drogi?


BRAND


Ten czyn — to życie me!


MĘŻCZYZNA


Więc w progi
Wejdź dzisiaj nasze! Zostań!…
z naciskiem Wszystek
Chociażbyś oddał dziś dobytek,
A życia nie chciał dać, wiedz o tym,
Że nic nie dałeś!


BRAND


Swym żywotem —
Tak, samym sobą, swoim wnętrzem,
Tym powołaniem swym najświętszem,
Nie rozporządza żaden człek!
Wszak nie odwrócisz biegu rzek,
Które stworzyła wola boża,
Ażeby szły w kierunku morza!


MĘŻCZYZNA


Tak, woli bożej nikt nie nagnie —
Lecz choćby sczezły w błocie, w bagnie,
Dojdą do celu w kroplach ros!


BRAND


przygląda mu się badawczo

Czyj to cię tego uczył głos?


MĘŻCZYZNA


Twój — i to, widzisz, w onej chwili,
Gdyście od brzegów tak odbili,
Nie zważający na nasz strach,
Gdyś się przedzierał naprzód, ach,
W takiej straszliwej zawierusze,
Aby ocalić jakąś duszę.
Gdyś się mocował w mgieł zamęcie,
Wówczas nas wszystkich, mówię święcie,
Starych i młodych, przeszło mrowie,
Jakby nam, widzisz, nasze ciało
Słońce wraz z wichrem przenikało,
Jakby śród naszych, widzisz, ciał
Dzwon wielkanocny głośno grał!…

zniża głos

A teraz biedni my ludkowie,
Samotni, w nędzy znów tej samej,
Smutni, na nowo pozwijamy
Nasze chorągwie wielkanocne.


BRAND


Zaginie plemię, gdy niemocne!

surowo

Kto być nie umie, czym ma być,
Ten niech zostanie, czym być może.
Zostań ty synem ziemi!


MĘŻCZYZNA


patrzy na niego chwilę i mówi

Boże!
Biada-ć, żeś zgadł, odszedłszy! Wzdyć[58]
I nam jest biada, żeś w te smutki
Dzień nam poświęcił ach, tak krótki!

odchodzi, a za nim, w milczeniu odchodzą i wszyscy inni


BRAND


Cicho, milczkiem, twardą drogą
Obarczony kroczy lud.
Chwiejne stopy ledwie mogą
Unieść naprzód ciężki trud;
Każdy gnie się, po zwyczaju
Patrzy okiem, pełnym trwóg,
Jak nasz praszczur, gdy go z raju
Zagniewany wygnał Bóg —
Spochmurniałe każdy czoło
Gubi w mrokach tak, jak on,
Troskę tylko widzi wkoło,
Ten poznania gorzki plon;
Chciałem nowych stworzyć ludzi,
Czystych, jako niebios Król!
Nadaremnie! Gniew ich brudzi,
Nie ma bogów śród tych pól.
Do bogatszych precz wybrzeży!
Tutaj na nic bohaterzy!

chce odejść, zostaje przecież, ujrzawszy Agnieszkę, siedzącą na brzegu

Jakże słucha! Siedzi cała
Zasłuchana, jakby brzmiała
Pieśń tu jakaś, którą ona
Tylko słyszy. Mgłą zroszona,
Pianą zlana, w tej powodzi
Tak słuchała na mej łodzi…
Gdy trzeszczały statku przęsła,
Ponad morzem tym głębokim,
W tym szaleństwie wiatru głuchem,
Jakby oko było uchem,
Wciąż słuchała jakby okiem…

zbliża się do niej

Czyż, dziewczyno, brzegu linie
Tak zajmują cię tu ninie?


AGNIESZKA

nie odwracając się


Ni ten brzeg, ni lądu ścieg —
Jeden, drugi we mgłach legł!
Rozleglejszy widzę krąg,
Pełen wiosny, pełen łąk,
Pełen mórz i pełen rzek,
Skąpan w złotych blaskach słońca!
Hen! Od końca aż do końca!
Góry żagwią się w oddali,
Jakaś łuna gdzieś się pali,
Gaśnie, znika!… Tam bez miary
Lśni się pustyń piasek szary,
Palmy, w jasne mknąc sklepienie,
Rozrzucają długie cienie,
Życiu zbrakło wszelkich tchnień,
Cicho, jak w stworzenia dzień,
A ja słyszę jakieś głosy —
Snać mi rozkaz ślą niebiosy,
Że na szale — to nie kłam! —
Wszystko, wszystko rzucić mam,
Iż czyn trudny spełnić muszę,
W świat ten nową przelać duszę…


BRAND


porwany jej zapałem

Cóż tam widzisz więcej jeszcze?


AGNIESZKA


składa ręce na piersiach

Czuję tutaj jakieś dreszcze,
Jakiś strumień sił obfity,
Jakieś błyski, jakieś świty!
Snać rozszerza się me wnętrze:
Brzmią mi głosy, iże muszę
W świat ten nową przelać duszę!
Wszystkie myśli, wszystkie czyny,
Wstać mające w ten jedyny
Czas mój przyszły, jak ogromnie
Pędzą ku mnie, jak koło mnie
Szumią, szepcą, jak się razem
Łączą, niby za rozkazem,
W jakiejś wielkiej życia lidze!
Raczej czuję, niźli widzę,
Jak On stoi tam, na szczycie,
Jak On zlewa na to życie
Serce swoje, pełne bólu
I miłości! Słodki Królu,
Promieniejesz, jako zorza,
Przecież smutna skroń twa boża
Aż do śmierci!… Słyszę z dala:
„W górę pójdzie twoja szala,
Albo spadnie! Czas ci już!
Trud weź na się! Światy twórz!”


BRAND


Tak, ku tobie on się zwraca,
Ten głos ducha!… Oto praca!
Ty, twe serce — oto sfera,
Co na nowo niech otwiera
Swe granice; boże słowo
Niech odrodzi je na nowo,
By sczezł sęp ten, co pożera
Naszą wolę, by, powiadam,
Wziął nasz spadek nowy Adam!
Świat niech idzie swą koleją,
Czy z rozpaczą, czy z nadzieją,
Ale gdyby chciał mnie zmóc[59],
Pozna wówczas, com za wódz!
Wówczas wszystko spalę, zniszczę,
Pozostawię tylko zgliszcze!
Jedną li ma żądzę mąż:
Chce być wolnym wszędy, wciąż,
Chce być sobą — na te prawa
Niechaj nikt mu nie nastawa!

pogrążył się na chwilę w zadumie, potem mówi

Chce być sobą… A cóż on,
Zobowiązań, grzechów plon,
Ten nasz spadek po praszczurach?

przerywa, patrzy w dal

Któż tam włóczy się po górach?
Sapie, dyszy, po tej zboczy,
Widać, ledwie że ukroczy,
Opiera się na kosturze,
Aby nie paść — nuże! nuże!
W sukniach gubi palce chude,
Jakby kryły skarbów złudę,
Słania się na swojej kuli,
Jakby wlokła się w koszuli,
Z wiotkich, ptasich piór sklejonej;
Krzywe ręce ma by szpony
U jastrzębia, gdy je wgniótł
W szparę u stodolnych wrót.

z nagłym przestrachem

Co za mroźne to wspomnienie?!
Licho-ż na mnie urok żenie[60]?
Chłód grobowy wieje od niej,
Lecz tu, w sercu, jeszcze chłodniej!
Czuję zimnych ros kropelki…
Moja matka!… Boże wielki!

Matka Branda drapie się na górę, przystaje na chwilę, widać zaledwie jej połowę. Ręką przysłania sobie oczy i rozgląda się naokoło siebie


MATKA BRANDA


Tutaj on musi być… Ta wściekła
Światłość zapędzi mnie do piekła!
Ty żeś to, synu mój?


BRAND


Tak.


MATKA


przecierając sobie oczy

Do czarta,
Cóż to za jasność jest uparta!
Bije mi w oczy tak, że popa
Człek nie odróżni tu od chłopa!


BRAND


W domu-m nie widział nigdy słońca
Od dni jesieni aż do końca,
Po krzyk kukułki…


MATKA


śmiejąc się pod nosem

Ano, zawdy[61]
Człowiek tam marznie, że, doprawdy,
Jest niby wielki sopel lodu!
To też, powiadam, już od młodu
Gotów na wszystko!… Myśli sobie:
Czy tak, czy owak — cóż ja zrobię!…


BRAND


Witam i żegnam! Czas mi w drogę!


MATKA


Zawsze coś gnało cię, niebogę,
Już od najrańszych, mówię, lat!


BRAND


A któż to kazał mi iść w świat?


MATKA


Żeś został księdzem, synu młody,
Ważne-ć istniały w tym powody.

przygląda mu się bliżej

Hm! Wyrósł! Zmężniał! Lecz na jedno,
Proszę cię, zważaj… bacz na sedno,
Bacz na swe życie!…


BRAND


Na nic więcej?


MATKA


Jak to? Nie warte-ż jest tysięcy?
Cóż masz innego na tej ziemi?


BRAND


Po toś tu przyszła, by li tymi
Darzyć mnie rady?


MATKA


Inny będzie
Inak ci radził… Ty na względzie
Miej swoje życie dla tej właśnie,
Co ci je dała!
gniewnie
Grom niech trzaśnie!
Aż tchu mi braknie, tak języki
Świat sobie strzępi!… W czas ten dziki
Włazić do łodzi!… Nic nie zważać,
Tak lekkomyślnie to narażać,
Co masz zachować właśnie dla mnie!
Wszak ja twą matką, wszak niekłamnie
Mój syn ty jesteś, kość z mej kości,
Krew ze krwi mojej! Wszak ty, mości
Panie synalu, jesteś oną
Najdoskonalszą już koroną
Prawidłowego mego gmachu!
Wytrwaj, wytrzymaj! Stój bez strachu!
Żyj, póki pora! Bacz na siebie!
Nie zapominaj o potrzebie
Swojego bytu! Tyś mym synem,
Tyś mym dziedzicem, mym jedynym
Wszystkim… Żyć musisz!…


BRAND


A więc po to
Przybyłaś tutaj, drogie złoto,
By mnie zagarnąć w sieci swoje?


MATKA


Synu, o twe się zmysły boję!…

cofa się

Stój! Nie tak blisko! Bo cię złoję
O, tym kosturem
spokojnie Zwykłe dzieje — —
Człowiek z dnia na dzień się starzeje,
Co skok, to bliżej grobu! Jużci,
Niczego dłoń ma nie wypuści,
Wszystko li tobie, a nie komu,
Do krzty zliczone wszystko w domu…
Tutaj nic nie mam, ale tam
Wszystko do ździebłka jeszcze mam!
Nie zbliżaj się tak!… Nic nie skryję!
Przysięgam: twe to, a nie czyje!
Nie zapcham niczym ani szparki!
Najmniejszy drobiazg, wszelkie garnki
To wszystko twoje; rzec ci mogę,
Że ich nie chowam pod podłogę,
Że ich pod węgłem nie zakopię!
Tyś mój jedyny dziedzic, chłopie!


BRAND


No, a warunki?


MATKA


Zdrowe kości
Zachowaj, synu, dla tej włości,
By z syna mogła przejść na syna!
Bacz na swe życie! To jedyna
Moja zapłata, innej nie chcę!
Tylko niech chęć cię nie połechce,
By coś uronić lub podzielić!
Całością trzeba się weselić!
Pomnażaj spadek, albo też
I nie pomnażaj, lecz go strzeż!


BRAND


po chwili

Pomówmy jasno: z dawien dawna
Byłem ci — niczym!… Rzecz zabawna:
Dziś się dopiero stały dziwy,
Gdy ja wyrosłem, a ty siwy
Włos masz — dziś — cieszmy się tą gratką! —
Ja tobie synem, ty mnie matką!…


MATKA


Bądź, czym być chcesz! Lecz karny!
Jakieś umizgi[62]? Niech je biesy!
Bądź chłodny, twardy, gorsze pono
Odbiło rzeczy moje łono!
Tylko zaciskaj mocno pięść —
Wszystko ma zostać w naszym rodzie…


BRAND


postępuje krok naprzód

A jeśli chęć mnie inna bodzie?
Jeśli rozrzucę to do woli?


MATKA


cofa się przerażona

Jak to? Rozrzucić, com w niedoli
Zbierała lata, w jarzmie zgięta?


BRAND


potakując z wolna

Tak jest, rozrzucić!…


MATKA


Niech pamięta
Syn mój, że razem z tym z swej chuci
Ze mnie i duszę mą rozrzuci!


BRAND


A jednak, jeśli syn oszuka
Matkę, gdy do niej śmierć zapuka,
Gdy przy niej knoty świec zapłoną,
Kiedy, rąk parą, w krzyż złożoną,
Trzymając psałterz, już wypocznie
Na katafalku? Gdy niezwłocznie,
Czego bądź tylko tam dopadnie,
Rzuci na pastwę świec? Co, ładnie?


MATKA


przybliża się do niego zaciekawiona

Skąd ci ta przyszła myśl?


BRAND


Czy może
Chciałabyś wiedzieć?


MATKA


Tak!


BRAND


Wyłożę
Sam ci to wszystko! Rzecz to stara —
Od dawna ściga mnie ta mara,
Od lat dziecięcych mojej duszy
Sprawiała zawsze moc katuszy.
Jesienny wieczór, smutna pora,
Ojca nie było już, ty chora
Niby leżałaś… Ja się wkradłem
Do wnętrza izby… On z pobladłem
Drzemał obliczem w blasku świec…
I ja, ukrywszy się za piec,
Spojrzałem z trwogę: psałterz w dłoni
Trzymał ściśniętej… bladość skroni,
Pustka niebieskich, zwiędłych żył — —
O, jak straszliwy sen to był!
Jaka woń zimna w tym całunie!
Wtem usłyszałem, że ktoś sunie
Cichymi stopy tam, od ganku,
Że, nakładając więzy krokom,
Na palcach zbliża się ku zwłokom,
Że, nachylona, bez ustanku
Potrząsa zmarłym, szuka, szpera,
Jakieś węzełki wciąż wydziera,
Jakieś tłumoczki, klęka, liczy,
W jakowejś torbie tajemniczej
Zanurza rękę, na pół żywa
Treść jej z pośpiechem wydobywa,
Rozkłada, płacze, klnie, narzeka —
Snać się zawiodła — drze się, wścieka,
Przykucnie trwożnie, spojrzy wokół,
A potem naraz, niby sokół,
Zerwie się, zdobycz w fartuch zgarnie,
I jęcząc „ano, dosyć marnie!”
Jak potępieniec, pójdzie precz!…


MATKA


Oszukałam się, zwykła rzecz!
Wielkie nadzieje, mały plon!


BRAND


Oszukał jeszcze cię i on,
Twój syn rodzony — niebogata
Bywa dla grzesznych dusz zapłata!


MATKA


Taki to zawsze świat jest wszystek:
Krwią okupuje swój dobytek.
Ja zapłaciłem snać zbyt wiele
Za swoje szczęście, swe wesele!
Dałam swe życie, wiosnę młodą,
Coś, co spłynęło dawno z wodą,
Coś, co jest niby wiatr wiejący,
Niby słoneczny blask gorący,
Coś, co jest piękne, chociaż głupie,
Za co niczego dziś nie kupię,
Coś, co ludziska w onym czasie
Zwali miłością! Tak to ma się,
Widzisz, ma sprawa! Dobrze pomnę,
Jakie kazania mi ogromne
Prawił mój ojciec, że i na co
Mam się pobierać z tym ladaco,
Z tym wyrobnikiem! Brand — to chłop!
Zwiędła to gałąź, lecz on kop
Niemało w polu ci przysporzy!
Wyszłam za niego! Jak najgorzej!
Niezdara był! Mitrężnik, leń!
Ja harowałam noc i dzień!


BRAND


A dziś, stojąca tuż przy grobie,
Czyż o swej duszy myślisz sobie?


MATKA


Dbałam ci o to każdej pory:
Przeze mnie-ś przecie wlazł w pastory…
Jeżeli trzeba, władzę masz,
By nad mą duszą dzierżyć straż.
Jam ci dobytek zostawiła,
W tobie pociecha, sława, siła!…


BRAND


O, byłaś mądra!… Mądrość mami!
Patrzałaś na mnie li oczami
Swojej rodzinnej, lichej wioski…
Te same, widzisz, żywią troski
Względem swej dziatwy wszystkie matki…
Wam się wydaje, że na świecie
Po to li żyje każde dziecię,
By starych ojców nędzne spadki
Dzierżyło w ręku!… W wasze włości
Zagląda blady cień wieczności,
Wy wyciągacie poń swe ręce
I już myślicie, że go macie
W tym całym jego majestacie,
Gdyście zgarnęli w wielkiej męce
Jakiś dobytek; że śmierć właśnie
Zmięknie przed życiem i że jaśnie
Onej wieczności to jedynie
Suma, co z tych dorobków płynie.


MATKA


Nie grzeb ty w wnętrzu swojej matki,
Tylko bierz spadek, gdy w ostatki
Dni jej twym będzie…


BRAND


To „ma” twoje,
A twoje „winna”?


MATKA


Winna? Komu?
Nigdy wierzyciel w moim domu
Nie był…


BRAND


A jednak… Ja się boję…
Jeżeliś winna, na ostatku
Musiałbym zrzec się twego spadku,
Dopóki księga twa nie będzie
Czysta… Tak dzieje się w tym względzie,
Że syn, gdy matkę swą utraci,
Zobowiązania wszystkie płaci,
Choćby nie dostał nic!… To naga
Prawda!


MATKA


Wszak tego nie wymaga
Żadna ustawa…


BRAND


Żadna, która
Spod piszącego wyszła pióra.
Lecz jest ustawa, widzisz, świętsza,
Śród synowskiego mieszka wnętrza —
Jej to uczynić zadość muszę!
Zali nie widzisz, zaślepiona,
Jak ty we wnętrzu swego łona
Poniżasz Boga? Jak swą duszę
Zmarnotrawiłaś? Jak w kałuży
Zbrudził się kwiat niebiańskiej róży,
Ten obraz boży? Ślepa, głucha,
Obcięłaś tutaj skrzydła ducha
W roisku świata!… Twa to wina.
Twój dług to, matko! Gdy godzina
Przyjdzie, że Bóg zażąda spłaty,
Cóż ty uczynisz? W jakie światy
Udasz się wówczas?


MATKA


trwożnie

Co uczynię?…


BRAND


Cicho! Pociechę znajdziesz w synie!
On spłaci winę grzesznej matki!
Obraz, splamiony tak nikczemnie
Przez cię, ma znów zajaśnieć we mnie!
Do grobu idź po drodze gładkiej,
Cicho, spokojnie — ja zapłacę!


MATKA


Winę i wszystko?


BRAND


Z ócz nie stracę —
Zapłacę twe zobowiązania!
Lecz co do reszty, syn się wzbrania:
Grzechu się wyrzec musisz sama!
Wszystko, co rzuca ród Adama
W wir uciech ziemskich, to, co płocha[63]
Dusza człowieka na Molocha[64]
Składa ołtarzu, tak, te rzeczy,
Co są natury czysto człeczej,
Inny okupić może człek!
Lecz, że je tak zniszczono, lek
Na to li w skrusze, albo w skonie.


MATKA


niespokojnie

Najlepiej będzie, gdy się schronię
Do mojej dziury — tam jest cień!
Tutaj się człek pozbawia tchnień.
Pocośmy, powiedz, tutaj przyszli?
Zatrute tylko rosną myśli
W takiej spiekocie… Zemdleć można!


BRAND


Tak, idź do cienia!… Myśl to zbożna…
Lecz jeśli będziesz coraz bledsza,
Zapragniesz światła i powietrza,
Poślij po syna, syn przybędzie.


MATKA


Karnego w domu przyjmę sędzię…


BRAND


Nie! Ksiądz łagodny, syn żarliwy
Odpędzi strachy od twej niwy,
Na twą ostatnią, matko, drogę
Pocieszyć cię mą pieśnią mogę.


MATKA


Tak samo dzisiaj, jak i później?


BRAND


Tak, skoro ujrzę, iż nie bluźni,
Matko, twe serce, że umiało
Poddać się skrusze…

podchodzi bliżej Żądam mało: Rzuć dobrowolnie, czym od lat
Raczył cię z swoich dóbr ten świat!
Innego nie ma dziś sposobu,
Goła ty musisz zejść do grobu…


MATKA


rzuca się na niego, jak szalona

Rozkaż, by mróz i ogień sczezł,
Zimnu i wodzie zadaj kres!…


BRAND


Rzuć do fiordu, mówi syn,
Aby obronił cię ten czyn
W obliczu Boga…


MATKA


Głód, pragnienie
Niechaj twa klątwa na mnie żenie,
Tylko największej tej ofiary
Nie żądaj od twej matki starej.


BRAND


Właśnie największej tej potrzeba,
Jeśli złagodzić mają nieba
Swoje wyroki…


MATKA


Ja do kruży[65]
Rzucam ofiarnej kąsek duży —


BRAND


Wszystko?


MATKA


Dużo — to nie dość?


BRAND


Upór w tobie będzie rość,
Aż ci serce, jak u Joba[66],
Pęknie, matko!…


MATKA


załamując ręce

A, choroba!
Dzień mój już na nic, wszystko na nic!
Do ostatecznych wszystko granic
Już wymarniało… Więc do domu
I nie spowiadać się nikomu,
Tylko do serca blisko, blisko
Przytulić to, co me nazwisko
Nosi, a paść ma bez pożytku!
Dziecię mej troski, mój dobytku,
Skarbie bolesny, ja w potrzebie
Krew poświęcałam swą za ciebie!
Twoja matula cię przytuli,
Luli, dziecino moja, luli!
I po cóż ja się nacierpiała,
Gdy wszystko to, co jest dla ciała,
Ma tu być śmiercią naszej duszy?
A może jeszcze ksiądz mnie wzruszy —
Bądźże mnie blisko!… Toć nie wiada[67],
Kiedy tu śmierć nadejdzie blada,
Jakiej też jeszcze myśli będę.
Mam ja za życia zbyć się włości?
Ćwicz się, ma duszo, w cierpliwości!

znika


BRAND


spogląda za nią

Mam na oku twoją grzędę —
Nie odejdę, obok siędę,
Żywiąc skruchy twej nadzieję,
Zimne ręce twe zagrzeję,
Gdy zażądasz…
odchodzi ku Agnieszce Gdy me nogi
Wchodziły dziś na te drogi,
Miałem żądzę walki, wojny,
Z dala surmy niespokojny
Głos mi dźwięczał: „rąb i siecz”,
Tak mi wołał gniewu miecz:
„Niszcz wszelaką kłamną rzecz,
Precz z tym całym światem, precz!!!”


AGNIESZKA


odwróciła się i jasne zatapia w niego spojrzenie

W niskie cele zasłuchana
Byłam jeszcze dzisiaj z rana,
Kłamnych zabaw byłam żądna,
Chciałam mnożyć, nierozsądna,
To, co lepiej było rzucić!
Już do tego mi nie wrócić…


BRAND


Sny ogromne szumnie, tłumnie,
Jak łabędzie przyszły ku mnie,
Na swe skrzydła mnie podniosły!
Wielkie siły we mnie rosły,
Przypuszczałem w wielkiej dumie,
Że mój duch zwyciężyć umie
Ból i winę naszych lat,
Że ma w ręku cały świat!
Wszystko, wszystko, co tu żyje:
Hymny, psalmy, procesyje,
Wonne dymy, czary złote,
Tryumfalnych dni ochotę —
Wszystka radość i wesele
Zamykały się w mym dziele…
Jak mnie wabił rozgwar ten —
Lecz to wszystko tylko sen,
Coś z pół gromu, coś z pół blasku
Na dalekich lądów piasku…
I ot, stoję tu, gdzie szary
Mrok zapada, zanim jary[68]
Dzień uleci w dal głęboką.
Między winchem[69] a zatoką
Stoję precz od świata zgiełku,
W tego skrawka nieb światełku,
Na ojczystym przecież stoję
Gruncie dzisiaj!… Pieśni moje,
Uroczyste moje pieśni,
Żegnam! Żegnam! Ku tej cieśni
Ziemskiej zwróć się, mój bachmacie[70]!
Wyższy cel tam czeka na cię,
Nie rycerski harc się śmieje
Tam ku niebu, nie turnieje,
Nie zwycięski zwój gałązek,
Lecz powszedni obowiązek.


AGNIESZKA


A ten Bóg, co upaść miał?


BRAND


Walić Go nie będzie szał,
Jak tom rano jeszcze chciał —
W cichy pójdę ja z Nim bój…
Mylił, widzę, duch się mój:
Nie rozgłośny czyn szermierzy
Rozochoci, zbohaterzy
Ród ten karli, nie ogromy
Sił bogatych plon widomy[71]
Dadzą tutaj, tak, nie one
Wzmocnią siły nadwątlone!
Woli trzeba! Wola zbawi,
Lud za sobą śmierć zostawi!
Woli trzeba, zbawicielki
W rzeczy małej, w rzeczy wielkiej!

zwraca się ku stronie wsi, na którą padły już mroki wieczorne

A więc chodźcie, wy zmęczeni,
Skryci śród ojczystych cieni!
Wierząc w siebie, znając siebie,
Odnowimy się w potrzebie;
Powalimy wszelki kłam,
Połowiczność, wrogą nam,
Wolę lwa rozbudzim w łonie!
Dłoń przy pługu na zagonie,
Czy też dłoń, co dzierży miecz,
Jedna sprawa, jedna rzecz!
Dzielność tam, gdzie dzielny mąż,
Tylko trzeba pomnieć[72] wciąż,
Aby jego rysik wraz
Miał tablicę w każdym z nas.

zabiera się do odejścia, zastępuje mu drogę Ejnar


EJNAR


Oddaj, coś mi zabrał!


BRAND


Panie,
Ku Agnieszce zwróć pytanie.


EJNAR


do Agnieszki

Wolisz blask promiennych nieb,
Czy więzienny, skalny żleb?


AGNIESZKA


Odejdź, ja tu nic nie wolę.


EJNAR


Mam powtórzyć ci, jak w szkole,
Dawną nauk mądrą treść:
„Łatwiej podnieść, ciężej nieść”?


AGNIESZKA


Twe pokusy wszystkie na nic:
Do ostatnich pójdę granic!…


EJNAR


Nie żal ci tych drogich osób?


AGNIESZKA


Pozdrów-że ich! Znajdę sposób,
Gdy się duch mój uspokoi,
By im rzec o sprawie mojej.


EJNAR


Tam na głębi, na tej złotej,
Białe żagle mkną już w dal…
Jak marzenie, jak tęsknoty
Wioną w szumach, w bryzgach piany
W jakiś kraj zaczarowany,
Śród błękitnych wioną fal.


AGNIESZKA


Niech w dalekie płyną kraje!
Ale tobie niech się zdaje,
Żem umarła…


EJNAR


Bądź mi siostrą…


AGNIESZKA


potrząsa głową

Nie! Ocean nas rozdziela…


EJNAR


Wróć do matki! Zbyt tyś ostrą!


AGNIESZKA


po cichu

Mistrza, brata, przyjaciela
Mam tak dzisiaj stracić wraz?


BRAND


podchodzi bliżej

Czas pomyśleć o tym, czas!
Tu, gdzie z głazem szary głaz
Tworzy skalne te opoki,
Tu, w tej ciągłej mgle głębokiej,
Zatrzymają się me kroki,
Smutny dzień tu czeka nas!


AGNIESZKA


By móc znosić mgły ponure,
Gwiazdy świecą nam przez chmurę.


BRAND


Żądam wiele, bardzo wiele:
Chcę mieć wszystko albo nic!
Odwróć się od prawdy lic,
A wnet pójdziesz na topiele.
Niech cię chęć do próśb nie bierze,
Łask czy względów w żadnej mierze!
Zawiedzie cię życia cel,
Padniesz, jak ofiarne zwierzę.


EJNAR


Niech ci ócz nie skłoni biel!
Rzuć dogmatów chmurne snucie,
Żyj, jak każe ci uczucie!


BRAND


Więc wybieraj — niech się święci
Wola twoja!

znika


EJNAR


Miej w pamięci,
Że wybierasz między tuczą[73]
A spokojem, między troską
A nadzieją szczęścia boską,
Między nocy ciemnią kruczą
A poranku światłem złotem,
Między śmiercią a żywotem!


AGNIESZKA


wstaje i mówi powoli

A więc w noc! Przez śmierć w tej dali
Poranna się zorza pali!


idzie za Brandem. Ejnar patrzy na nią chwilę w głębokiej zadumie; potem pochyla głowę i odchodzi w kierunku zewnętrznego fiordu

KONIEC AKTU DRUGIEGO

### Akt trzeci

W trzy lata później.

Mały, kamiennym murem okolony, ogród na probostwie, u stóp wielkiej ściany skalnej. W głębi wąski, cichy fiord. Drzwi plebanii wychodzą na ogród. Po południu. Brand stoi na schodach przed domem. Agnieszka siedzi na stopniach u jego nóg.

AGNIESZKA


Drogi mój mężu, dzień za dniem
Śledzisz z stłumionym w piersi tchem.


BRAND


Tak, oczekuję wiadomości.


AGNIESZKA


Mężu, w twym sercu przestrach gości.


BRAND


Na wiadomości czekam z domu —
Trzy lata czekam na ten czas,
Co nie nawiedzi nigdy nas.
Jutro — jeżeli wierzyć komu —
Będzie już koniec z nią.


AGNIESZKA


łagodnie i miękko

Na wieści
Nie trzeba czekać w tej boleści…


BRAND


potrząsając głową

Jeśli nie przyjdzie na nią skrucha,
I u mnie będzie cisza głucha.


AGNIESZKA


To twoja matka.


BRAND


Że to matka,
Więc mam się kłaniać do ostatka
Jakimś bożyszczom?


AGNIESZKA


Brand, masz duszę
Twardą.


BRAND


Czy twarda wobec ciebie?


AGNIESZKA


O, nie!


BRAND


Przypomnieć ja ci muszę,
Żem cię ostrzegał, czy w potrzebie
Zdołasz być dla mnie przyjacielem!


AGNIESZKA


z uśmiechem

Zbyt czarnoś patrzał, a i słowa
Nie dotrzymałeś!


BRAND


Niech uchowa
Bóg! Jeno tu my się z weselem
Nie spotykamy. Troskę masz!
Przybladła mocno twoja twarz:
Zbyt ci dolega ten nasz mróz,
Ten śnieg na szczytach, piargi, gruz!


AGNIESZKA


Nie! Ja się wcale tym nie straszę —
Tym bezpieczniejsze gniazdo nasze;
Te lody tak wciąż naprzód rosną,
Że kiedy na dół spłyną wiosną,
Domu naszego nie tknie zwał,
Spokojnie sobie będzie stał
Niby pod jakim wodospadem.


BRAND


I słońca na tym niebie bladem
Ani drobiny — Dni ponure.


AGNIESZKA


Wita blaskami tę tam górę.


BRAND


Przez trzy tygodnie — — tak, tak, latem!
Ale swym światłem niebogatem
Nie dotrze nigdy do jej stóp…


AGNIESZKA


przygląda mu się badawczo, potem wstaje i mówi

Coś cię przeraża!


BRAND


Ciebie!


AGNIESZKA


Rób,
Co chcesz, ja widzę w tobie strach!


BRAND


Ty coś ukrywasz!


AGNIESZKA


I ty!


BRAND


Ach!
Widmo przepaści jeszcze gniecie
Tę twoją duszę? Co się stało?


AGNIESZKA


Nic… tylko troszczę się niemało…


BRAND


Troszczysz się? O co?… Mów!…


AGNIESZKA


O dziecię.


BRAND


O Alfa?


AGNIESZKA


Tak… I ty, mój drogi…


BRAND


Owszem, lecz dzisiaj nie mam trwogi —
Bóg mnie tą klęską nie nawiedzi;
Chłopaczek, choć się trochę biedzi,
Przyjdzie do siebie i to tak!
Gdzie on?


AGNIESZKA


Śpi teraz.


BRAND


zagląda przez drzwi do wnętrza izby

Dobry znak!
Spojrzyj: o żadnej trosce nie śni!
Przyjdzie do siebie jak najwcześniej —
Piąstka pulchniutka —


AGNIESZKA


Ale blada.


BRAND


Jakoś to wszystko się poskłada.


AGNIESZKA


O, jak oddycha on głęboko,
Jak słodko śpi!


BRAND


Tak, boże oko
Niech nad nim czuwa wszelką dobą!

zamyka drzwi

Światło i spokój z nim i z tobą
Spadły na dni me, luba dziatwo!
Trud mi wszelaki znosić łatwo,
Że nie upadłem, twą to rzeczą,
Igraszki dziecka żal mój leczą.
Męczeństwem zdało mi się życie,
A oto patrzaj, jak sowicie
Bóg mnie wynagrodził!…


AGNIESZKA


Boś nagrody
Wart był! Patrzałam na zawody,
Na trudy twoje, na katusze,
Które krwawiły twoją duszę.


BRAND


Z wami znosiłem ja radośnie
Wszelaką burzę, wszelki grom!
Miłość wkraczała z tobą w dom,
Jak blask, mówiący nam o wiośnie,
Jam jej nie zaznał nigdy wprzód;
Od ojca, matki wiał mi chłód,
A, gdy się kiedy skra rozżegła,
Daremnie zawsze ku nim biegła —
Witana zimno, rychło gaśnie!
I zdaje mi się dzisiaj właśnie,
Żem w sobie stłumił żar mój cały,
Aby potężniej zajaśniały
Gloryją twe i dziecka skronie —
To mówię dziś mej słodkiej….


AGNIESZKA


Nie tylko me i jego czoło!
Nie ma człowieka naokoło,
Który by, wszedłszy w twoje progi,
Pełen rozpaczy, smutku, trwogi,
Przy twego serca uczcie sutej
Nie znalazł karmi[74].


BRAND


Z trosk wyzuty
Odchodził przez was! Tak, jedynie
Przez was do serca mego płynie
Niebiańska łaska cnej dobroci!
Kto nie ukochał jednej duszy,
Miłości w sobie ten nie wzruszy
Ku wszystkim ludziom! Moi złoci,
W samotność szedłem już od młodu,
W niej to się stałem na kształt lodu,
Serce stwardniało dla czeladzi
Bożej…


AGNIESZKA


Tak, miłość twa, gdy gładzi,
To snać wymierza ciężkie ciosy…


BRAND


I przeciw tobie?


AGNIESZKA


Na swe losy
Ja nie narzekam! Ty, mój słodki,
Nakładasz na mnie ciężar wiotki;
Inni odchodzą od twych lic,
Słysząc twe „wszystko albo nic!”


BRAND


Co świat ten mianem zwie miłości,
Tego ja nie znam — do mnie w gości
To nie zawita! Miłość boża
Nie jest bynajmniej gładka, hoża,
Nawet i śmierć jej nie poradzi,
Nie umie zmiękczyć się! Gdy gładzi,
Wymierza ciosy! Tak, na górze,
Widzisz, Oliwnej, gdy krwi duże
Zraszały krople lice Syna,
Gdy Ten, zrozpaczon już, zaczyna
Błagać: „O, weźże, weź ode mnie,
Ojcze, ten kielich!” — nadaremnie
Płyną mu z wnętrza wszelkie skargi:
On nie odejmie mu od wargi
Tego pucharu — myśl zawodna!
Pić mu tę gorycz każe do dna!


AGNIESZKA


Sprawiajże sądy te surowe,
A świat pobity już na głowę,
Potępion cały!…


BRAND


Potępienie,
Kto wie, na kogo ono spadnie…
A przecież mówi zbyt dokładnie
Płomienne Pismo, że li[75] w cenie
Mający wierność godny łask;
Korony życia święty blask
Nie da się zyskać przetargami
Niechaj nadzieja cię nie mami,
Że możesz ujść ogniowej próby,
Że stos ten zgasisz, duchu luby!
Potem twej skroni Bóg przebaczy,
Jeśli nie możesz, lecz inaczej
Z tym, jeśli nie chcesz…


AGNIESZKA


Tak, prawdziwie,
Ucz mnie, ucz piąć się po tej niwie;
Mocy ja nie mam należytej,
By wchodzić z tobą na twe szczyty.
Zda się, że padnę w dół głęboki,
Tak wielce słabe są me kroki.


BRAND


Z kompromisami precz! To hasło
Oby ci nigdy nie zagasło!
Potępion czyn twój, gdy jedynie
Poród się mieści w twoim czynie,
Lub też go spełniasz przez połowę!
Oto prawidło! Lecz nie mowę
Bierz na świadectwo, tylko życie!


AGNIESZKA


rzuca mu się na piersi

O, niechaj staną na tym szczycie
Słabe me kroki!


BRAND


Gdy we dwoje,
Najstromszej drogi się nie boję!

na dół zeszedł Doktór i stanął w opłotkach


DOKTÓR


Gruchają sobie gołąbeczki
W tym gniazdku skalnym! Do ucieczki,
Widać, daleko.


AGNIESZKA


Czy być może?
Witajże do nas, mój doktorze!

zbiega na dół i otwiera drzwi od ogrodu


DOKTÓR


O, nie do ciebie!… Fakt wiadomy,
Że to nie dla mnie takie złomy,
Nie mnie żyć w śniegu, w zawierusze,
Przenikającej ciało, duszę!


BRAND


Nie duszę, panie!


DOKTÓR


Nie? W istocie,
Gotów bym dzisiaj oddać krocie,
Że ten pośpieszny związek ninie[76]
Na silnej leży podwalinie,
Jakkolwiek ludzie mówią starzy,
Iż rzadko w życiu się wydarzy,
By długo trwało to, co wprędce
Przelotnej wzdyć[77] uległo chętce.


AGNIESZKA


Nieraz blask słońca zbudzi człeka,
Lub dzwon na wieży, i w tej chwili
Letni poranek doń się mili.


DOKTÓR


Żegnajcie mi — powinność czeka.


BRAND


Do mojej matki?


DOKTÓR


Może w drogę
Ze mną?


BRAND


Nie, teraz ja nie mogę,


DOKTÓR


Pan byłeś?


BRAND


Nie!


DOKTÓR


Nie jesteś skory!
Twardyś! A ja wskroś mgieł, szarugi,
Wlokłem się po tej drodze długiej;
Zawieja naprzód mnie popędza,
Choć wiem, że tu li trzeba księdza!


BRAND


Pomagaj, Boże! Prawda, panie,
Że pan jej ulżysz?


DOKTÓR


Tak się stanie,
Jeśli Bóg poprze moje chęci.
Zawsze ja miałem to w pamięci,
By iść, gdzie nas powinność woła.


BRAND


Wezwała pana, o mnie zgoła[78]
I wiedzieć nie chce, a ja przecie
Czekam, nieszczęsny człek na świecie.


DOKTÓR


Na co pan czeka?…


BRAND


Jeśli ona
Nie pośle po mnie, rzecz stracona!


DOKTÓR


do Agnieszki

Biedna! Poznałaś się na mękach,
W tak strasznie twardych będąc rękach.


BRAND


Nie jestem twardy…


AGNIESZKA


Dla jej duszy
On w sobie wszystką moc poruszy,
Krwi swej utoczy na ostatku!


BRAND


Ja-ć dobrowolnie wziąłem w spadku
Księgę jej wszystkich win…


DOKTÓR


A swojej
Pan nie masz dosyć?


BRAND


Jeden człek
Może swym trudem zdobyć lek
Na winy wielu — niech je znosi,
A cierpliwością wnet je zmyje…


DOKTÓR


Ale nie ten, co sam swą szyję
Uginać musi, biedny, nagi,
Pod ich ciężarem…


BRAND


Mnie odwagi
Nie brak — ja chcę i to me jedno
„Chcę” kryje w sobie rzeczy sedno!


DOKTÓR


patrzy na niego oniemiały

Tak, woli twojej quantum satis[79]
Do kont bogatych się zalicza,
Lecz twoje konto caritatis[80]
To kartka całkiem jest dziewicza!

odchodzi


BRAND

przez chwilę wodzi za nim oczyma


O, w żadnym słowie — ja to znam —
Taki się dziś nie mieści kłam,
Co w słówku „Miłość” — w nim to świat
Szatańsko mądrze chowa rad
Ów fałsz i słabość swojej woli,
Tym słowem właśnie ludzka nędza
Milcząco duszę swą oprzędza,
Ażeby mogła — jak to boli —
Do syta kąpać się w rozpuście!
Pnę się do góry, nad czeluście,
Oddechu złapać już nie mogę
I oto miłość skraca drogę!
Podążam traktem grzesznej rzeszy,
Wtem z przebaczeniem miłość śpieszy;
Bezczynnie patrzę, gdzie me cele,
Już je przede mną miłość ściele;
Bezprawie-m wybrał i wnet pusta
Miłość zamyka sędziom usta.


AGNIESZKA


Że to fałszywe, dobrze wiem,
Jednak — azali fałsz jest w tem?


BRAND


Woli potrzeba — ona jedna
Gasi w ustawie żądzę sedna
Sprawiedliwości… Tak, tak, wprzódy
Trzeba mieć wolę, nie, by trudy
Codziennej tylko znosić drogi,
Nie, by na siebie brać li mnogi
Mozół, którego czyn wymaga!
O, nie! Radosna twa odwaga
Niechaj ma wolę, aby wiernie
Przez wszystkie grudy przejść i ciernie,
Przez wszystkie trwogi, wszystkie lęki!
Nie w tym męczeństwo, że te męki
Zniesiesz na krzyżu konająca;
Wybrana będziesz śród tysiąca,
Jeśli masz wolę, by twe ciało
Na krzyżu w mękach tych konało,
Jeśli masz wolę, na swą duszę
Sprowadzić straszne te katusze.


AGNIESZKA

przytula się do niego


Gdy dla nas próby dzień nastanie,
Mów, ty obrońco mój i panie!


BRAND


Zwycięży wola w takim boju,
Nadejdzie wówczas dzień spokoju,
Wówczas, jak gołąb, miłość złota
Da ci oliwną kiść żywota!
Lecz dla tych marnych gnuśnych ludzi
Niech się nienawiść w tobie budzi.

przerażony

Nienawiść! Z światem bój to krwawy,
A człek, jak gdyby dla zabawy,
Tak lekko straszne słowo rzekł…

wybiega do domu


AGNIESZKA


patrzy poprzez drzwi

Ukląkł przy Alfie… Biedny człek,
Do łóżka skronie swe przyciska,
Jak gdyby płakał, jakby bliska
Była mu rozpacz, jakby kroki
Nie mogły z puszczy wyjść głębokiej!
Jakiż to zdrój miłości płynie
Z tej męskiej piersi!… Tak, jedynie
Alfa on jeszcze kochać może,
Gdyż to dzieciątko małe boże
Obce jest dotąd grzechu plamie…

przeraźliwie

Zrywa się!… Boże!… Ręce łamie!
Cóż on zobaczył? Zbladł jak śnieg…


BRAND

na schodach


Z wieścią nie przyszedł żaden człek?


AGNIESZKA


Nie ma nikogo do tej pory!


BRAND

spogląda znowu w kierunku wnętrza domu


Co za gorączka w drobnej, chorej
Piersi dzieciny! Co za wrzenie!
Tylko spokoju…


AGNIESZKA


Na sumienie!
Co się to dzieje? Cóż to znaczy?


BRAND


Nie ma przyczyny do rozpaczy!

woła w kierunku drogi

Ach, widzę posła, jest! Nareszcie!


MĘŻCZYZNA

poprzez bramę ogrodową


Teraz masz przybyć ku niewieście!


BRAND


Jestem do drogi tej gotowy.
Co powiedziała?


MĘŻCZYZNA


Coś tam słowy
Rzekła mglistymi. Słaba, zbladła,
Ledwie na łóżku swym usiadła
I coś szepnęła w takim wątku,
Że za sakrament pół majątku!


BRAND


cofając się

Pół? Nie! O, powiedz: nie!


MĘŻCZYZNA


potrząsa głową

Zaiste!
Kłamstwo byłoby oczywiste!


BRAND


Pół?… Nie!… Przenigdy! Nie, dobytek
Miała na myśli cały, wszystek?!…


MĘŻCZYZNA


Może!… Jam słyszał o połowie,
A mózgu mego jeszcze zdrowie
Nie opuściło — jasny on!


BRAND


chwyta go za ramię

Gdy Bóg nas wezwie przed swój tron,
Czy mi poświadczysz, że to słowo
Padło z jej wargi?…


MĘŻCZYZNA


Całkiem zdrowo!


BRAND


A więc niech skończy się jej nędza
Bez sakramentów i bez księdza!
To ma odpowiedź!


MĘŻCZYZNA

patrzy na niego wzrokiem niepewnym


Chyba zgoła
Nie wiesz, kto w biedzie swej cię woła.


BRAND


Dla swych i cudzych jedno prawo,
Różnic nie czynię.


MĘŻCZYZNA


Mówisz krwawo!


BRAND


Stojący wobec śmierci lic,
Znam jedno: wszystko albo nic!


MĘŻCZYZNA


Księże!


BRAND


Najmniejszy pyłek złota
Jest zaprzeczeniem praw żywota:
W nim bałwochwalstwa potwór siedzi.


MĘŻCZYZNA


Bicza tej twojej odpowiedzi
Użyję tak, by go na grzbiecie
Nazbyt nie czuła. Jedną przecie
Ma li pociechę śród swych dróg:
Nie będzie dla niej twardym Bóg,
Wszak z miłosierdzia swego znan
Lepiej od ciebie.


odchodzi

BRAND


Wstrętny, zakisły dzban pociechy
Zbyt często mazał ludzkie grzechy!
Drzyjcie się, drzyjcie! Skarga pusta
Zamyka nieraz sędziom usta!
Tak jest! Tak musi być! Ludziska
Zbyt wierzą w to, że gdzieś tam z bliska,
Czy też z daleka siedzi zbożna
Postać staruszka, z którym można
Ot, potargować się drobinę.


Mężczyzna spotkał się na drodze z Drugim, wracają obaj

BRAND


Świeżą niesiecie mi nowinę?


PIERWSZY MĘŻCZYZNA


Tak.


BRAND


Jakiej treści? Mów, człowiecze!


DRUGI MĘŻCZYZNA


Dziewięciu się dziesiątych zrzecze.


BRAND


A nie wszystkiego?


DRUGI


Nie!


BRAND


Mój bracie,
Moją odpowiedź wszakże znacie:
Bez sakramentów i bez księdza!


DRUGI


Zbyt wiele przeszła, zbyt ją nędza
Trapiła w dniach ostatnich.


PIERWSZY


Ona
Dała ci życie, umęczona!


BRAND

załamując ręce


Dla swych i cudzych jedno prawo,
Różnic nie czynię…


DRUGI


Prędko
Rosną jej męki, jej cierpienia —
Poślij jej słowa pocieszenia.


BRAND

do pierwszego mężczyzny


Idź, powiedz jej: „stół nakryć trzeba
Dla Pana, Wina i dla Chleba.”


obaj Mężczyźni odchodzą

AGNIESZKA

tuli się do niego


Gwiazda mnie twoja nieraz trwoży,
Oto gorejesz, jak miecz boży!


BRAND

ze łzami w głosie


Czyż świat nie zwraca swoich mieczy
Przeciwko mnie? Czyż płód człowieczy
Nie dręczy mnie gnuśnością swoją?


AGNIESZKA


Chodzić po drodze twej się boją:
Nazbyt jest stroma…


BRAND


Lepszą drogę
Wskaż im, ja innej dać nie mogę.


AGNIESZKA


Stosujże miarę swą, gdzie chcesz,
Znajdziesz li w świecie wzdłuż i wszerz
Człeka, co dorósł do twej miary?


BRAND


Prawda! Aż strach, jak świat ten stary
Dzisiaj jest pusty, płaski, podły!
Odbiegnie kto od zwykłej modły
I w bezimiennym testamencie
Pokaże coś, od razu święcie
Wywyższon będzie pod niebiosy…
Weź bohaterom ich rozgłosy,
Zostaw im czyn ich już spełniony,
Z tym samym idź pomiędzy trony
Wszechmożnych królów i cesarzy,
A ujrzysz, czy się kto odważy
Spełnić coś jeszcze na tym świecie!
Zechceż jakiemu się poecie
Puścić swe płody ot, w ten sposób,
By nie wiedziała żadna z osób,
Że blask i dźwięk, który je wzrusza
Jest dziełem jego genijusza?
Suchy czy świeży konar — dość,
Że wyrzeczenie to jest gość,
Który śród ludzi rzadko bywa.
Tak, żądza świata — oto żywa
Moc, co w parobki swe ich zmienia.
Ponad przepaścią człek istnienia
Swego się czepia, jak gałęzi,
A kiedy pada z tych uwięzi,
Kiedy się słaba gałąź łamie,
Jeszcze kurczowo swoje ramię
Zatapia w piargi, w gruzy, w proch…


AGNIESZKA


I, stojąc wobec śmierci lic,
Słyszy twe „wszystko albo nic!”
Z tym się w mogilny stacza loch!


BRAND


Zwycięstw nie ujrzy twoje oko,
Nie widząc walki! O, wysoko
Musi się wznieść, kto upadł nisko!

milczy chwilę, potem głosem zmienionym

A jednak, widząc legowisko,
Na którym człek za grzechy lute[81]
Spełnia, konając, swą pokutę,
Myślałem nieraz, że mnie burza
Śród rozszalałych głębin nurza,
Że na rozbitym gdzieś okręcie
W jakimś straszliwym mknę zamęcie…
Pośród łkającej, niemej skargi
Nieraz, bywało, gryzłem wargi;
Litości obcy, nieraz, żono,
Byłbym był rad uścisnąć pono,
Zamiast biczować… Idź! Twe zwrotki
Niech w sen otulą jasny, słodki
Naszą dziecinę — ona chora!
Wszak serce dziecka, to jeziora
Toń przenajczystsza, w słońcu lśniąca.
Życzenie matki o nią trąca,
Jak skrzydło mewy, co milcząca
Przebiega przestwór zbłękitniony.


AGNIESZKA

blada


Ach! W jakiekolwiek zwrócon strony,
Ku dziecku wciąż twój pocisk wraca.


BRAND


To nic! Niech tylko twoja praca
Zwraca się zawsze ku dziecinie.


AGNIESZKA


Obdarz mnie jakim słowem ninie[82]!


BRAND


Silnym?


AGNIESZKA


Łagodnym w równej mierze.


BRAND

obejmuje ją


Kto jest niewinny, ten niech szczerze
Żyje bez trwogi.


AGNIESZKA

spogląda nań jasno i mówi


Jest coś w świecie,
Czego zażądać Bóg nie może!
wchodzi do wnętrza domu


BRAND


patrzy cicho przed siebie

Iż zażądałeś tego, Boże,
Żywe dowody mamy przecie
Na Abrahamie[83]!…
opędza się myślom Nie! Nie! Mary!
Jam już dokonał swej ofiary!
Grzmieć, jako boży grzmot olbrzymi,
Tak wstrząsać ludźmi upadłymi —
Ten sen żywota uległ zgubie!
Jak to? Ofiarą ja się chlubię?
Znikła ofiary mojej siła,
Gdy mnie Agnieszka przebudziła,
Gdy razem ze mną w tej potrzebie
Dała ofiarę i ze siebie!

spogląda ku drodze

A tamta, w domu, ledwie żywa,
Jakżeż w swym skąpstwie uporczywa!
Dlaczego wrzodu, co ją plami,
Nie umie wyrwać z korzeniami?
Tam… nie! To wójt nasz! Okrąglutki,
Wesoły, czerstwy; troski, smutki
Zawsze mu obce — oto lezie,
Ręce, jak klamry w parentezie[84],
Zgięte w kabłąki, ma w kieszeni…


WÓJT


spoza furtki ogrodu

Dzień dobry!… Może się nie ceni
Takiego gościa, ale…


BRAND


zaprasza w dom

Proszę…


WÓJT


Dzięki! I tutaj też po trosze
Można słóweczko, jeśli, panie,
Raczysz mi dziś pozwolić na nie…


BRAND


Masz pan interes?


WÓJT


Nie!… Lecz macierz
Pańska ostatni, słyszę, pacierz
Będzie mówiła… licha ona —
Żal mi…


BRAND


Nie wątpię.


WÓJT


Prawie kona —
O, bardzo żal mi!


BRAND


Więc?


WÓJT


Mój Boże,
Pomoc już stara, człek nie może
Żyć na wiek wieków — juścić gaśnie —
A żem przechodził tędy właśnie,
Więc w drodzem tak umyślił sobie,
Że, wie pan, chyba dobrze zrobię,
Jeśli pogadam w tej, czy innej
Sprawie… Czy prawda, że rodzinny
Spór między wami? Boć tak głoszą
Ludzie naokół…


BRAND


Między nami —
Co? Spór rodzinny?


WÓJT


Ponoć sami
Wiecie, że chciwość ma zbyt dużą,
Że jest w tym powód nieprzyjaźni;
Juścić człowieka to i drażni,
Że sam harować musi wtedy,
Gdy mógłby żyć z ojcowskiej schedy,
Którą do dni swoich ostatka
Tak niepodzielnie dzierży matka.


BRAND


Zbyt niepodzielnie — juści, juści!


WÓJT


Więc też człowieka nie popuści,
Ot, swary, gniewy — lecz ja, panie,
Myślę, że na to, co się stanie,
Patrzysz spokojnie i że dalej,
Choć mi tak zbytnio się nie pali,
Raczysz wysłuchać mnie…


BRAND


Jak chcecie,
Teraz, czy później…


WÓJT


Ot, na świecie
Taka jest sprawa: skoro spocznie
Pod swoją darnią, pan niezwłocznie
Będziesz się liczył do bogaczy…


BRAND


Tego pan zdania?


WÓJT


Nie inaczej!
Dwóch zdań tu nigdy już nie będzie!
Grzęda jej snuje się przy grzędzie…
Szkły[85] nie obejmiesz ich swoimi,
Taki to wielki kawał ziemi!
Bogaczem będziesz!…


BRAND


No, a sąd?


WÓJT

z uśmiechem


O tym pan myślisz? Skądże, skąd
Takie pytanie? Toć nie rości
Nikt sobie praw do jegomości
Schedy ojcowskiej…


BRAND


No, a przecie,
Jeśli się znajdzie ktoś na świecie,
Co tego spadku równie wart,
Bo jest w swym prawie?


WÓJT


Chyba czart!
Prócz mnie tu nie ma dziś człowieka,
Co mógłby rzec, iż na to czeka —
Ja o tym dobrze wiem! A zatem,
Przy tym dziedzictwie tak bogatym
Możesz pan sobie żyć — bo cóż?
Świat ci otworem wszerz i wzdłuż!


BRAND


To znaczy: mamy cię tu dość,
Nam niepotrzebny taki gość —
Prawda? Co?


WÓJT


Prawda! Dla tej wioski
Byłby to dar prawdziwie boski,
Gdybyś pan poszedł od nas precz!
Zechciej pan tylko — prosta rzecz —
Rozważyć sobie, proszę pana,
Nie jako wilk, któremu dana
Moc tłumaczenia bożych wzorów
Ot, wobec gęsi i gęsiorów;
Duch, mówię, pański w tym zakątku
Jest niedostępny od początku
Aże do końca — rzeknę szczerze:
Dla tych zakutych w prostej wierze
Ciemnych górali i rybaków
Jest-ci on księgą, pełną znaków
Niezrozumiałych, ba! co więcej:
Jest dla nich źródłem trosk tysięcy,
Klątwą…


BRAND


W rodzinnej wiosce swojej
Człek, jako drzewo w ziemi, stoi,
Gdy tam jest zbędny, praca pusta,
Milknie duch jego, milkną usta!


WÓJT


Czyń, jak potrzeba — to jest, panie,
Przenajprzedniejsze przykazanie.


BRAND


Lecz, co potrzeba, inak w dole,
A inak sądzą w górskim siole.


WÓJT


Tak rozumuje mienna[86] dal,
Lecz nie mieszkańcy biednych hal.


BRAND


Wy, którym wciąż przed oczy stawa
Różnica między górskim krajem,
A nizinami! Z tym zwyczajem
Chcecie mieć wszystkie nizin prawa,
Od obowiązków uciekacie!
Starczy wam krzyczeć: „Miły bracie,
My ludzie biedni, ludzie prości.”


WÓJT


Że przecież każde pokolenie
I każdy czas swą cząstkę żenie,
Własnymi chodząc wciąż drogami,
Do ludzkich dziejów wspólnej kasy,
Że — oczywiście, w dawne czasy —
To samo było także z nami
I wszyscy cząstkę swą wpłacili…
O tym nie mówi się w tej chwili,
Lecz nie przepadło tak bez wieści
To, co się w starych baśniach mieści…
Nasza wojenna, dawna chwała
Dotąd żyć jeszcze nie przestała
W rocznikach, mówię, króla Beli[87]…
A czyście, panie, nie słyszeli
O braciach Wulfie i o Thorze[88],
O tym, jak ród nasz het za morze,
Gdzieś do Brettlandzkich szedł wybrzeży
Z ogniem i mieczem?… O tym szerzy
Wieść się do dzisiaj… Są kroniki,
Jak na południe biegły dziki,
I jak krzyczano z wielką trwogą:
„Odwróćże Bóg tę klęskę srogą”
Tymi dzikami to my, panie!
Taki lud wyrósł na tym łanie!
On tych, co szli po zemsty drodze,
We krwi zatapiał i pożodze!
Ba! Jeden z naszych pragnął nawet
W obronie Boga wraz wet za wet
Oddać Turkowi! Po krzyż sięga,
By sczezła pogan tych potęga —
Prawda, nie doszło do wyprawy…


BRAND


Niejeden, panie mój łaskawy,
Został po takim bohaterze
Dzielny potomek — —


WÓJT


Mówiąc szczerze,
Tak! Jeno[89] skąd wy o tym, księże,
Macie wiadomość?…


BRAND


Chęć się lęże
Podobnych wypraw w tej krainie
I dzisiaj jeszcze…


WÓJT


Tak, nie ginie
Męstwo praojców! Dawne moce
Jeszcze zostały! Wszak w epoce
Króla Belowej my sięgali
Po liść wawrzynu. Mówiąc dalej,
Nasamprzód kurtę jak najmilej
Cudzoziemcowi my skroili,
Potem nie było innej rady,
Jak prać kumotry i sąsiady!
Hej, ogieniaszek my wesoły
Słali na chaty i kościoły!
Płonęły sterty, a nam zasię
Rósł wieniec chwały w ciągłej krasie.
Zbyt często później wspominano
O krwi, wylanej w nasze rano;
Jednakże każdy dzisiaj przyzna,
Że wszak nasza ta ojczyzna,
Jako rzeczone mówią baśnie,
Miała potęgę swą w tych właśnie
Pradawnych czasach i, że ziemi
Kęs ten, na którym stopy swemi
Oto stoimy, miał swe lata,
Gdzie dla popchnięcia naprzód świata
Nie skąpił ognia też i miecza.


BRAND


Lecz dziś się lud mój ubezpiecza
Przed owym prawem, które broni
Dziedzictwa Beli — On je trwoni,
On, bohaterski spadku, ciebie
Pługiem i radłem w ziemi grzebie.


WÓJT


O nie, bynajmniej! Zechciej, panie,
Na gminne przybyć ucztowanie,
Gdy miejsce pada honorowe
Na sędzię, panie, i mą głowę,
Tak, na ławnika i pisarza —
Wówczas przenigdy się nie zdarza,
Gdy krąży poncz, czy piwa dzban,
Aby nasz lud, z wdzięczności znan,
Zapomnieć miał o królu Beli.
Niech ino brać się rozweseli,
Od razu skrzętne pogotowie
W długiej czy krótkiej wielbi mowie
Swego praszczura, o, ja sam
Krzyczę: niech żyje, żyje nam!
Ja sam od razu, wyznać muszę,
Mam w sobie myśli pełną duszę,
Z których na jego pragnę cześć
Zaszczytny zaraz wieniec pleść!
Nieco poezji zawsze-ć lubię,
I trzeba przyznać k naszej chlubie,
Nam wszystkim ona wielce miła.
W życiu — rzecz inna — to jej siła
Wzdyć będzie zgubna, lecz z wieczora,
Od siódmej, panie, do dziesiątej,
Gdy człek powróci w swoje kąty,
Zmęczony trudem, taka pora
Wymaga, wiecie, orzeźwienia —
Wówczas to skarb ten człek ocenia!
Zaś co do pana — w pracy twojej
Człowiek się właśnie tego boi,
Że pan byś siać i sprzątać chciał
Za jednym razem — istny szał:
Giń albo dawaj! Tak się dzieje,
Że pan ze życiem chcesz ideę
Łączyć, że dążeń pańskich sedno,
Modlitwę z pracą zlewać w jedno,
Że żywioł z tego będzie żarki,
Jak proch z saletry, węgla, siarki.


BRAND


Zgadł pan.


WÓJT


W ten sposób można zgoła
Na szersze działać tylko koła,
Nam tylko jedna rzecz przypadła:
Orać to morze i mokradła.


BRAND


Wprzódy niech każdy z was w to morze
Pustą chełpliwość swą zaorze!
Karzeł li karłem jest dla świata,
Choćby miał ojcem Goliata[90].


WÓJT


Wielkie wspomnienia krzepią ludzi.


BRAND


Gdy przez nie czyn się nowy budzi,
Lecz dla was wiek ten dawnej chwały
Łożem gnuśności jest ospałej!


WÓJT


Pierwsze me słowa i ostatnie:
Pan chyba zębów swych nie zatnie,
Lecz pójdzie sobie w szerszy świat.
Nikt tu, choć każdy chciałby rad,
Postępków pana nie rozumie;
Obcy twój pogląd w naszym tłumie.
A jeśli trzeba ten nasz lud
Pociągnąć wiarą w lepsze dnie,
Ten obowiązek zostaw mnie,
Mężnie ja spełnię taki trud!
Całe me życie jest dowodem,
Że obowiązek szedł mi przodem:
Przeze mnie lud się nasz podwoił,
Niemal potroił, nędzę-m koił.
Nowe dla życia tutaj środki
Znajdując, widzisz, na tej wiotkiej,
Kamiennej glebie; w ciągłej walce
Z twardą naturą, my, ospalce,
Parliśmy naprzód, niby parą.
Młodość odświeża ziemię starą,
Powstają drogi, pną się mosty…


BRAND


Lecz nie od wiary do żywota.


WÓJT


Od fiordu idzie poręcz złota
Aż po lodowiec po tej prostej
Stromej krawędzi!…


BRAND


Nie pomiędzy
Czynem a myślą…


WÓJT


Przenajprędzej
Trzeba użyźniać tak powoli
Kęsek po kęsku ten szmat roli,
Człekowi możność bytu dać!
O tym myślała nasza brać,
Nim jeszcze pański duch w nią wlazł.
Od razuś baczył pośród nas,
By światłość lampki i blask zorzy
Złączyć północnej… Cóż się tworzy
Z tej mieszaniny?… Jakie błysły
Z tego promienie? Lud swe zmysły
Ponoś utracił, nie wie sam,
Gdzie szukać prawdy, gdzie jest kłam,
Nie wie, kto mały, a kto wielki,
Gdzie szukać rzeki, gdzie kropelki,
Nie wie, wciąż błądząc pośród pól,
Co jest pokuta, a co ból,
Widzisz, niewinny. Mówię święcie:
Wszystkoś pogrążył pan w zamęcie,
Huf, co zwyciężać miał złączony,
Dzisiaj się rozpadł na dwie strony.


BRAND


Mów pan, o, mów pan jak najdłużej,
Wcale mnie słowo twe nie znuży.
Człek swego pola nie wybiera —
W kim mieszka jasna chęć i szczera,
Temu głos boży wciąż powiada:
Tutaj twe miejsce!… Trudna rada!


WÓJT


Owszem, niech będzie! Tylko, panie,
Niech każdy w kole swym zostanie!
Wielkiej doznaję ja pociechy,
Patrząc, jak ludzkie mażesz grzechy.
Na to sążnistych trzeba słów!
Jeno nie lubię, kiedy znów
Zamienić chciałbyś na niedzielę
Powszedni dzionek: to za wiele!
To wywieszanie ciągłe flag
Juści-ć wygląda, panie, tak,
Jak gdyby w fiordzie, w każdej łodzi
Siedział sam Pan Bóg!… To już szkodzi!


BRAND


Chcąc według pańskiej działać rady,
Zmienić by trzeba swoją duszę,
A to nie idzie! Żyć ja muszę
Swym tylko dziełem, w jego ślady
Prowadzić ludzi, by jaśniała
Naokół ścian mych jego chwała.
Twój lud, uśpiony przez swe wodze,
Na bożej musi stanąć drodze!
W tej zasad waszych ćmie[91] ponurej
Wyrzekł się górskiej swej natury,
Tu wasz poziomy Bóg do góry
Piąć mu się wzbrania — Bóg ten, który
Do cna walczącą czerń ogłupia,
Że wraz[92] się staje niby trupia.
Wyście wyssali z niego krew,
W tchórza się zmieni dawny lew,
Serce na miazgęście im starli,
Niby są z brązu, a umarli!
Lecz choć ta gawiedź dziś spokojna,
Jutro wam huknie w uszy: Wojna!


WÓJT


Wojna?


BRAND


Tak, wojna!


WÓJT


Bardzo ładnie:
Pan pierwszy w wojnie swojej padnie!


BRAND


Kiedyż przekona się wasz świat,
Że ten zwyciężył, który padł!?


WÓJT


Brand! Brand! Stanąłeś na przełomie!
Obyś pan kiedy zbyt widomie[93]
Nie pożałował stawki[94] swojej!


BRAND


Nie pożałuję! Stawka stoi!


WÓJT


Jeśli pan przegrasz, życie pana
Będzie jak stawka zmarnowana!
Masz, czego tylko zachce dusza!
Spadek ojcowski cię nie wzrusza?
Masz, czego można chcieć na świecie:
Miłą masz żonę, drogie dziecię,
Fortuna nęci cię spłoniona,
Niby dojrzałych jagód grona.


BRAND


A cóż, jeżeli tej fortunie
Pokażę plecy? Jeśli trzeba
Pogardzić takim kęsem chleba?
Cóż będzie wówczas?


WÓJT


Wszystko runie!
Z naszej zapadłej, nagiej dziczy
Wynieś swój sztandar wojowniczy!
Idź na południe, do wybrzeży:
Tam obiecany kraj-ci leży
Dla takich śmiałków! Tam bogaci
Ludzie w odwagę, tam niech płaci
Krwią swoje męstwo ludzka gmina!
Tu lud nie daje krwi, on zgina
Tutaj się w pocie, o chleb swój
Z głazem i śniegiem tocząc bój.


BRAND


Ja tu zostanę! Jasna rzecz:
Tu moje gniazdo i mój miecz
Zostanie tutaj!


WÓJT


Wiesz, co z klęski
Wynosi człowiek niezwycięski?
Co już na zawsze traci?


BRAND


Siebie
Stracę na zawsze, gdy w potrzebie
Zechcę się cofać…


WÓJT


Rzec ci mam,
Iż na nic walka, gdyś jest sam.


BRAND


Ze mną najlepsi!


WÓJT


A zaś ze mną
Są najliczniejsi!


odchodzi

BRAND


patrzy za nim

Nadaremną
Ta twoja troska… Szkoda trudu…
Prawdziwy, pełnej krwi wódz ludu!
Szlachetnej myśli, dzielnej dłoni,
Gorącej duszy, mądrej głowy,
W swoim rodzaju postępowy,
Przed nowym czasem się nie broni,
Jednak prawdziwy bicz to boski
Dla swej dziedziny, dla swej wioski.
Lawiny, wichry, mory, głody,
Wylewy rzek i mróz i lody
Nie dadzą wpół się tak we znaki
Nieszczęsnym ludziom, niż człek taki…
Zaraza życie ci odbierze,
Lecz człowiek ciasny w takiej mierze,
Jak ten, od razu wszystko niszczy!
Sny najpiękniejsze w kupę zgliszczy
Zmieni podobny schrypły duch!
Tamuje wszelki świeży ruch.
Harmonię kłóci najwdzięczniejszą!
Przezeń się wszystkie szczyty zmniejszą,
On błyskawiczny tłumi grom,
Siłę odbiera wielkim snom,
Z których się czyny wielkie rodzą,
Karleje świat pod jego wodzą —

nagle z przerażeniem

Żadnej, a żadnej wiadomości?
Przecież — — —

biegnie naprzeciw zbliżającego się Doktora

Czy od niej idziesz w gości
Do nas?


DOKTÓR


Przed sędzią już jest swym.


BRAND


Zmarła!… W pokucie?


DOKTÓR


Wyznać muszę,
Iżem nie widział, aby w skrusze
Skończyła życie. Skąpstwo złym
Snać[95] jest doradcą — nazbyt mało
Czasu przed śmiercią jej zostało.


BRAND


patrzy przed siebie w głębokim przerażeniu

Przegrana dusza?


DOKTÓR


Być to może,
Iż jej przebaczą sądy boże.


BRAND


po cichu

Co rzekła, uchodząc z naszych dróg?


DOKTÓR


To li wyrzekła szeptem: Bóg
Nie jest tak twardy, jak mój syn.


BRAND

słania się z bólu na ławkę

Jednaki wszędzie kłamstwa czyn:
W śmierci, w upadku! Wszędy, wszędy!

twarz chowa w dłoniach

DOKTÓR


zbliża się do niego, przygląda mu się i wstrząsa głową

Umarłym czasem chciałbyś, panie,
Nowe zgotować zmartwychwstanie,
Dać inne siewy, inne pędy!
Pan, zdaje mi się, masz nadzieję,
Że do dzisiejszych dni istnieje
Przymierze ludzi z mocą Boga.
Nas już nie straszy piekieł trwoga,
Sąd ostateczny, potępienie
W żadnej już dzisiaj nie jest cenie;
Przykaz dzisiejszy: ludzkim być!


BRAND


patrzy w górę

Ludzkim! Ten wyraz dzisiaj wzdyć
W ostatnim znamy już zakątku!
Szuka ukojeń, jeśli nie chce,
Albo nie może zdziałać nic!
Wyraz ten błaznów wszystkich łechce,
Którzy na czynu li połowę
Pragną mieć siły swe gotowe.
Ludzie bezwstydni, czelnych lic,
Pod jego hasłem łamią śluby;
Pod jego hasłem, by ujść zguby,
W lot uciekają się do skruchy.
Według was, niskie, karle duchy,
Ludzkim wnet będzie wszelki człek.
Czy Bóg był ludzkim w owy wiek,
Kiedy żył Chrystus? Gdyby On
Rządził był wówczas światem, skon
Pana na krzyżu byłby zbędny:
Bóg taki ludzki, taki względny,
Byłby był skon, co zbawił światy,
Zastąpił sztuczką dyplomaty…

chowa głowę w dłonie, w posępnym milczeniu


DOKTÓR


po cichu

Wyładuj-że się, biedne serce!
Najlepiej, gdybyś w tej rozterce
Mogło wypłakać falę łez!


AGNIESZKA

pojawia się na schodach, szeptem przerażona, blada, do doktora


O, spiesz się! Boże! Czyż to kres!?


DOKTÓR


Taka wzburzona! Cóż ci, dziecię?


AGNIESZKA


Straszliwa troska serce gniecie!


DOKTÓR


Cóż się to stało?


AGNIESZKA

ciągnie go za sobą


Chodź co prędzej!
O, tam nasz synek! Obraz nędzy!


wchodzi do izby, niespostrzeżona przez Branda

BRAND


cicho do siebie

Śmierć bez pokuty! Śmierć, jak życie!
Palec w tym boży już nie skrycie,
Lecz jawnie działa! Bóg ode mnie
Żąda dziś, czego nadaremnie
Żądałem od niej… Gorze, gorze,
Iżem ją odbiegł w takiej porze!

wyprostowuje się

Syn jej, rozpocznę siły swymi
Bój nieustanny na tej ziemi;
Krzyżowiec boży, walkę pocznę,
Aby zwycięstwo duch bezzwłoczne
Miewał nad ciałem! Bóg mi dał
Spiż swojej wargi, gniewu szał
Przelał mi w serce; wzrost wspaniały
Mej woli łamać będzie skały!


DOKTÓR

w towarzystwie Agnieszki zjawia się na schodach i woła do Branda


Precz z tego domu! Rzuć te przęsła!


BRAND


Nie! Choćby ziemia się zatrzęsła!


DOKTÓR


Więc dziecko umrze!


BRAND


Me nadzieje!
Mój Alf! Me dziecko! Pan szaleje!


chce wejść do wnętrza

DOKTÓR


powstrzymuje go

O nie! Pozostań! Błagam ciebie!
W tym skalnym, ciasnym, ciemnym żlebie
Z mroźnym, północnym jego tchem,
Z tą mgłą wilgotną — czyż ja wiem?
Ta jedna zima w takiej mroczy,
I syn twój słońca już nie zoczy!
Ucieczka tylko zbawić może
Chociażby nawet jutro…


BRAND


Boże!
Nie! Dzisiaj wieczór! Nie! W tej chwili,
Niech syn mój piersi swe posili!
Żaden już mroźny wiew nie będzie
Ranił mi dziecka!… Precz, krawędzie
Tych opok zimnych! Tak, do snu
Utul go naprzód i co tchu
Uciekaj precz od tej mogiły!
O ma Agnieszko, syn nasz miły
Bliski był śmierci, całun szary
Przędły mu ręce strasznej mary.


AGNIESZKA


Czułam zabójcze to zjawisko,
Lecz nie myślałam, że tak blisko.


BRAND

do Doktora


Przysięgasz pan, że go ocali
Szybka ucieczka z naszej wioski?


DOKTÓR


Kogo ojcowskie strzegą troski
I w dzień i w nocy, ten-ci dalej
Żyć będzie zdrowy…


BRAND

Dzięki! Dzięki!

do Agnieszki

Okryj go ciepło! W puch go miękki
Otul, ma żono! Od wybrzeży
Już tu wieczorna wilgoć bieży.

Agnieszka znika w głębi domu

DOKTÓR

w milczeniu spogląda na Branda, który nieruchomo patrzy w kierunku drzwi; następnie podchodzi ku niemu, kładzie mu rękę na ramieniu i mówi


Dla innych, panie, jak z urzędu,
A zaś dla siebie tyle względu!
Dla drugich nie ma dzisiaj: „mało,
Albo też wiele!” Pozostało
To jedno: wszystko lub też nic!
Za to samemu płyną z lic
Łez babskich strugi, twarz się zmienia,
Jeżeli prawo wyrzeczenia
Trzeba stosować i do siebie!


BRAND


Coś pan powiedział?


DOKTÓR


Ot, w potrzebie
Jest tak i owak! Tam dla matki
Słowa srogości arcyrzadkiej:
Przeklęta będzie, gdy się wzdraga
Zbyć się wszystkiego i zejść naga
Do swej mogiły. Ileż razy
Padały klątw tych straszne głazy
Na serce duszy, troską zdjętej!…
A teraz sam on przez odmęty
Na potrzaskanej losem łodzi
Śród przeznaczenia mknie powodzi,
I oto jeden liścik dłużny
Zbyt mu już cięży… Ano, różnej
Potrzeba miary… I ta księga,
Z której się gromki grom wylęga
Na biednych braci, idzie na dno!
W takiej wichurze można snadno[96]
Dziecko swe stracić już na wieki!
A zatem precz stąd! W świat daleki!
I zwłoki matki rzuci marnie,
Swój dom, swój zawód, swą owczarnię!
Ot, księże, tyle w tobie krzepy!


BRAND

chwyta się zrozpaczony za głowę, jak gdyby chciał zebrać myśli


Czym był, czy teraz jestem ślepy?


DOKTÓR

Ojcu pan dałeś posłuch w sobie!
Zarzutu z tego ci nie robię.
Dla mnie ta dusza twa złamana
Wyrasta wyżej nad tytana…
Bądź zdrów, mój księże… Tak wypadło,
Iżem ukazał ci zwierciadło:
Patrz, jak wygląda człowiek, który
Chciałby wywracać, walić góry!

odchodzi


BRAND

patrzy przez chwilę przerażony przed siebie, nagle, namiętnie

Teraz — czy wówczas byłem w błędzie?

Agnieszka zjawia się we drzwiach, w płaszczu, zarzuconym na plecy, z dzieckiem na ręku; Brand jej nie widzi. Agnieszka chce mówić, ale wyrazy utkwiły jej w gardle z przerażenia, spostrzega bowiem wyraz jego twarzy. W tej samej chwili wpada furtką ogrodową Mężczyzna. Słońce zachodzi

MĘŻCZYZNA


Posłuchaj, księże, masz tu wroga!


BRAND

przykłada rękę do piersi


Tak, tu!


MĘŻCZYZNA


Strzeż wójta się, na Boga!
Wielu zebrało twe orędzie,
Lecz słowa jego nas uwiodły;
Jął[97] opowiadać człek ten podły,
Że wnet opuścisz tę plebanię,
Że — takie jego jest gadanie —
Rzucisz nas wszystkich, gdyż twa matka
Właśnie umarła…


BRAND


A jeżeli
Z wami się wójt nasz prawdą dzieli?


MĘŻCZYZNA


Nie! Nie uwierzym do ostatka!
Znane nam wszystkim są przyczyny:
Tyś stanął przeciw, ty jedyny
Nie chciałeś ugiąć przed nim karku —
Takie to źródło jest poswarku!…


BRAND


niepewnie

A jeśli jednak prawdę rzekł?


MĘŻCZYZNA


Wówczas kłamliwy byłeś człek.


BRAND


Jak to?


MĘŻCZYZNA


A ileś mówił razy,
Że spełniasz boże li rozkazy,
Że cię do boju wybrał Pan,
Że tu twe miejsce, gdzie nasz łan,
Że tu masz świętą wojną wieść
I że na wieki stracił cześć,
Że hańby swojej już nie zmaże,
Kto się nie ostał przy sztandarze,
Żeś ty powołan! Twoje słowa
Niejeden w głębi serca chowa.


BRAND


Nie! Uszy tłumu zawsze głuche,
Nie wyda liści drzewo suche.


MĘŻCZYZNA


Ty wiesz to lepiej… W nieba stronę,
Pną się dziś serca, posilone
Twoją nadzieją…


BRAND


Lecz gromada
Stokroć liczniejsza, gdzie noc włada!


MĘŻCZYZNA


Tyś jest światłością, która świeci,
A zaś gromada — nie obleci
Tłum mnie — tu liczba nic nie znaczy!
Sam tutaj stoję, człek prostaczy,
Który ci mówi: Idźże sobie,
Jeżeli możesz! Cóż ja zrobię?
Nieznana mi jest mądrość ksiąg,
Lecz przepełnione serce moje!
W tobie znalazłem swą ostoję,
Twoich chwyciłem ja się rąk —
Ty nie odepchniesz mnie! Bez ciebie
Życie się moje w grób zagrzebie,
Nie wierzę, abyś zadrwić mógł:
Ksiądz nie opuści mnie, ni Bóg!

odchodzi


AGNIESZKA

trwożliwie


Białe masz lica, zblakłe wargi —
Serce wyrzuca straszne skargi.


BRAND


Każdy mój wyraz rozegrany,
Co się odbijał o te ściany,
Dziś się w wyrzutów zmienił słowa.


AGNIESZKA

postępuje krok naprzód


Jestem gotowa — tak!


BRAND


Gotowa?


AGNIESZKA


Wypełnić matki obowiązek!


GERDA

przebiega drogę i zatrzymuje się u furtki ogrodowej; klaska w ręce i woła z szaloną radością


Nie ma księdza! Precz z gałązek
Sfrunął ksiądz nasz! Wszerz i wzdłuż
Od tych dolin, od tych wzgórz!
Krasnoludki, karły, trolle
Zalegają w okrąg pole,
Czarnych, złych podjadków krocie
Naokoło mnie obsiadły,
Serce, oczy tłum zajadły
Do cna wygryzł mnie, sierocie.
Precz, wy ludu kusiciele!
Mnie potrzeba mało wiele!


BRAND


Co majaczysz, biedne dziecię?
Ja przed tobą stoję przecie!


GERDA


Ty! To prawda! Lecz nie ksiądz!
Hen! Z czarnego wierchu spadł
Ten mój jastrząb! Sfrunął w świat,
Przestwór wokół dziko tnąc!
Frędzlą zwartą i ostrogą,
Sfrunął w mgłę szaloną, srogą,
Siodłem trzęsąc, cugle rwąc,
Na nim siedzi ten nasz ksiądz!
Pusty dzisiaj kościół mamy,
Już zawarte wszystkie bramy,
Nie powróci jego czas,
Ksiądz na zawsze rzucił nas!
Teraz we czci kościół mój,
Przypatrzże się, hejże, stój!
Mego w nim dziś księdza macie!
Mszę odprawi wam w ornacie,
Który zima mu utkała.
Chodźże, chodź, gromado cała!
Chcesz go słyszeć? Oto masz!
Pusty jest dziś kościół wasz!
Gdy mój ksiądz podniesie głos,
Świat otrząśnie się z swych ros!


BRAND


Tłumią się w twej duszy chorej
Jakieś bóstwa i upiory.


GERDA

wchodzi furtką ogrodową


Co za bóstwa? Niepowszednie
Prawisz mi tu głupstwa, brednie!
Cóż ja dam ci? Czym usłużę?
Jakieś dzikie, małe, duże,
Barwne, strojne, zawsze złote…
Masz li z nimi swą robotę?
Bóstwa? Słyszysz, widzisz ty je?
A w tej chwili czyje-ż, czyje
Jakby ręce, jakby nóżki?
Coś wygląda spod poduszki
Jedwabistej, strojnej, miękkiej!
Jakieś dziecko? Śpi? O lęki!
Coś się trwoży! Przykryjże je!
I to bóstwo! Tak się dzieje!


AGNIESZKA

do Branda


Mam li prośby? Zdroje łez?
Dla mnie snać już przyszedł kres!
Z trwogi patrzę nieprzytomna!


BRAND


Snać ktoś wyższy przysłał do mnie
Tę istotę! Gorze! Gorze!


GERDA


Czy słyszałeś, jak na dworze,
Na tej turni ośnieżonej
Biją wszystkie, wszystkie dzwony?
Snać zwołują do kościoła!
Tłumy strachów dookoła,
Rój podjadków, dawno zmarły,
Krasnoludki, trolle, karły,
Które ksiądz uwięził w morzu,
Pojawiły się w przestworzu.
Nie wstrzymują ich pieczęcie
Klątw tych, które tak zawzięcie
Ksiądz na rój ten rzucał tłumny!
Opuszczają groby, trumny:
W mokrych szatach, głodny, siny,
Strząsa z siebie chłód lawiny
Tłum dzieciątek, krzyczy w krąg:
Ojcze! Matko!… Męko mąk!
Baby cisną się i chłopy,
Tam chałupnik idzie w tropy
Za swoimi; chałupnica,
Nachyliwszy swego lica,
Karmi piersią zmarłe dziecię.
Widzieliście ją na świecie
Tak wesołą — co to jest? —
Kiedy szła na dziecka chrzest?
Gdy ksiądz uciekł, od tej chwili
Ludzie jakby znów odżyli.


BRAND


Precz ode mnie! Nocny mrok
Stworzy jeszcze większy tłok
Widm, upiorów w mgieł zawieje…


GERDA


Patrzcie! Patrzycie! On się śmieje!…
On, siedzący wedle[98] drogi,
Zrywa się na równe nogi,
Zapisuje w księdze swej
Każdą duszę z skalnych kniej,
Każdą sobie uprzytomni,
O niewielu on zapomni,
Toć dziś pusty kościół mamy,
Zawarte już wszystkie bramy,
Nasz ksiądz proboszcz — jasna rzecz —
Na jastrzębiu uciekł precz!


przeskakuje opłocie ogrodu i gubi się w skałach

AGNIESZKA

zbliża się do Branda i mówi głosem stłumionym


Idźmy! Czas już!


BRAND

patrząc na nią z osłupiałym wzrokiem


A którędy?
Tędy pójdziem, czy tamtędy?


AGNIESZKA

cofa się przerażona


Brand, twe dziecko!


BRAND

zbliża się do niej


Juści-ć, żono,
Byłem wprzódy księdzem pono,
Niźli ojcem.


AGNIESZKA

cofa się jeszczce dalej


I sam Bóg,
Gdyby tak się pytać mógł,
Czyż odpowiedź jaką dam?


BRAND

postępuje znowu za nią


Mów, jak matka! Nie wiem sam!
Ty ostatnie słowo masz!


AGNIESZKA


Żona-m twa! Ty drogę wskaż,
Na twój rozkaz zegniem kark
Ja i ty!…


BRAND

chce ją pochwycić za ramię


Weź od mych warg
Ten wyboru kielich! Biedy
Ujmij mojej!


AGNIESZKA

cofa się i opiera o drzewo


Czyżbyś wtedy
Zwał mnie jeszcze matką? Powiedz!


BRAND


Nagły błysk na mój manowiec!


AGNIESZKA

z mocą


Masz ty jeszcze wybór jaki?


BRAND


Nowe mi błysnęły znaki!


AGNIESZKA


Czujesz się wybrańcem?


BRAND


Tak!


chwyta ją silnie za rękę


Życie daj lub śmierć na szlak,
Który mej odwagi czeka


AGNIESZKA


Niechże duch twój iść nie zwleka
Za rozkazem twego Boga!


chwila milczenia

BRAND


Czas nam! Idźmy!


AGNIESZKA

bezdźwięcznie


Jaka droga?


BRAND

milczy

AGNIESZKA

wskazuje na furtkę ogrodową i pyta


Tu?


BRAND

wskazuje na drzwi, prowadzące do izby


Nie! Tu!


AGNIESZKA

podnosi dziecko do góry


Co masz tu u mnie,
Mogę wznieść ku niebu dumnie,
Wielki Boże! Twe to mienie!
Na to moje dziś wołanie
Przerwij i Ty swe milczenie!


BRAND

patrzy chwilę osłupiały przed siebie, wybucha łzami, załamuje ręce nad głową, rzuca się na schody i woła


Daj mi światła, Jezu Panie!


KONIEC AKTU TRZECIEGO.

### Akt czwarty

Wieczór wigilijny na plebanii.

Izba pogrążona w mroku. Główne drzwi w ścianie tylnej; po jednej stronie drzwi, po drugiej okno. Agnieszka siedzi w sukni żałobnej przy oknie i patrzy w mrok.

AGNIESZKA


Nie powraca, nie powraca!
Co za pustka w tej godzinie!
Czekam, patrzę, próżna praca,
Serce me z tęsknoty ginie.
O, jak smutnie! O, jak smutnie
Śnieg pokrywa lasów szczyty,
Wnet i kościół nasz pokryty
Legnie niby w szarym płótnie.

nasłuchuje

Furtka skrzypi… Męskie kroki.

biegnie ku drzwiom i otwiera

Tyś to, luby? Dość tej zwłoki!


Brand wchodzi osypany śniegiem, w ubraniu podróżnym, które podczas następnych słów zdejmuje z siebie

AGNIESZKA

zarzucając mu ramiona na szyję


Długo byłeś poza domem,
O, nie odchodź już ode mnie!
Z widm naporem, z trosk ogromem
Walczę sama nadaremnie.
Co za klęska na nas spadła
W dniach tych, w onej nocnej dobie!


BRAND


Dziecię, masz mnie znów przy sobie!

zapala świeczkę, słabe rzucająca światło na izbę

Czemu taka twarz pobladła?


AGNIESZKA


Nie sypiałam… tak, z tęsknoty!
Czas uchodził bez wesela,
Kiedyś odszedł, drogi, złoty!
Potem zwiłam trochę ziela —
Odrobinę… Niebogata
Wiązaneczka, jeszcze z lata,
Z góry, widzisz, przeznaczona
Na to drzewko — dań zielona,
Tak, dla niego! To wiązanie
I dziś także on dostanie!

wybucha łzami

Boże!… A tam pada śnieg —


BRAND


Tam — na cmentarz, gdzie on legł.


AGNIESZKA


Ach ten wyraz! Święte Nieba!


BRAND


Przyzwyczaić ci się trzeba.


AGNIESZKA


Tylko nie dręcz tak straszliwie!
Dusza moja ledwie żywie[99],
Krew ocieka jeszcze z rany,
Z kości moich szpik wyssany —
Nie powstrzymam się od łez,
Aż nadejdzie złego kres,
Aż się wszystko lepiej złoży…


BRAND


Tak obchodzim dzień ten boży?


AGNIESZKA


Nie! Lecz wybacz! Wspomnij proszę,
Jakie były to rozkosze
Jeszcze, widzisz, w zeszłym roku…
Potem — febra[100] — jak to boli!
I dziś on…


BRAND

twardo


Na bożej roli,
Na cmentarzu!


AGNIESZKA

z krzykiem


O, daj spokój
Temu słowu!


BRAND


Pierś swą okuj[101]
I wyrzucaj z całych sił,
Choćby strach cię w kłębek wił,
Słowo, które cię przeraża!
Bije na nas moc cmentarza,
Jako fala bije w łódź
Niespodzianie!…


AGNIESZKA


Rzuć to, rzuć!
Wszak i duch twój dzisiaj nie wie,
Jak zagasić to zarzewie,
Które ci ten wyraz nieci!
Pot na czole twoim świeci,
Wywołany jego tchem!


BRAND


Pot, co lśni na czole mem,
To fiordu wilgna sól.


AGNIESZKA


A ten w oku twoim ból,
Ból kroplisty, czy to lód
Roztopiony, który wprzód
Lśnił na mroźnych ścianach skał?
Jakbyś płynny kruszec lał,
Tak on pali! Serce twoje —
Oto źródło!…


BRAND


My oboje
Bądźmy mężni! Złączonemi
Walczmy siły[102] o kęs ziemi,
Wydzieranej trosce naszej,
Niech nas żaden ból nie straszy!
Jakiż ze mnie był to mąż!
Wciąż śród burzy, w wichrach wciąż,
Śród spienionych groźnych fal!
Mewa mknie z przestrachu w dal,
Wał[103] na pokład się nasz wspina,
Maszt się łamie, pęka lina,
Szalejący siecze grad,
Żagiel zdarty już na szmat,
Groźne strzępy w groźnym wirze,
Fala z grzmotem łódź nam liże,
Nie przestaje tryskać, róść,
Jęczy, zda się, każdy gwóźdź,
Śród straszliwych, czarnych chmur
Grzmią lawiny gdzieś od gór.
Zbladło ośmiu mych wioślarzy,
Na ich sinej, trupiej twarzy
Lęk i trwoga, a przy sterze
Ja, bez strachu, w żarnej wierze
Słowa sypię płomieniste —
Tak mi było, że zaiste
Moc się ma do mego dzieła
Od samego Boga wzięła.


AGNIESZKA


Łatwo czoło stawiać burzy,
W niebezpiecznej stać podróży,
Lecz spójrz na mnie: ja w tym żlebie
Martwe moje życie grzebię,
Mej powszedniej, marnej troski
Nie zakłóci rozkaz boski,
By się dusza spłomieniła
W jakimś czynie! Snać[104] mogiła,
A nie świat to, co do szczytu
Rwie nas w górę! Gdybyś ty tu
Siedział, mężu, w takim cieniu,
Prawiłbyś o zapomnieniu?


BRAND


Ty nic nie wiesz dziś o czynie?
Może właśnie dziś jedynie
Czyn masz spełnić najgłówniejszy?
Może twój ten ból dzisiejszy
Zyska korzyść z mych katuszy?
Często łza mi oko prószy,
Duch mój milknie, umysł mięknie —
Zda się, iże szczęście pięknie
Służy temu z woli Boga,
Kto do syta, żono droga,
Płakać może! W takim czasie,
Gdy tak płaczę, wraz[105] mi zda się,
Jakby mi się jawił Bóg,
Jakbym wówczas i ja mógł
Tulić się do Jego łona,
Jakby dusza obarczona
Wyzwalała się z swej troski,
Wzięta w uścisk ten ojcowski.


AGNIESZKA


Obyś nań tak patrzył zawsze,
Obyś widział najłaskawsze
Oko ojca, a nie pana!


BRAND


Czyż ja, żono ukochana,
Przeciw Niemu stawać mogę?
Mam hamować Jego drogę?
Przed zmysłami on dziś mymi
Musi stać, jak świat, olbrzymi,
Mocny, wielki — takim wraz
Chcę go mieć i w nasz ten czas,
Choć tak marny! Ty atoli
Możesz zbliżać się do woli
Do ust Jego, na frasunek
Brać ojcowski pocałunek,
Pić ze źródła wszechmiłości,
Gdy w twej duszy trud zagości,
Spocząć przy nim i z powrotem
Pocieszona odejść potem,
Aby, mając jego ognie,
W swych źrenicach krzepić męża:
Niechaj siły swe wytęża
Na czyn nowy! Niechaj pognie
Przeciwności… Widzisz, żono,
To ci jest małżeństwo pono
Najprawdziwsze, jądro, sedno,
Że, gdy walczyć musi jedno,
Wówczas drugie rany leczy.
W tym objawia się treść rzeczy,
Jednia przez to straszne dwoje!…
Wówczas, kiedyś życie swoje,
Oddzielając się od świata,
Oddawała, w hart bogata,
Mnie — tak, wówczas to mi dano,
Żeś mi wniosła jako wiano[106]
To, iż walczyć mam do końca
W krew pijących żarach słońca,
Lub w wilgotnych chłodach nocy,
Pełen wiary, pełen mocy,
Ty zaś masz w zmęczeniu mojem
Świeżym rzeźwić mnie napojem
Swej miłości, masz nawzajem
Swej dobroci gronostajem
Umilać mi pancerz mój!
Oto, gdy ja idę w bój,
Twego czynu treść niemała!


AGNIESZKA


Temum ja się dziś oddała,
Ale wszystko nadaremnie!
Wszystkie myśli, plany we mnie,
Wszystkich pragnień moich praca
Do jednego ciągle wraca —
Wszystko to li[107] sen jedynie!
Lecz to razem z łzami spłynie
I ja znowu znajdę siebie,
W obowiązku się zagrzebię!
Brand, tej nocy w ten mróz krzepki
Przyszło do mnie z swej izdebki,
Przyszło świeże, jasne, zdrowe,
Tak, jak dawniej — drobną głowę
Do posłania mego tuli,
Wznosi drobne swe rączęta.
Jeno[108] była coś zziębnięta
Ta dziecinka w swej koszuli.
Zdało mi się, że dłoń skrzepła
Błaga choć o krztynę ciepła…
Zerwałam się —


BRAND


Żono droga!


AGNIESZKA


O, tak! Marzła ta nieboga!
A inaczej czyż być może,
Gdy ma z desek zimne łoże?


BRAND


Nie wyciągaj zwłok spod śniegu!
Alf w aniołów dziś szeregu!


AGNIESZKA

odsuwa się od niego


Grzeb się, póki sił ci stanie,
W mej katuszy, w mojej ranie!
Zwij zwłokami go, on przecie
Zawsze, zawsze moje dziecię.
Ciało dzielić mam i duszę?
O, tak prędko, wyznać muszę,
Odróżniać się nie nauczę:
Straciłam do tego klucze!
To i tamto dla mnie jednem:
Alf, co tu pod śniegiem leży,
I ten Alf, co tam w odzieży
Lśni anielskiej.


BRAND


Nim z twym biednem
Będzie sercem spokój, juści
Dużo krwi twa rana puści.


AGNIESZKA


Weź łagodnie się do dzieła,
A ma dusza nie zginęła,
Otocz mnie swą mocną ręką,
Ale niechaj będzie miękką
Rada twoja, mężu mój!
Mówią, że, gdy jaka dusza
O koronę życia rusza
W ciężką walkę, w twardy bój,
Słowa twe są jako grom!
Czyż nie nadasz swoim tchom
Dźwięku pieśni, co w sen pieści
I najkrwawszy zjaw boleści?
Nie masz słowa w swym ukryciu,
Co nas nurza w świetle, w życiu?
Bóg twój chodzi w twardej zbroi,
O mą boleść On nie stoi[109],
Z biednej matki drwi, nie krzepi —


BRAND


Myślisz, że ci będzie lepiej
Z Bogiem z tych dawniejszych lat?


AGNIESZKA


Niech nie cofa się nasz świat!
Przecież nieraz mi się zdaje,
Że przede mną lśnią się kraje,
Które zgasły w twej pamięci,
Że mnie dawne szczęście nęci.
Łatwo dźwignąć, ponieść trudniej —
Tak przysłowie dawne prawi.
Stopy mi twa droga krwawi,
W uszach mi twa wola dudni,
Twoja praca, twoje cele,
Twe pragnienia — to za wiele
Dla mnie, biednej; ten ponury
Żleb, ten fiord, te ciasne góry.
Ta samotność, te nawały
Wspomnień… jeno, że za mały
Kościół…


BRAND

jakby trafiony gromem


Kościół?… Myśl to może,
Która krąży już w przestworze?
A dlaczego?


AGNIESZKA

potrząsając smutnie głową


Zali[110] w porę
Zna przyczyny serce chore?
Czasem chce się uciec doń —
Jakiś nastrój, niby woń,
Którą wiatry tu — nie wiada
Skąd — przywiały swoim tchem.
Lecz to jedno w duszy wiem,
O tym serce mi wciąż gada,
Że nasz kościół jest za mały.


BRAND


Jakiż to zawładnął ninie[111]
Duch w tej naszej biednej gminie?
Jakież żądze tu powstały?
Nie od dziś ta myśl mnie znana!
Wszakżeż i ta obłąkana
Wyrzekła ją kiedyś jasno:
„Tam jest śmierć, tam jest za ciasno!”
A i to, co słyszę oto,
Nie jest jasne, jako złoto,
Nie z czystego źródła cieknie.
Ileż mi to kobiet rzeknie —
Tak bywało — w oczy, w twarz:
„Brand, za mały kościół nasz!”
A jeśli ten potok skarg,
Co z kobiecych płynie warg,
Jest tęsknotą, którą mogę
Ja ukoić?… Na mą drogę
Bóg cię zesłał, żono luba,
By mnie tutaj wzdyć zaguba
Nie spotkała, kiedy w mroczy
Stracą cel swój ślepe oczy.
Żadna cię pokusa podła
Z toru twego nie uwiodła.
Gdy zdawało się, że ginę,
Ty od razu mą dziedzinę
Pokazałaś; gdym się prawie
Równał z Bogiem, ty, w obawie
O mą przyszłość, od mej głowy
Los odpędzasz Dedalowy[112].
O Agnieszko, twa to siła
K memu wnętrzu odwróciła
Te surowe moje lica.
Słowa twego błyskawica
Wlewa pewność znów w mój los,
Światłem dla mnie jest znów głos,
Ten twej świętej wargi grom!
Mały jest nasz boży dom:
Wielki wznieśmy Mu przybytek!
Dziś ten zdrój światłości wszytek[113]
Widzę w tobie stokroć jaśniej,
Niż gdykolwiek. O, nie gaśnij!
Cofnij prośbę nadaremną,
Zostań ze mną! Zostań ze mną!


AGNIESZKA


A więc, domie ty żałoby,
Na wieczyste ja cię doby
Dziś zamykam! Na zawory,
Na grobowe twoje bramy
Dziś pieczęcie nakładamy,
Twierdzo wspomnień! Od tej pory
Niech oddziela mnie od ciebie
Zapomnienie! Niepokoje,
Wszystkie biedne myśli moje
W jego głębi ja pogrzebię —
Wszystkie niechaj w nim utoną:
Ja chcę być li twoją żoną!


BRAND


W górę wiedzie nasza droga.


AGNIESZKA


Nie za stroma!… To daremnie!


BRAND


Wyższy głos przemawia ze mnie.


AGNIESZKA


Sameś uczył, że u Boga
Płomienista wola zawsze
Znajdzie snać jak najłaskawsze
Powitanie, chociaż w świecie
Nie zwycięży…


chce odejść

BRAND


Dokąd, dziecię?


AGNIESZKA

z uśmiechem


Jeśli kiedy, to dziś zgoła
Do roboty dom mnie woła;
Zbyt rozrzutnie, zbyt bogato,
Tyś mnie nawet łajał za to,
Poczynałam sobie, pomnę,
W tę ostatnią wilię: wszędy
Pełno światła, ja w te pędy
Znoszę stosy przeogromne
Cukrów, ciastek i zieleni —
Od błyskotek dom się mieni,
Śmiech i radość naokoło!
I dziś ma nam być wesoło,
Więc dlatego co tchu lecę,
Pozapalać w domu świece,
Przyozdobić go porządnie,
Aby Bóg, jeśli zaglądnie
Poprzez drzwi te, miał przed sobą
Swoje dzieci, co, z żałobą
Już zerwawszy, nie są ślepi
Na moc Jego, jak najlepiej
Święto Jego dziś obchodzą!
Czyż me siły mnie zawodzą?


BRAND

przyciska ją do siebie i potem puszcza


Zapal światło!… Twej to głowy
Rzecz!…


AGNIESZKA

ze smutnym uśmiechem


A ty mi wielki, nowy
Wzniesiesz kościół!… Tylko wraz!


wychodzi

BRAND

patrzy za nią


Ponadludzkiej cierpliwości
Wola wciąż w jej sercu gości.
Chociaż bywał taki czas,
Że ją rzucił duch i siła,
Wola jej nie porzuciła.
Niech jej Twa się łaska święci,
Wielki Boże! Zbaw ją, zbaw!
A mnie weź ten kielich chęci,
Bym sępowi srogich praw
Kazał chwytać ją za szyję!…
Niechaj słodycz życia pije!
Ja mam siły, męstwo mam,
Pragnę dźwigać tylko sam
Jarzmo wspólne, byle ona
Nie była tak umęczona!


słychać pukanie do drzwi w sieni — wchodzi Wójt

WÓJT


Wita pana człek pobity.


BRAND


Człek pobity?


WÓJT


Tak, bez świty.
Jeszczeć ja zeszłego lata
Chciałem, aby pan do kata
Poszedł sobie, chciałem, wróg,
Wyrwać ziemię ci spod nóg.


BRAND


No?


WÓJT


A dzisiaj — daj pan dłoń! —
Dzisiaj żal mi, składam broń.


BRAND


Czemu?


WÓJT


Większość jest za panem.


BRAND


Tak?


WÓJT


Czy panu to nieznanem?
Pana dzisiaj pełno wszędzie!
Mówię szczerze: co to będzie,
Od niedawna lud tu słucha
Czegoś, co nie z mego ducha.
Stąd wyciągnąć łatwo wnioski,
Że pan źródłem mojej troski,
Że przez pana wiatr ten wieje…
Daj pan rękę — mam nadzieję,
Że będziemy żyć spokojnie.


BRAND


Nie ma końca takiej wojnie,
Pokąd[114] jeden z nas nie złamie
Swego miecza.


WÓJT


Gdzież o tamie
Mówić lepszej ponad zgodę,
Ponad rozejm dobrowolny!
Jam do walki już niezdolny,
Siły moje już niemłode,
Jam jest człek, jak inni ludzie,
Lubię składać broń po trudzie
Nadaremnym wobec broni
Mego wroga… W tej pogoni
Żaden kijek mi nie starczy,
Gdy nad głową miecz mi warczy.
Wszyscy mnie osamotnili,
Najrozumniej w takiej chwili
Jest się poddać…


BRAND


No, a jeśli
Informacje złe ci znieśli,
Żem ja w oczach twych silniejszy,
Że mam większość w czas dzisiejszy?


WÓJT


O, i jaką!…


BRAND


Tak, dziś może,
Ale, jeśli w jakiej porze
Odwołam się do ofiary
Po poważne, wielkie dary,
Kogóż wówczas lud wybierze?


WÓJT


O poważnej pan ofierze
Mówisz ze mną? Mnie się zdaje,
Że nikt pana nie wyłaje.
O cóż idzie? O kieszenie!
To dzisiejsze pokolenie
Takim się już ludzkim mieni,
Że w ofierze, prócz kieszeni,
Nic lepszegoć nie przyniesie.
Jeno dziś mnie złości biesie
Porywają, że z zapałem
I ja tutaj gardłowałem
Za ludzkością i w ten sposób
Obniżyłem u tych osób
Ich ofiarność. Głupi człek,
Swej korzyści jam się zrzekł,
W pewnym względzie — z tym się licz —
Sam kręciłem na się bicz!


BRAND


Może… Tylko, że człek taki,
Co się innym dał we znaki
Siłą i odwagą swoją,
Nie tak łatwo z swą się zbroją
Żegnać gotów… Co do bicza —
Ot, przypowieść to zwodnicza!
Mąż do czynu wzdyć się rodzi,
A zaś celem, w który godzi,
Będą zawsze raju wrota.
Niech się straszny orkan miota,
Niech się rzuca groźnie, srodze,
Mąż nie cofnie się w swej drodze!…
Nie zawoła: Sam ja, sam,
Bliżej stąd do piekła bram!


WÓJT


Cóż ja na to rzeknąć mam?
Ani tak, ani też nie!
Nieraz człek się darmo pnie,
By nie męczyć zbytnio nóg,
Szuka sobie innych dróg.
Wszelka praca, trud nasz wszystek
Ma nam jeden nieść pożytek.
Gdzie nie można prosto z mostu,
Trzeba chyłkiem, nie po prostu.


BRAND


Przeto jednak być nie może
Czarne białem?…


WÓJT


Mocny Boże!
Cóż, że o kimś ktoś tam rzekł:
Biały jest, jak szczery śnieg,
Jeśli inny mu odrzecze:
Czarnymś jest, jak śnieg, mój człecze!


BRAND


I pan również?


WÓJT


Tak dokładnie
Rozważywszy, rzec wypadnie:
Nie jest czarny, szary raczej!
Wnet wyłożę, co to znaczy.
Ludzkość dziś przenika czasy,
Nie pozwolą dzisiaj masy
Władać sobą — rzecz niegodna!
Ziemia nasza jest swobodna,
A za cenę, iże słowo
Każde brzmieć ma jednakowo,
Ma tę samą wartość mieć.
W ładną by się dostał sieć,
Kto by sam rozstrzygać chciał,
Przeciw wszystkim, tak na schwał,
Co jest czarne, a co białe.
Mówiąc krótko: pan, przy sobie
Mając większość, chcesz mnie w grobie
Naprzód zamknąć. Jeno całe,
Widzisz, szczęście dzisiaj u mnie,
Że, miast się ułożyć w trumnie,
Ja na pański skaczę wóz,
By mnie razem z panem niósł!
Tylko błazen lżyć mnie może,
Że nie chciałem iść na noże!
Jednak nowy duch w tej gminie
Bierze mi to za złe ninie,
Widzi we mnie fałsz i błąd.
Ni to zowąd, ni to stąd
Mówi dziś powszechnie on,
Że tej nowej wiedzy plon
Od rocznych sprzętów więcej wart —
Tak wciąż wygłasza niby z kart.
Tam, gdzie potrzeba, dzisiaj lud
Nie pójdzie chętnie tak, jak wprzód.
Przykro jest, panie mój kochany,
Tak grzebać milczkiem swoje plany,
Co budowały drogi, mosty,
Suszyły bagna. Lecz cóż prosty,
Ludzki nasz rozum tu wydoła?
Trzeba się poddać! Niewesoła
Dola słabszego! Na tej niwie
Trzeba mi czekać dziś cierpliwie,
Kornie przykucnąć, aż jaśniejszy
Zgotuje los mi dzień jutrzejszy.
Tak utraciłem łaskę ludu,
Jakem ją zdobył… Teraz trudu
Trzebać nowego, moja głowo,
Aby odzyskać ją na nowo!
Na to swe wszystkie siły znoś!


BRAND


Więc łaska ludu — oto oś,
Około której twój się kręci
Zabieg wszelaki.


WÓJT


Nie! W pamięci
Tegom ja nie miał! Nie! W mym czynie
Była li zawsze myśl jedynie
O dobru sprawy pospolitej.
Rzecz oczywista: znamienity,
Dobrze spełniony czyn bogaty
Pewnej spodziewał się zapłaty.
Człowiek ruchliwy, człek, co umie
Wykonać to, co w swym rozumie
Zacnie zbudował, chce, mój złoty,
Widzieć owoce swej roboty,
Kłos pełny ujrzeć z swego ziarnka,
A nie, jak to się nieraz dzieje,
Walczyć o głodzie za idee.
Nie masz li włożyć co do garnka,
Trudno ci będzie, choćbyś chciał,
Służyć li drugim! To już szał,
Zwłaszcza jeżeli żonę masz,
I kupa córek patrzyć[115] w twarz.
O, w takich razach trzeba wprzód
Głód zaspokoić, domu głód!
Idea żadna nie napoi
I nie nasyci dziatwy mojej.
A gdyby mnie kto łajał za to,
Wnet ja mu na to, jak na lato:
Owszem, lecz złym przykładem świeci,
Kto głodzi żonę swą i dzieci.


BRAND


Więc pański plan?


WÓJT


Budować, panie!


BRAND


Jak to? Budować?


WÓJT


Budowanie
Mam dziś na myśli — dla korzyści
Ludzi i mej. Najoczywiściej
Wprzód odbuduję gmach swej sławy —
Na gwałt wymaga on naprawy!
Wybory mamy już za pasem,
Toteż, jeżeli mi tymczasem
Coś porządnego wznieść się uda —
A to nie żadne przecież cuda —
Mam kota w worku: na pewniaka
Będę wybrany. Rzecz jest taka,
Że człek się może przystosować
Do żądań czasu. Boże prowadź!
Mówią, że lud innego chleba
Dziś potrzebuje, że go trzeba
Podnieść na duchu! Człowiek słucha,
Lecz ma za mało w sobie ducha,
Ja co najwyżej, panie drogi,
Mogę postawić go na nogi,
Lecz, jak to rób, jak k temu dąż,
Jeżeli gmin by jeden mąż
Przeciwko tobie dzisiaj stoi?
Nie chcąc się waśnić jeszcze bardziej,
Mam coś, czym ludek nie pogardzi:
Ot, myśl powstała w głowie mojej,
By, zarzuciwszy celów mnóstwo,
Na cel nasamprzód wziąć ubóstwo.


BRAND


I co, wytępić?


WÓJT


Nie! Z tym bieda!
To tak wytępić już się nie da!
To społeczności wrzód niezbędny!
Można je tylko tak w oględny
Jakowyś sposób zamknąć w ramy,
Tak, ograniczyć! Posiadamy
Środki po temu. Panie mój,
Wszakże ubóstwo to jest gnój,
Na którym grzech najlepiej wschodzi;
Nie brnijmy dłużej w tej powodzi.


BRAND


Cóż pan zamierzasz?


WÓJT


Pan nie zgadnie?
Nasamprzód chyba mi wypadnie
Dla rozwiązania naszej kwestii
I dla odcięcia łba tej bestii,
Dla dobra wiernych tej parafii
Zbudować własny dom dla mafii,
Dom dla ubóstwa, dom zakaźny —
Cel w moim słowie jest wyraźny…
Pan należycie to ocenia:
Ot, chronić ma od zakażenia!
A iżby pełna była treść,
Pragnę tuż obok areszt wznieść!
Tak, w drugim skrzydle — sens jest krótki:
Przyczyny mają się i skutki
Pomieścić tu pod jednym dachem,
Ścianą li jedną oddzielone.
Tak rzecz się ma z tym, na obronę
Ludzką wzniesionym, moim gmachem.
A, że już jestem w swym zapale,
Zamierzam również wznieść i salę
W tym samym domu na biesiady,
Czy na zebrania naszej rady,
Tak, na wybory, czy zabawy,
By miał gdzie wytchnąć człowiek prawy,
By miał wygłaszać gdzie swe mowy:
Ot, polityczny dom ludowy.


BRAND


Dom będzie pełny, niewątpliwie…
Ale o jednym — ja się dziwię —
Toś pan zapomniał… A to przecie…


WÓJT


Rzecz najgłówniejsza jest na świecie,
Wiem: nam wariatów trzeba domu!
Myślałem o tym, ale komu
Udźwignąć ciężar ten olbrzymi?
Obrachunkami jam tu swymi
Wykalkulował, że nie lada
Suma na taką rzecz wypada.
Trza kapitału jednej trzeciej,
Jeśliby każdy, w kim się nieci
Zapał do czynu, w kim jakowa
Wspaniała, wielka myśl się chowa,
Zechciał zamieszkać w takim gmachu.
Trzeba bez lęku i bez strachu,
Mając na myśli przyszłych gości,
Powierzyć także coś przyszłości,
A nie budować li dla siebie,
Toć dzisiaj, niby grom na niebie,
Z strasznym pośpiechem pędzi świat…
Potrzeby rosną z biegiem lat,
W każdym zawodzie talent, siły,
Tak się straszliwie rozpędziły,
Jak gdyby w tej gonitwie lutej[116]
Siedmiomilowe miały buty!
Zbyt to kosztowny, niezbyt łatwy
Byłby to trud dla potomności,
Budować takie olbrzymiości
Dla siebie, żon swych, dla swej dziatwy.
Przeto powiadam: pan pozwoli:
O to niech głowa nas nie boli.


BRAND


A kto zbyt wielkie chce skandale
Wszczynać, ma wielką na to salę.


WÓJT

zadowolony


Owszem, ta zwykle jest zawarta —
Trafił pan w sedno. Jasna karta:
Gmach taki według moich datis[117],
A dom wariatów mamy gratis!
Od razu więc, za mą odwagą,
Pod jednym dachem, jedną flagą,
Złączą się wszystkie elementy,
Co nam największe robią wstręty
W naszym powiecie: więc ubodzy,
Więc ci, co grzechów swych na wodzy
Utrzymać nie chcą, czy nie mogą,
Więc ci wariaci, co się drogą
Włóczą bez dachu i kaftana,
Dalej swobody samej kwiat —
Walka wyborcza, zdrój cnych rad.
Do uchwał sala, jak wybrana,
Gdy trzeba powziąć to i owo,
Ażeby powiat miał się zdrowo.
Wreszcie dla biesiad ściany lube,
By było oblać gdzie tę chlubę,
Że nasz praojciec zwał się Bela[118]!
Gdy się to uda — człowiek strzela,
Bóg nosi kule — wówczas będzie
Dla gór mieszkańców w każdym względzie
Jakowaś możność czynić zadość
Zacnym pragnieniom, mieć swą radość.
Biedni my w górach, ale, panie,
Gdy taki dom ludowy stanie,
Od razu każdy znawca powie:
Dobrze rządzicie, cni panowie!


BRAND


A skądże środki?


WÓJT


Prawda, środki —
To punkt, jak zawsze, bardzo wiotki,
Nieduża świadczeń jest ochota,
Na nic też pójdzie ma robota,
Jeśli ich sobie nie zniewolę.
Pan wszystko zrobisz w naszym kole:
Gdy pan mnie poprzesz słowy swemi,
Gmach się mój wnet podniesie z ziemi,
A, skończę dzieło to ogromne,
Już ja o panu nie zapomnę.


BRAND


Pan chce mnie kupić, mówiąc szczerze?


WÓJT


Skądże się panu myśl ta bierze?
Znaczy, że szukam li[119] sposobu,
Aby znieść przepaść, co nam obu
Tak niepotrzebne niesie szkody…


BRAND


Toś pan źle trafił…


WÓJT


Znam powody:
Ten wielki ból, ta świeża rana —
Lecz mnie ośmielił spokój pana,
Wreszcie wpływ pański, tak szeroko…


BRAND


Suche li mam, czy mokre oko,
Jam gotów zawsze na usługi…
Ale istnieje powód drugi,
Że pan przemawia dziś daremnie.


WÓJT


Jakiż to powód?


BRAND


Jest i we mnie
Chęć budowania.


WÓJT


Co się dzieje?!
Pan chcesz budować? Pan ideę
Chcesz ukraść moją?


BRAND


Niezupełnie!
pokazuje przez okno
Widzisz w tej śniegu szarej wełnie…


WÓJT


Tam?


BRAND


Tak!


WÓJT


Tę wielką szarą stajnię
Dla księżej trzody — tam, zwyczajnie,
Przy tej siklawie[120]?


BRAND


Nie! Tę małą,
Spowitą w śniegu płachtę białą.


WÓJT


Kościół?…


BRAND


Ja większy, panie wójcie,
Pragnę zbudować.


WÓJT


Stójcie! Stójcie!
Od tego kroku, panie, wara!
Pan chce mnie skrzywdzić, pan się stara
Podejść mnie dzisiaj! Plan mój gotów,
Żąda pośpiechu! Pan obrotów
Używasz moich, by me strzały
Gdzieś w pustym wietrze się rozwiały…
Nie! pókim żywy… ku mej zgubie…


BRAND


Ulegać nigdy ja nie lubię.


WÓJT


Pan musisz ulec! Buduj sobie.
Panie, mój areszt, on na dobie,
Mój dla zakaźnych dom! Mój panie,
Dom polityczny niechaj stanie
Przez cię — in summa[121] dom wariatów!
Lecz któż się troszczy, do stu katów!
O jakiś kościół, co próchnieje!
Od lat to gnije — stare dzieje —
A przecież stoi!…


BRAND


Tak, możliwie,
Lecz dziś on stał się już za mały…


WÓJT


Nigdy me oczy nie widziały,
Aby był pełny! Ja się dziwię —


BRAND


Więcej niż jedna dusza biedna
Nie znajdzie miejsca w takiej kaźni.


WÓJT

potrząsa głową, zdziwiony


Widzę w tym dowód najwyraźniej,
Że — docierając tak do sedna
Rzeczy — potrzebny nam jest raczej
Dom dla wariatów!…
zmienia ton Nie inaczej!
Pókim żyw, kościół ten nie padnie
Rozłączyć się wszak nie tak snadnie[122]
Z tym, co mamy według prawa —
Mimo twych zabiegów, bratku,
Nie zbędziem się twego spadku!
Niechże na mnie czart nastawa,
Ja, by feniks[123], znów odżyję
W łaskach ludu! Niech mnie diabli!
Z dłonią ja przy mojej szabli
Pójdę walczyć, jeśli czyje
Zechcą ręce tych wybrzeży
Pomnik burzyć! Niech pan wierzy:
Głaz ofiarny naszych dziadów
Stał tu kiedyś, według śladów
Dawnych sądząc, a zaś potem
Zrabowanym mężnie złotem
Kościół tutaj postawiły
Nasze ojce!… I tak miły
Dom ten boży tutaj stoi
W swej prostocie, w chwale swojej,
Czarem dawnych dni omszały.


BRAND


Lecz, co z dawnej wzrosło chwały,
Pogrzebane dziś w popiele,
Baśń li żyje — to niewiele!…


WÓJT


O to idzie! Tak jest stary
Kościół nasz, że nie do wiary:
Z dawnych ścian nie został ślad —
Lecz, gdy jeszcze żył mój dziad,
Wskazywano dziurę w ścianie,
Pozostałość…


BRAND


Dziurę?


WÓJT


Panie,
Coś jak trzy wypchane wory!


BRAND


No, a ściana?


WÓJT


Owej pory
Już nie było jej na świecie!
Przeto mówią: darmo chcecie
Burzyć, księże, ten zabytek!
Czyn to, mówię, byłby wszystek
Barbarzyński, wbrew naturze,
Wprost haniebny!… Przy tym duże
Gdzież pieniądze? Głowę daję,
Że nie takie tu zwyczaje,
Iżby nasze biedne chłopy
Zabierali się w te tropy
Do swej kabzy — dla chimery[124]!
Wiedzą w swojej wiedzy szczerej,
Że i po co sypać grosze
Na rzecz, która się po trosze
Trzyma sama, dobrze trzyma!…
O, jasnymi trza oczyma
Patrzeć na to! Na mą grzędę
Przejdą wszyscy. Ja się będę
Śmiał, nie ty, mój księże.


BRAND


Drogo
Nie zapłaci nikt, nikogo
Do bankructwa nie przywiedzie
Nowy dom dla mego Bóstwa!
Do żebraków ja się mnóstwa
Nie ucieknę! Nie, na biedzie
Nie zbudują go me ręce —
Własne środki swe poświęcę,
Cały spadek!… Teraz, panie,
Czy masz do mnie zaufanie?


WÓJT

z załamanymi rękoma


Świat się pruje w wszystkich szwach!
Nawet w miastach takiej rzeczy
Nie zobaczy rozum człeczy;
A cóż dopiero tu — aż strach! —
Gdzie to każdy raczej grzebie
Grosz swój w ziemi, niż w potrzebie
Miałby oddać go jakowej
Na cel gminny! A pan, zdrowy
Na umyśle, całe spusty
Wręcz otwierasz, tak, kaskady
Szumne, lśniste! Nie ma rady —
Nie wyrazić tego usty —
To sen chyba! —


BRAND


Wobec swojej
Własnej duszy jam się spadku
Wyrzekł dawno…


WÓJT


Człek się boi
Wierzyć uszom… „Mój ty bratku —
Myślę sobie, gdy mnie słuchy
Dochodziły — jam niegłuchy —
Ale możeż być w istocie,
Aby ktoś poświęcał krocie
Bez istotnej swej korzyści?”
Lecz to pańska rzecz! Niech iści
Plan się pański! Ja za panem!
Z licem płomieniami zlanem
Rób pan, działaj — ja bo wolę
Spełniać cicho swoją rolę,
Spełniać ją za twym rozkazem:
Budujmy ten kościół razem!


BRAND


Pan, widzę, umiesz, panie drogi,
Skakać na cztery kute nogi!


WÓJT


Juścić, że umiem! Juścić skaczę!
Głupiec li popadłby w rozpacze!
Głupiec li stanąłby w oporze!…
Komuż ten tłum się łasić może?
Temu, co karmić, sycić woli,
Czyli też temu, który goli,
Strzyże, obdziera go ze skóry?
Do kroćset, panie! Na twe góry
Idę wraz z tobą! Twoje kroki
Wzruszenia budzą dreszcz głęboki!
Szczęście, że właśnie dziś się jawię
Na tej plebanii, boć ja prawie
Mogę powiedzieć, że beze mnie
Wszystko byłoby nadaremnie,
Że plan mój pańskie plany budzi,
A w każdym razie, że do ludzi
Przedostały się… Otóż, panie,
Jeśli na zimę kościół stanie,
Właściwie moją to zasługą.


BRAND


Aby nie wdawać się w rzecz długą
Minionych czasów tych ruinę
Należy zniszczyć…


WÓJT

wygląda


A niech zginę!
Widząc ją w świetle tym dwojakiem,
W tym śniegu świeżym, z tym majakiem
Księżycowego światła w górze,
Należy przyznać, iż nieduże
Ma prawo bytu, że, istotnie,
Zburzyć ją lepiej tysiąckrotnie.


BRAND


Czemu?


WÓJT


Za stara! Niebywały
Fakt, iżem spał tak wieczór cały!
O, tam, pod kurkiem[125] krzywa belka!
Klęska nastąpić może wielka,
Wprost niebezpieczna taka dziura!
A gdzież jest styl, architektura?
Nigdzie ni śladu jakiejś sztuki!
A jakże nazwać takie łuki?
Fachowiec rzekłby: wprost okropne!
Ja się nie dziwię! Swego dopnę,
Zburzę!… Na dachu mech się ściele —
Gdzież on pamięta króla Belę?
Szacunek nazbyt tutaj wzrasta!
Chyba największy entuzjasta
Pojmie, że kojec taki — w sumie —
Istnieć nie może… Pan rozumie?


BRAND


A jeśli ludzie rzekną zgoła:
„Nie chcemy burzyć ścian kościoła?”


WÓJT


Nie zechcą inni, to ja zechcę!
Zaufaj mi pan! Mnie to łechce,
Ja całą sprawę poprowadzę,
Ślicznie ociosam i ogładzę,
Poprę gadaniem i pisaniem,
Od razu z nią na czysto staniem.
A gdy ominie mnie poparcie
Ze strony głupców, przeotwarcie
Sam się od razu z tym załatwię,
Sam chwycę topór i siekierę,
Ażeby zwalić tę ruderę;
Żonie rozkażę swej i dziatwie;
Niech wszystko robi według sił!
Nie będzie już ten straszak gnił!…


BRAND


Cóż to za ton! Mój przyjacielu,
Inak gadałeś przed niewielu
Jeszcze chwilami.


WÓJT


Owszem, owszem,
Być wielostronnym jest czymś zdrowszem —
Tak uczy ludzkość! Rzeknę jeszcze,
Iż prawdą jest, co mówią wieszcze,
Że duch dostaje skrzydeł, słowy
Mówiąc innymi, że gotowy
Bywa do lotu — znaczy: może
Latać… Adju[126]! Chrońże was, Boże!

bierze kapelusz

Ja ku mej bandzie…


BRAND

Jakiej?

WÓJT


Ano,
Przychwyciliśmy dzisiaj rano
Na końcu wioski — cóż pan rzecze? —
Bandę cyganów! Ćmy człowiecze,
Straszne brzydale, wszystko w kupie,
Jak skrępowany drób, w chałupie
Leży sąsiedniej; lecz kto zgadnie,
Czy dwóch lub trzech się nie wykradnie? —


BRAND


Przecież już wilię oddzwoniono.


WÓJT


Kłopot nam sprawia plemię ono,
Choć w pewien sposób — niech pan wierzy —
Do naszej gminy też należy —

śmieje się

Nawet do pana!… Chcesz zagadki?
Masz pan od razu takie kwiatki:
Są oto ludzie, co istnieją
Dzięki tym właśnie, dzięki którym
I pan istniejesz; a zaś wtórym
Znowu zawrotem, spraw koleją,
Istnieją przez to, że z plemienia
Są znów innego… Czy ocenia
Pan tę zagadkę?


BRAND

potrząsa głową


Pusta praca…
Tyle zagadek!… Człowiek maca,
A wszak nie może dojść do celu!


WÓJT


Lecz ta jest właśnie jedna z wielu,
Które odgadnąć nie tak wściekle
Trudno… Słyszałeś pan o piekle,
Jakie miał jeden z naszych ludzi?
Ciekawość może w panu wzbudzi,
Że człek ten, zresztą całkiem tęgi,
Od matki pańskiej dostał cięgi.


BRAND


Jak to?


WÓJT


Wysoko panicz godził:
O rękę matki twej zachodził,
O rękę panny przebogatej,
No, i, jak mówią, dostał baty,
Panna posłała go do diabła,
I cóż on robi? Ot, osłabła
W nim wszelka sprawność: bez rozumu
Do cygańskiego przystał tłumu,
Wziął z nich kobietę i przed skonem
Krew swą zostawił w zatraconem
Gnieździe tych czartów, no, i wiecie,
Po nierządnicy, po kobiecie
Tego szaleńca, na nas żywa
Przeszła pamiątka i we znaki
Wciąż się nam daje…


BRAND


Któż to taki?


WÓJT


Pan znasz ją: Gerda się nazywa.


BRAND

głosem stłumionym


Gerd!


WÓJT

wesoło


Ano, masz pan tę zagadkę!
Wcale nietrudne rozwiązanie:
Krew jego żyje przez to, panie,
Że człek ten kochał waszą matkę,
Gdyby nie była mu tak miła
Ta, która pana porodziła,
Nie byłby spłodził on tej dziewki…


BRAND


Powiedz mi, wójcie, w jaki sposób
Zbawić ich dusze?


WÓJT


Dla tych osób —
O, to bynajmniej nie przelewki! —
Nie ma ratunku! Pozostały
Dla nich jedynie kryminały…
Chcąc dla nich oko mieć łaskawe,
Czartowi odebrałbyś strawę,
Bez której on, przeklęty czart,
Niewiele chyba byłby wart!


BRAND


Na myśli miałeś pan budowy,
Zbawienia bliźnich plan gotowy…


WÓJT


Ledwie-m go wniósł i, widzi pan,
Już wycofany ten mój plan.


BRAND


A może da się przeprowadzić?
Warto byłoby się naradzić.


WÓJT

z uśmiechem


Cóż to za ton?! Mój przyjacielu,
Inak łajałeś przed niewielu
Jeszcze chwilami…
klepie go po ramieniu Próżna praca —
Nikt tu już z grobu nie powraca,
Stanowczość męża jest ozdobą.
Adju! Nie będę dłużej sobą
Zajmował pana. W drogę! Jazda!
Do swego drobiu! Trzeba gniazda
Doglądnąć nieco — rozrzucone!
Adju! Pozdrowić proszę żonę!


odchodzi

BRAND

po chwili głębokiej zadumy


Bezkreśna wina, gdzie li okiem
Rzucę w przestworzu tym, szerokiem.
Strasznie się wikła losów przędza:
Wszędzie się krzewi grzechów nędza,
Grzech i plon grzechu w dzień dzisiejszy
W związek się łączą najstraszniejszy,
Ażebyś wiedział, jak się w jedno
Zlewa z bezprawiem prawa sedno.

podchodzi ku oknu i patrzy długo w dal

Niewinne jagnię, skarbie rzadki,
Padłoś przez upór mojej matki….
Duch jakiś błędny, synku drogi,
Zniósł nam płomienną moc przestrogi
Od Tego, który, nad chmurami
Tron mając górny, włada nami…
Kazał przeznaczeń rzucić kości…
A ten nieszczęsny duch ciemności
Rodzi się tylko dzięki temu,
Że matka ma uległa złemu.
I oto Bóg z owocu winy
Uczynił wagę tej godziny
Dla praw i ustaw — i wraz żenie[127]
Grom swój aż w trzecie pokolenie.

cofa się przerażony od okna

Spełnij się, prawo! Tak chcą nieba…
Nasamprzód szale zrównać trzeba!
Gotowość li ofiary wznosi
Języczek wagi! Nie wygłosi
Wyrazu tego świat; dziś dziatwa
Ludzka ten wyraz znać się lęka!

chodzi długo po izbie

Modlić się? Modlić? Rzecz to łatwa —
Stara na ogół to piosenka —
Zna ją bogaty i ubogi!
Gdy grom na ludzkie sieje drogi
Swą błyskawicę, na kolana
Padają wszyscy, by u Pana
Nieznanych torów żebrać łaski!
O pośrednictwo Chrysta wrzaski
Czyni się wielkie, pod niebiosy
Wznoszą się ręce, płyną głosy,
Wszyscy się modlą kornie, czule,
Choć wszyscy grzęzną w zwątpień mule.
Ale to dla nich wszystko jedno!
Jeżeli w tym zagadki sedno,
To i ja silnie pukać mogę
Do Władcy, który wzbudza trwogę.

milknie i popada w zadumę

Przecież, gdy Alfa wziął mi k sobie,
Kielich goryczy przy tym grobie
Kiedy mi wypić kazał do dna,
Gdy warga matki, w boleść płodna,
Nie mogła z wargi swej dzieciny
Wydobyć śmiechu — tej godziny
Cóż się to działo? Czyż ja wtedy
Nie łagodziłem swojej biedy
Balsamem modłów? Skąd ta siła
Oszołomienia, słodka, miła,
Co, niby sfer muzyka, rwała
Duszę mą k niebu?… Skąd ta cała
Jasność, te żary przenajświętsze,
Przenikające moje wnętrze?
Czym się nie modlił? Tak, w tym dzikiem
Nieszczęściu któż był spowiednikiem
Mojego serca? Któż lekarzem
Był mojej rany? Któż w tym wrażem
Cierpieniu moim wlał mi moc,
Moc wyrzeczenia?… Straszna noc
Pokrywa wszystko! Gdzie, ach, gdzie mi
Szukać światłości?!… Na tej ziemi
Jedno li jest, mające oczy,
Co widzą nawet w ślepej mroczy.

wola z lękiem

Światła, Agnieszko! Niech ukoi
Światło mnie, żono, z ręki twojej!
Światła!….


Agnieszka otwiera drzwi i wchodzi z płonącymi świecami. Jasna smuga światła pada na izbę

AGNIESZKA


O mężu mój! Azali
Nie widzisz, jak się światło pali,
Światło wilijne? Patrz, te świece — —


BRAND

po cichu


Światło wilijne!…


AGNIESZKA

stawia świece na stole


Długo trwało?


BRAND


Nie! Nie!


AGNIESZKA


Ty ziębniesz — o, za mało
Ognia… poczekaj, wnet rozniecę.


BRAND

silnie


Nie!


AGNIESZKA

z uśmiechem


Duma taka w sercu-ć gości,
Nie chce ni ciepła, ni światłości…


dokłada do pieca

BRAND

przechadza się po izbie


Hm! Nie chcę!…


AGNIESZKA

sprzątając w izbie, spokojnie do siebie


Świece tu postawię.
W zeszłorocznego wieczór święta
Jak on podnosił swe rączęta
Ku jasnym świecom, jak on, prawie
Ginąc z podziwu, pytał: „Mamo,
Czy to jest słońce?”…
odstawia nieco świecznik Ach, to samo
Światło dziś płynie tam, za ściany,
Gdzie leży synek mój kochany,
Śle pozdrowienie mu przez szyby
Z tej jasnej izby, którą oto
Musiało rzucić moje złoto;
Lecz okna, widzę, są jak gdyby
Mgłą też przyćmione… Mam jedwabną
Chusteczkę — —


wyciera okno

BRAND

wodzi za nią oczyma i mówi cicho


Kiedyż to osłabną —
Kiedyż się skończą szały burzy
Na morzu cierpień? Już to dłużej
Trwać tak nie może! To się musi
Skończyć!…


AGNIESZKA

do siebie


Jak jasno! Mój milusi,
Spadła zasłona! Jak radośnie
Światło z tej izby k tobie rośnie!
Od razu zimna się mogiła
W przyjemny kącik zamieniła,
Abyś znów słodkie miał rozkosze.


BRAND


Co robisz, żono?


AGNIESZKA


Cicho, proszę!…


BRAND

zbliżając się do niej


Podniosłaś storę[128]…


AGNIESZKA


Znikł zbyt wcześnie
Sen mój!


BRAND


Utracić mogą we śnie
Siły swe ludzie bardzo dzielni!
Spuśćże to znów!


AGNIESZKA

błagalnie


Brand!


BRAND


Jak najprędzej!


AGNIESZKA


Nie bądź tak srogi! Ty!


BRAND


Spuść! Spuść!


AGNIESZKA

przywiera okiennice


Nie będzie mu już światło róść!
Teraz jest dobrze! Bóg nie będzie
Sądził mnie za to, żem w snu krótkiej
Znalazła chwili lek na smutki!


BRAND


O nie! Przenigdy! Masz w nim sędzię,
Co akta twoje pobłażliwie,
Widzisz, prowadzi, choć na niwie
Duszy twej nieraz zbyt się pleni
Chwast bałwochwalstwa!


AGNIESZKA

wybucha płaczem


Kiedyż zmieni
Twoje się słowo? Z żądaniami
Swymi czyż skończysz? Patrz, przed nami
Korona moich dni, odarta
Z liści…


BRAND


Mówiłemć: Nic nie warta
Wszelka ofiara, gdy nie cała…


AGNIESZKA


Ma była cała; nie została
Z niej ani krztyna…


BRAND

potrząsając głową


Czyż cię pchnęła
Do ofiarnego dalej dzieła?


AGNIESZKA

z uśmiechem


Żądaj!… W ubogim mym zasobie…


BRAND


Daj…


AGNIESZKA


Bierz! Cóż jeszcze oddać tobie?


BRAND


Swój ból, wspomnienie, swoją chuć
Grzesznej tęsknoty — wszystko rzuć!…


AGNIESZKA

w rozpaczy


Rwij z korzeniami! Masz! Niech bierze
Dłoń twoja serce me!…


BRAND


Za katy
Wszystko, cokolwiek dasz w ofierze,
Jeżeli żal ci będzie straty!


AGNIESZKA

przerażona


Stroma i wąska jest twa droga,
Którą prowadzić chcesz do Boga!


BRAND


Tę tylko wola zna i ceni —


AGNIESZKA


A łaska milczy?


BRAND

wymijająco


Perć[129] z kamieni
Ofiarnych.


AGNIESZKA

patrzy przed siebie i mówi wzruszona


Mgły się dawne kłębią
I uciekają!… O, ty słowo
Pisma! Stoimy, patrz, nad głębią,
Która nam wiry swe roztwiera.


BRAND


Cóż to za słowo?


AGNIESZKA


Że umiera
Kto ujrzał ciebie, o Jehowo!


BRAND

chwyta ją w ramiona i silnie przyciska do piersi


Nie patrz nań! Skryj się! Masz me łono!


AGNIESZKA


Nie?


BRAND

puszcza ją


Nie! Nie słuchaj słów mych, żono!


AGNIESZKA


Brand, cierpisz!


BRAND


Kocham cię!


AGNIESZKA


Kochanie
Twe jakżeż boli!


BRAND


Nazbyt boli?


AGNIESZKA


Nie pytaj mnie się! Przy twej doli
I moja dola pozostanie!


BRAND


Jak to? Dla pustej ja zachcianki
Sercem twe porwał w moje szranki,
Precz od uciechy, od zabawy?
Dlategom kładł ten wieniec krwawy
Na twoje czoło? Chęć bezpłodna!
Jakążby wartość miał ten do dna
Wypity kielich? Żonaś moja,
Więc rozkazuję ci: swe życie
Masz oddać Panu całkowicie.


AGNIESZKA


Tak… Lecz nie odchodź ty, ostoja —!


BRAND


Wybacz! Spoczynku chce ma głowa — —
Wkrótce świątynia strzeli nowa.


AGNIESZKA


W gruz się mój kościół rozpadł stary…


BRAND


Twej bałwochwalczej jeśli wiary
Był kiedy świadkiem, niechaj ginie!


obejmuje ją jakby z lękiem


Błogosław Bóg ci — i niech ninie
I mnie swej łaski też udzieli!


idzie ku drzwiom bocznym

AGNIESZKA


Nie zgniewa cię to, Brand, jeżeli
Troszeczkę okno to uchylę?
Brand, mów, czy wolno? O, patrz, tyle…


BRAND

w drzwiach


Nie!


znika w swym pokoju

AGNIESZKA


Wszystkiego mi zabrania.
Przygwożdżone okiennice,
Łzami zlane moje lice —
Deszczu biedna pragnie kania!
Grób, niebiosa, ziemię, świat —
Wszystko by mi zamknąć rad!
Precz stąd! Precz stąd! Jak najprędzej!
W takiej pustce, w takiej nędzy
Krew ma płynąć już nie może!
Precz stąd? Oczy boże,
Ten surowy wzrok ponury,
Czyż nie śledzą tam, z tej góry,
Moich kroków? W tej rozterce
Czyż uniosę i me serce?
Czyż z milczącej mojej trwogi
Wyrwę się tam, na te drogi,
Prowadzące ku dolinie?

nasłuchuje pode drzwiami pokoju Branda

Czyta… głośno… Głos mój ginie,
Nie dociera mu do ucha!
Nie ma rady! Ach, nawet Bóg
Nie spojrzy dzisiaj na mój próg!
W ciszę zaszył się i słucha,
Jakie mu składają dzięki,
W szczęśliwości grzęznąc miękkiej,
Strojni, świetni, dzielni ludzie.
Dzisiaj wilia, dziś o trudzie
Świat zapomniał, a mnie, biednej,
Smutnej matce, ani jednej
Nie zgotujesz, srogi Boże,
Jasnej chwili!…
zbliża się ostrożnie do okna A! Otworzę
Te surowe okiennice…
Niech w posępną tę izbicę
Spłynie światło! Świec tych żary
Niech oczyszczą jego mary
Z piętna grozy!… Lecz tam syna
Mego nie ma!… O jedyna,
Słodka chwilo!… Święto dzieci!…
Czy mu Pan Bóg też poleci
Przyjść tu dzisiaj? Może stoi
W tej koszulce białej swojej
Poza ścianą? Do okienka
Może puka jego ręka?
Jakby jakieś ciche łkanie!…
Alfie, słodkie me kochanie,
Jakżeż ja otworzę tobie?
Cóż ja, dziecko moje, zrobię,
Kiedy ojciec zamknął pokój!
W posłuszeństwo ty się okuj,
Przecież nam go słuchać trzeba —
Wróć do nieba! Wróć do nieba!
Tam jest radość, tam rówieśni
Jasne ci zanucą pieśni!
Tylko nie daj płynąć łzom,
Nie mów, że on zawarł[130] dom,
Kiedyś przyszedł ujrzeć nas.
Małym dzieciom snać nie czas
Wiedzieć o tym, jaką drogą
Ludzie wielcy chodzić mogą!…
Powiedz, że weń jakby grom
Snać uderzył i że siłę
Zabrał jego wszystkim tchom!
Powiedz, że te listki miłe
Sam on zbierał, zeszedł las,
Że z tych leśnych niespodzianek
On sam uplótł ci ten wianek….

nasłuchuje, popada w zadumę i potrząsa głową

Ach! Ja marzę!… Inna ściana
Dziś nas dzieli, zbudowana
Z większej prawdy… Wprzódy ona
Zginąć musi, spopielona
W wielkim czyśćcu! Gmach ponury…
Wprzód się muszą rozpaść mury,
Prysnąć zamki, wprzódy święcie
Muszą z kaźni bram pieczęcie
Odpaść wszystkie — — tyle, tyle
Musi jeszcze legnąć w pyle,
Nim zobaczym się oboje!
Chcę wytężyć siły swoje,
Ziemię na tę życia grzędę
Do ostatka znosić będę,
Będę twarda, będę chcieć!
Ale dzisiaj — Boże, świeć! —
Mamy wilię… Prawda, tak!
Najlepszego dzisiaj brak!
O, radości! O, rozkosze!
Ja na święto to poznoszę
Wszystko, co mi pozostało
Jeszcze po nim, a co — mało
Rzec — największej jest wartości,
Którą matka li najprościej
Pojąć umie, gdy nieszczęście
Pokazało jej swe pięście.


klęka przed komodą, otwiera szufladę i wyciąga z niej rozmaite rzeczy. W tej chwili Brand otwiera drzwi i chce do niej przemówić, ale, spostrzegłszy jej zamiary, staje w miejscu, Agnieszka go nie widzi

BRAND

cicho


Grób i grób! Wciąż cmentarz, cmentarz!!
Kiedyż ty się opamiętasz?!


AGNIESZKA


Suknia, welon, płaszczyk — strój,
W którym przyjął chrzest ten mój
Skarb najdroższy!

podnosi sukienkę do góry, przygląda się jej i śmieje się

O, jak słodka
Ta sukienka! Ma pieszczotka,
Mój królewicz, me wesele,
Był przecudny, gdy w kościele
Siedział ze mną! A tu, oto
W kabaciku tym me złoto
Po raz pierwszy, gdy rok miało,
Na powietrze się wybrało!
Był za długi, prosto z igły,
Ale bąk mój, lotny, śmigły,
Wyrósł z niego prędko, wraz,
Jakby człowiek z bicza trzasł…
Niech tu leży!… Mój jedyny!…
Rękawiczki!… Pończoszyny!…
Tak, pończoszki!… Tu na głowę
Jest nakrycie, tak, zimowe,
Czysty jedwab, lśni się, świeci,
Żaden pył go nie obleci!
Tu do drogi różne szmatki;
Kazał ojciec, ręce matki
Zakutały w nie dziecinę!
Zdało mi się, że już ginę,
Tyle było tu roboty
Z odwijaniem!….


BRAND

załamując ręce


Już nie zdzierżę!
Czyż i tej ma się w ofierze
Zbyć pociechy? Dosyć już!
Na innego jarzmo włóż,
Zelżyj, zelżyj, Boże wielki!


AGNIESZKA


Jakieś plamy! Czyż kropelki
Łez mych kiedy padły na to?
O, jak strojno! Jak bogato!
Łzą sperlone, bólem zmięte —
Blaski na nie rozlał święte
Straszny wybór!… Z dnia ofiary
Płaszcz królewski!… Odpędź mary,
Pocieszże się, serce trwożne,
W męce jeszcze mienne[131], możne!


gwałtowne pukanie do drzwi, Agnieszka odwraca się z krzykiem i spostrzega równocześnie Branda. Drzwi się otwierają z trzaskiem; Kobieta w podartym ubraniu, z dzieckiem na ręku, wchodzi pośpiesznie do izby

KOBIETA

spostrzegłszy ubrania dziecięce, woła do Agnieszki


Dziel się ze mną do ostatka,
Ty, bogata, można matka!


AGNIESZKA


Dziesięćkrotnie tyś bogatsza!


KOBIETA


Nie jesteś od innych rzadsza —
Puste słowa tu, jak wszędzie!


BRAND

zbliża się do niej


Czego chcesz tu? Powiedz, powiedz!…


KOBIETA


Z tobą, klecho, nic nie będzie!
Na siekący ten lodowiec,
Na ten mroźny wichr pośpieszę,
A nie poddam ucha klesze!
Lepsze dla mnie morskie fale,
Lepsze gnicie gdzieś na skale,
Niż ta klesza mowa wściekła,
Co zapędza mnie do piekła!
Mojaż wina, że — do czarta! —
Tylem warta, com jest warta?!


BRAND

po cichu


Głos ten, twarz ta — nie, na Boga! —
Przeczuć idzie ku mnie trwoga!


AGNIESZKA


Spocznij, jeśli tracisz władzę,
Jeśliś głodna, ja zaradzę.


KOBIETA


Nam nie wolno, my, Cyganie,
Mamy dom swój, swe mieszkanie
Nie tam, gdzie się dobrze dzieje!
Dziuple, drogi, wierchy, knieje
To cygańskie są pałace!
W ciepłej izbie, przy kominie
Innym wszelka troska ginie.
Za dużo już czasu tracę,
A tam przecie, jak psi dzicy,
Gonią wójt mnie i ławnicy —
Chwycą i oddadzą straży…


BRAND


Tutaj nikt się nie odważy.


KOBIETA


Tutaj, gdzie mnie dach i ściany
Więżą, gniotą? Nie, kochany,
Lepiej nas tam wichr ugości!
Jeno[132] strzępek sukienczyny
Dla maleństwa!… Ot, psie syny!
Ten mój starszy w swej podłości
Rodzonemu bratu skradł
Zdarty łachman, stary szmat,
Którym ja ten nędzny płód
Owijała!… Patrz, jak lód
Zimne, sine te nóżęta,
Skóra do cna wiatrem ścięta!


BRAND


Odstąp nam to biedne dziecię;
Z tobą ono zginie przecie!
Niech cię dola jego wzruszy —
Klątwa spadnie z jego duszy!…


KOBIETA


Nie! Ty o tym wiesz najlepiej,
Że nikogo się nie czepi
Cud podobny, że nikomu
Zrobić tego się nie godzi!
Wojna światu, co, jak złodziej,
Dziecko me pozbawił domu,
Z praw je odarł! Wiesz ty, księże,
Jak się plemię takie lęże?
Rodzą ci się takie smyki
Pośród tańców, pijatyki,
Na przyrówkach, gdzieś przy drodze…
Węglem, panie, ja niebodze
Krzyż znaczyłam na tym czole,
Ochrzciłam go w brudnym dole,
Podałam mu wódki flaszę —
Oto masz uciechy nasze!
A, gdy mi się to ulęgło,
Pół się bandy wraz rozprzęgło:
Kłótnie, sprzeczki, bójki, wrzawy —
Wiedź ich, Boże, do poprawy! —:
Gdzie jest ojciec… gdzie… ojcowie!
O!…


BRAND


Agnieszko!


AGNIESZKA


Co mi powie —?


BRAND


Obowiązek spełnij swój!


AGNIESZKA

przerażona


Jak to? Tej! Przenigdy!


KOBIETA

Uj!
Daj, co masz! Ja wszystko biorę:
Jedwab, łachman! W taką porę
Dobre mi jest to i tamto!
Wszak ci szych[133] to! Wszak ci kram to,
Lecz ma rozgrzać dziecka krew,
Przelać żar do zmarzłych trzew!
Ma dziś koniec być sierocie,
Niech umiera! Tylko w pocie,
A nie w lodzie!

BRAND

do Agnieszki


Słuchaj! Boże
Mówią znaki!


KOBIETA


A czy może
Skrzywdzisz tym własnego chłopca?
Nie! Więc niechże z rąk twych obca
Ma dziś dusza suknię życia,
Śmiertelnego kęs nakrycia!


BRAND


Biada, kto się bronić śmiał,
Gdy mu serce w górę rwał
Obowiązku święty szał!


KOBIETA


Daj! Daj!


AGNIESZKA


Znaczy — o zakało! —
Zelżyć, zhańbić drogie ciało!
Obdzieranie trupa!


BRAND


Na nic
Trud ofiarny, gdy bez granic,
Na nic dziecka śmierć!… W pamięci
Miej to dzisiaj…


AGNIESZKA

złamana


Niech się święci
Wola twoja! Pękaj, łono,
Na nic cały ból twój pono!
Więc, kobieto, gdy inaczej
Już nie mogę — Bóg wybaczy —
Podzielmy się tym, co bywa…


KOBIETA


Dawaj! Dawaj! Jakom żywa!


BRAND


Dzielić, żono? Dzielić?


AGNIESZKA


Prędzej
Śmierć mnie wyrwie z mojej nędzy,
Niż dam więcej. Nie okradaj
Mnie z wszystkiego! Mężu, gadaj:
Cóż, jeśli jej pół udzielę?


BRAND


Było-ż wszystko to za wiele,
Kiedyśmy to kupowali
Swemu dziecku?…


AGNIESZKA

dając kobiecie jedną sztukę za drugą


Dalej! Dalej!
Oto tutaj płaszczyk jest,
W którym on przyjmował chrzest…
Masz; kabacik, szarfę, suknię!
Ciepłe to w każdziutkim włóknie,
Dobrze chroni w czasie burzy.
Masz czepeczek, niech ci służy!
Masz pończoszki — na mróz srogi
Można już w tym iść bez trwogi…
Weź ostatnie te rupiecie…


KOBIETA


Dawaj! Dawaj!


BRAND


Lube dziecię,
Dałaś li już tej niewieście
Wszystko? Wszystko?


AGNIESZKA

daje dalej


Masz tu wreszcie
Koronacyjny płaszcz z tej chwili,
Gdyśmy dziecko swe stroili
Na ofiarę…


KOBIETA


Nic już więcej
Tu nie widzę!… Wszystko moje!
Jeno — do kroćset tysięcy! —
Że ja się tu wójta boję!
Tam, na schodach go przystroję,
Potem — ile starczy nóg!…


znika

AGNIESZKA

stoi chwilę w wewnętrznej rozterce; w końcu pyta


Brand, odpowiedz: czyżbyś mógł
Chcieć coś jeszcze?


BRAND


Mów ty wprzód,
Czy też chętny duch cię wiódł
K tej ofierze strasznej, trudnej?


AGNIESZKA


Nie!


BRAND


Więc majak to był złudny —
Niespełnione jest żądanie.


chce odejść

AGNIESZKA

milczy, dopóki nie doszedł do drzwi, potem woła


Brand!


BRAND


Cóż jeszcze?


AGNIESZKA


Niech się stanie!
Ja skłamałam! Oszukałam
Cię o jedno! Nie oddałam,
Widzisz, mężu, ostatniego…
Oparłam się…


BRAND


Powiedz, czego?


AGNIESZKA

wyciąga z zanadrza złożoną czapeczkę dziecięcą


Jednegom nie poświęciła!


BRAND


A to jest?


AGNIESZKA


Ach, łzy me piła!
Krwawym potem przepojona
Strasznej nocy, dotąd ona
Leżała na sercu mym!
To me szczęście, to mój raj!


BRAND


Trwajże dalej, trwajże w złym,
W mocy swych bałwanów trwaj!


chce odejść

AGNIESZKA


Stój!


BRAND


A czego?


AGNIESZKA


Ty wiesz o tem.


podaje mu czapeczkę

BRAND

zbliża się do niej i pyta, nie biorąc


Z wolą?


AGNIESZKA


Z wolą!


BRAND

bierze czapeczkę


A więc lotem
Stąd najszybszym, bo inaczej
Zgubi siebie w swej rozpaczy.


odchodzi

AGNIESZKA


Nić ostatnią, co mnie z ziemi
Prochem wiąże, surowemi
Targa dłońmi.

stoi chwilę bez ruchu; powoli wyraz jej twarzy przybiera cechy promienistej radości. Brand wraca; ona rzuca mu się rozradowana w objęcia i woła

Wolna jestem!
Brand, jam wolna! Wolność mieszka
W mojej duszy! Tak!


BRAND


Agnieszka!


AGNIESZKA


Jakby za cudownym gestem
Pierzchło wszystko! Wszystkie grozy,
Co strasznymi mnie powrozy
Krępowały, pchały w mroki,
Już w czeluści są głębokiej!
Zwyciężyłam w walce woli!
Już wylane łzy mej doli,
Już rozpierzchły się me chmury!
Ponad śmierci wał ponury
Strzela wieczna ranna zorza!
Rola boża! Rola boża!
Błędne światło żadnej duszy
Już mnie k temu nie poruszy,
Bym winiła cię, cmentarna
Rola boża! Trosko marna!
Alf mój w niebie! Alf mój w niebie!


BRAND


Teraz już przemogłaś[134] siebie!


AGNIESZKA


Tak, przemogłam! Rzec to mogę:
Grób przemogłam, grozę, trwogę!
Alf się znalazł! Ku przezroczy
Niechaj spojrzą twoje oczy:
Stamtąd, kędy tronu stopnie,
Jak radośnie, jak pochopnie[135]
Ręce on wyciąga k nam,
Zbudzon znowu — o, patrz, tam!
Choćbym miała tysiąc głosów,
Nie chciałabym cię z niebiosów
Odwoływać, synku mój!
Jakiż to mądrości zdrój:
Drogi klejnot mi zabrawszy,
Uratował najłaskawszy
Bóg mą duszę — dzięki! dzięki! —
Od niechybnej śmierci! Z ręki
Wzięłam jego skarb ten na to,
By go stracić — słodka strato,
Ty, co rwiesz nas ku weselu
Niebiańskiemu!… Przyjacielu,
Tyś wspomagał mnie w tym boju!
Byłam świadkiem tego znoju,
Widziałam go!… Teraz, ninie
Sam w wyboru ty dolinie
Stoisz, teraz sam u siebie
Szukaj wsparcia w tej potrzebie.
Wobec swego — twe to hasło —:
Wszystko albo nic!…


BRAND


Nie zgasło
Jeszcze w tobie walk zarzewie?
Cóż to znaczy?… Boje nowe?


AGNIESZKA


Kto zobaczył raz Jehowę,
Umrzeć musi! Zali nie wie
Duch twój o tem?


BRAND

cofa się


Gorze! Gorze!
Jakież ty mnie znów w tej porze
Niesiesz światło? Nie! Nie kłamię —
Dobrze znasz me silne ramię,
Więc nie rzucaj mnie, o luba!
Niech największa na mnie zguba
Spadnie dzisiaj! Niech ode mnie
Pójdzie wszystko! To daremnie;
Nie odczuję żadnych strat…
Lecz bez ciebie — jam już padł!…


AGNIESZKA


Masz, wybieraj, coć się zdaje!
Otoś wkroczył na rozstaje!
Zgaś to światło, a w tej chwili
Upiór znowu się wychyli.
Wigilijne zgaś gromnice —
Widzisz w progu jego lice?
Do niebiańsko ślepych chwil
Daj mi znów odnaleźć drogę!
Sil się mnie odepchnąć, sil,
Ja znów w pył ten upaść mogę,
W którym rosły moje winy!
Zmień mnie, mężu! Tej godziny
Wszystko zdołasz!… Przeciw tobie
Cóż… ja, mężu, dzisiaj zrobię?
Ścięgna skrzydeł mych rozpołów,
W żyły moje przelej ołów,
Dłonią zegnij mnie tą samą,
Którąś mnie ku górnym bramom
Chciał podnosić; żyć w twej mocy
Każ mi tak, jak żyłam, w nocy
Wijąc się w posępnym mroku!
Chcesz i możesz to, przy boku
Twym zostanę, twoja żona!…
Masz, wybieraj, coć się zdaje —
Otoś wkroczył na rozstaje!


BRAND


Wybór dla mnie — rzecz spełniona!


AGNIESZKA

rzuca mu się na piersi


Dank[136] za wszystko! Tak i za to!
O, jak wiernie, jak bogato
Pomagałeś mnie, niewieście!
A, gdy zbliży się nareszcie
To, co los przeznaczył dla mnie,
Ty mnie wesprzesz — tak, niekłamnie!


BRAND


Śpij! Na moim ty zagonie
Zakończyłaś już swą pracę!


AGNIESZKA


Tak… I nocne światło płonie.
Z walki tej już siły tracę…
Umęczona-m już bez miary!
Ale lekkie boże kary!
Brand, dobranoc!


BRAND


Dobrej nocy!


AGNIESZKA


Dobrej nocy!… Twej pomocy
Dank!… Za wszystko dank!… Czas spać!


odchodzi

BRAND

przyciska ręce do piersi

Ty wiernością, serce, płać
Swemu Stwórcy! Miej na względzie
Najwyższego zawsze sędzię!
Ten zwycięża, kto się zrzeka —
Strata zyskiem znów dla człeka!
Wiecznie będzie żyło w Tobie
Tylko to, co legło w grobie!

KONIEC AKTU CZWARTEGO.

### Akt piąty

Półtora roku później.

Kościół nowy, całkiem gotów, przystrojony na poświęcenie. Tuż obok niego płynie potok. Wczesny, mglisty poranek. Kościelny, zajęty wiązaniem girland dla umajenia kościoła. Wkrótce potem zjawia się Bakałarz.

BAKAŁARZ


Ej! Już na nogach?


KOŚCIELNY


Czas największy!
Nim człowiek wszystko to upiększy —
O, tym szpalerem pójdzie rzesza.


BAKAŁARZ


I przed probostwem coś się wiesza,
Coś, ujętego w krągłe ramy —?


KOŚCIELNY


Tak jest.


BAKAŁARZ


A cóż to?


KOŚCIELNY


Urządzamy
Tarcz honorową — jego imię
Ma być na tarczy…


BAKAŁARZ


Tak, olbrzymie
Życie dziś we wsi — tak — w zatoce
Od białych żagli się migoce!
Pełne są ludzi wszystkie drogi!


KOŚCIELNY


Kto żyw, na równe powstał nogi —
Za czasów jego poprzednika
Nikt tu, bywało, tak nie bryka!
Spokój i zgoda dookoła,
Człek spał i sąsiad spał — a zgoła
Nie wiem, co nadto ma być zdrowszem.


BAKAŁARZ


Życie, mój drogi, życie!


KOŚCIELNY


Owszem!
Lecz nam to przecie krwi nie mąci —
Są ci przyczyny jakie.


BAKAŁARZ


Są ci:
Harowaliśmy, miły bratku,
Póki spał sąsiad; na ostatku
Sąsiad się zbudził, więc w tej chwili
Myśmy się do snu utulili —
Czynnych nas nie chce widzieć świat…


KOŚCIELNY


Żyć — czyż to mądrzej? Chciałbym rad
Coś wiedzieć o tym?


BAKAŁARZ


Tak powiada
Proboszcz wraz z Brandem — trudna rada!
I ja tak myślę, boć w ten sposób
Godzę się, wiesz, z ogółem osób.
Nam pasterskiego listu trzeba,
Nic tak jasnego, jak te nieba,
Słońce, czy księżyc… Tak niech będzie,
Że my, siedzący na urzędzie,
Mamy powinność stać na straży
Cnej moralności, cnych ołtarzy,
Cnej naszej wiedzy, w wielkiej cenie
Mieć skrupulatność i sumienie,
By nie ulegać namiętności —
Ot, mówiąc krótko, między nami:
Musimy stać nad stronnictwami.


KOŚCIELNY


Juści o naszym jegomości
Tego nie powiesz —


BAKAŁARZ


O to chodzi,
Że stać powinien nasz dobrodziej!
Widzą to jego przełożeni.
Gdyby nie to, że lud go ceni,
Już by mu dawno laufpas[137] dali…
Ale on wie, skąd wietrzyk wieje,
Zna dobrze świat i jego dzieje,
Świadom, na jakiej płynąć fali,
Buduje kościół… U nas, bracie,
Od razu wszystkich w garści macie,
Gdy coś czynicie. Co się czyni,
To obojętne: my jedyni
Na to, by czynić to lub owo,
Byleby czynić. Dziejów słowo
Powie zapewne w późny czas,
Że ludzie czynu byli z nas.


KOŚCIELNY


Wy, coście byli w parlamencie,
Znacie nasz ludek; ale święcie
Mówię, że ktoś, co, naszą ziemię
Obszedłby z rana, gdy się plemię
Obudzi ze snu, ot, w te tropy
Rzekłby, że dzielne są z nas chłopy,
Że my, lud śpiochów, w jednej chwili
W lud ślubowników się zmienili…


BAKAŁARZ


Juści nasz lud jest wielce skory
Do ślubowania, każdej pory
Ślubować gotów, lud głęboki
Takie w postępie robi kroki,
Że śluby mają w nas tłumaczy
Niby z urzędu…


KOŚCIELNY


A co znaczy
Taki ślub ludu? Człek uczony,
Możecie mi to z każdej strony
Jakoś wyjaśnić…


BAKAŁARZ


Co — ślub ludu?
Na wyjaśnienie trzeba trudu,
Choć łatwo dowieść, że istnieje —
Ślub — to jest coś, w czym przez ideę
Wspólną zapala się nasz lud,
Chce, by go ślub do czynu wiódł —
W jego przyszłości notabene[138]…


KOŚCIELNY


No, tak! Rozumiem… Lecz za cenę
Chciałbym dowiedzieć się wszelaką,
W którym też roku my na taką —
Jakby to mówić…?


BAKAŁARZ


Prosto z mostu!


KOŚCIELNY


Ano więc, mówiąc tak po prostu,
Kiedy na przyszłość my takową
Liczyć możemy, w którym czasie? ?


BAKAŁARZ


Nigdy!


KOŚCIELNY


Co? Nigdy?


BAKAŁARZ


Nigdy! Ma się
Rzecz bowiem w sposób osobliwy,
Że, gdy się zjawi na te niwy
Przyszłość, już rzeczą nie jest nową,
Nie jest przyszłością już! Nie! W gości
Przyszedłszy k nam, teraźniejszości
Przybiera postać!…


KOŚCIELNY


Juści, juści!
Jeno niech jeszcze parę puści
Twa mądra warga, kumie luby,
Kiedy się w prawdę takie śluby
Zamienić mogą?


BAKAŁARZ


Powiedziałem,
Że ślubów takich ideałem
Bywa li[139] przyszłość, więc obwieszczę:
W przyszłości…


KOŚCIELNY


Tak, lecz powiedz jeszcze,
Kiedy jest tedy przyszłość owa?


BAKAŁARZ

po cichu


Otóż kościelny!… głośno Czyż od nowa
Mam znów powtarzać, mocny Boże,
Jako przyszłości być nie może,
Bo, gdy się zjawi, już jest po niej!


KOŚCIELNY


Hm! Hm!!…


BAKAŁARZ


W pojęciu każdym chroni
Jakiś się wybieg, tu atoli
Nie ma wybiegu — pan pozwoli —
Przynajmniej dla tych, którzy więcej
Liczyć umieją, niż dziecięcy,
Ograniczony mózg!… Tak, śluby
To są smalone, widzisz, duby,
To w gruncie rzeczy szczery kłam,
Choć nawet wierzy w nie ten sam,
Który je składa… Dotrzymanie
Bywało dotąd, drogi panie,
Li uciążliwe w oczach ludzi…
Lecz mnie się zdaje, że się trudzi
Człowiek daremnie: to wyniki
Proste dla tych, co się logiki
Jeszcze nie zbyli — ale o tem
Potem!… Ot, tak jest z tym żywotem!
Powiedźcież mi…


KOŚCIELNY


Pst!


BAKAŁARZ


Cóż to?


KOŚCIELNY


Cicho!


BAKAŁARZ


Gra na organach jakieś licho.


KOŚCIELNY


On.


BAKAŁARZ


Pleban?


KOŚCIELNY


Tak.


BAKAŁARZ


A cóż plebana
Przygnało tutaj już tak z rana?


KOŚCIELNY


Coś mi się widzi, że on wcale
Nie był dziś w łóżku…


BAKAŁARZ


Hm! hm!


KOŚCIELNY


Ale
Źle się to skończy! Niedaremnie
Ja to powiadam! Coś tajemnie
Jakby go gryzło! Tak osowiał
Ksiądz nasz!… Od czasu, gdy owdowiał,
Coś tłumi w sobie, lecz niekiedy
Wybucha wszystko w nim i wtedy
Grywa… Słuchajcie! Zda się, wiecie,
Że opłakuje żonę, dziecię!


BAKAŁARZ


Prawie odróżnić można głosy —


KOŚCIELNY


Jeden się skarży snać[140] na losy.
Drugi pociesza…


BAKAŁARZ


Moi mili,
Wzruszyć bym gotów się tej chwili.
Ale nie wolno…


KOŚCIELNY


Tak, gdyby to
Nie urzędnicze nasze myto[141]…


BAKAŁARZ


Człek skrępowany, na urzędzie
Ma godność stanu wciąż na względzie.


KOŚCIELNY


Do diabła z tą kłamliwą wiedzą:
W gardle mi głupie księgi siedzą!


BAKAŁARZ


Ta cała mądrość — niech ją czarci! —
Czuć choć raz w życiu!… Cóż my warci?!


KOŚCIELNY


Nikt nas nie widzi — przeto szczerze
Mówię ci: czujmy!…


BAKAŁARZ


Znaczyłoby,
Że takie ot, jak my, osoby
W ludowej się walają sferze.
A nauk księdza sens jest taki,
Tak głoszą ciągłe jego pieśnie,
Iż zaszczyt nie jest na dwojakiej
Drodze: nie można równocześnie
Być urzędnikiem i człowiekiem!
Dowodów tego nie w dalekiem
Szukać nam miejscu: w panu wójcie
Dobry masz przykład.


KOŚCIELNY


Co? W nim?


BAKAŁARZ


Stójcie!
Kiedy papierów wielką moc,
Całe archiwum — ocalono…


KOŚCIELNY


O, to był pożar!… Straszna noc!…


BAKAŁARZ


Tak, tak, powiadam, że niepłono[142]
Pracował wójt nasz! Za dziesięciu
W tym ratunkowym przedsięwzięciu
Starczył ten człowiek. Lecz w komorze,
Jak gdyby diabeł miał swe łoże,
Baba, zoczywszy to, niezwłocznie
Straszliwe wrzaski wszczynać pocznie:
„Czart na cię czyha! Niech cię wzruszy
Zbawienie własnej twojej duszy!”
„Co mi zbawienie!!! — tak się wściekle
Odgryzie wójt nasz — zgniję w piekle,
Ale archiwum to ocalę!”
W takim to wówczas on zapale
Brał się do dzieła; człek morowy
Od stóp, powiadam ci, do głowy,
To też za dzielne swoje czyny
Sowite zbierze on wawrzyny,
Nagrodzon będzie przebogato.


KOŚCIELNY


Gdzie?


BAKAŁARZ


Ano w raju — dajmy na to:
W raju szlachetnych wójtów…


KOŚCIELNY


Mądry
Mój przyjacielu!…


BAKAŁARZ


Co się dzieje?


KOŚCIELNY


Jakowyś czas fermentu dnieje
Poza mądrymi słów twych jądry[143] —
Że my żyjemy dziś w fermencie,
Tego dowodem jest pęknięcie
Świata, jak gdyby na dwie części…
Młodzi przeciwko starym pięści
Groźne podnoszą…


BAKAŁARZ


Juści, juści!
Co stare musi do czeluści
Schodzić grobowych! — To, co zgniło,
Staje się strawą, że aż miło,
Dla świeżych bytów! Świat się rzuca,
Bo mu gorączka trawi płuca;
Powietrza trzeba naszej krtani,
Inaczej — myśmy pogrzebani!
W fermentach nurza się nasz wiek,
Czuje to dziś najlichszy człek.
Z chwilą, gdy stary kościół padł,
W posadach jakby zadrżał świat,
Grunt utraciło pod nogami
To, co dotychczas władło nami.


KOŚCIELNY


Milczenie padło na nasz lud…
„Zburzyć!” tak krzyczał ci on wprzód,
Ale niebawem zmiękł. Od razu
Uczuł, jak gdyby ciężar głazu
Na swoich piersiach — tak, w te tropy
Zaczęli szemrać nasze chłopy,
Że nie zastąpi nic tej straty.
Koniec wszystkiego! To wiedziano
I zawołano w pewne rano,
Że się starego tego domu
Nie wolno było tknąć nikomu.


BAKAŁARZ


Ale dawnego ducha brzemię
Dopóty czuło nasze plemię,
Póki by chramu[144] doby nowej
Nie poświęcono należycie.
Lud nasz spode łba, chyłkiem, skrycie
Spoglądał wciąż na wzrost budowy,
Czekał na dzień, gdy w miejsce starej,
Zblakłej chorągwi, już sztandary
Powieją świeże… A, gdy wieżę,
Ujrzał rosnącą, to się szczerze
Przeląkł i umilkł — i w tej chwili
Myśmy do końca już dobili.


KOŚCIELNY

wskazuje na gromadzące się tłumy


Spójrz na te tłumy, spływające
Ze wszystkich oto stron…


BAKAŁARZ


Tysiące!
A jaka cisza!


KOŚCIELNY


Tak, a przecie
Jakby szum morza, gdy zamiecie
Rozpoczną szarpać jego łono!


BAKAŁARZ


To serce ludu, który pono
Doniosłość chwili wnet zrozumie,
W takim objawia się dziś szumie!
Zda się, jak gdyby czerń[145] ta mnoga
Nowego tu obierać Boga
Przybyła dzisiaj!… Nie ma księdza?…
Coś, jakby lęk, mnie stąd wypędza —
Wolałbym w domu siedzieć sobie…


KOŚCIELNY


I ja! I ja!


BAKAŁARZ


Tak, w takiej dobie
Odnaleźć grunt swój niezbyt snadno!…
Człek coraz bardziej idzie na dno,
Broni się, męczy, no, i macie:
Znów się pogrąża.


KOŚCIELNY


Druhu!


BAKAŁARZ


Bracie!


KOŚCIELNY


Hm!


BAKAŁARZ

Więc?…

KOŚCIELNY


Zda mi się, drogi panie,
Że teraz czujem literalnie!


BAKAŁARZ


Ja nie!


KOŚCIELNY


Przepraszam, bo i ja nie!
Nikt tego w oczy mi nie palnie.


BAKAŁARZ


Czy to my baby?… Żegnam!… Szkoła
Czeka…


odchodzi

KOŚCIELNY


O, teraz to już zgoła[146]
Chłodną mam głowę. Trutniu stary,
Jakież oblazły cię tu mary?
Dalej! Do pracy! Złość mnie wściekła…
Lenistwo furtką jest do piekła!


odchodzi drugą stroną

gra na organach, dotąd stłumiona, urwała się nagłym, szalonym rozdźwiękiem. Wkrótce potem Brand wychodzi z kościoła

BRAND

Nie! Organy nie chcą grać!
Nie przemówią! Nic ich snać
Nie przymusi, iżby dźwięki
Popłynęły spod mej ręki!…
Każdy głos jak potargany!
Słupy, łuki, sufit, ściany
Idą na mnie — zwał olbrzymi,
Który młoty[147] drewnianymi
Wszystko tłumi, przeboleśnie
Ściska, więzi moje pieśnie[148],
Niby trumna zdobycz swoją!
Dźwięki już się nie zestroją;
Choć je tak wywołać pragnę,
Do posłuchu ich nie nagnę!
Głośno modły me zabrzmiały,
Rozbiły się u powały.
Jakby z rdzą przeżartych dzwonów,
Tak mi płyną, zamiast tonów,
Głuche jęki… A na chórze
Zdało mi się, że w figurze
Swojej stanął Pan Bóg sam,
Że przed sobą sędzię mam,
Co rękami straszliwemi
Przygniótł modły me do ziemi!
Poprzysiągłem, wzdyć przejęty,
Że zbuduję dom ten święty,
Nowy, wielki kościół boży!
Nazbyt ufny w swoją moc,
Harowałem dzień i noc,
Aż przybytek mój się złoży!…
Dziś mi prawie żal budowy!
Wszyscy tylko chylą głowy,
Wszyscy krzyczą: „Jaki duży!”
Czyż im większa jasność służy,
Niż mnie tutaj? Czyż me oczy
Pogrążone w jakiejś mroczy?
Czyż on duży? Śród tych ścian
Czyż pomieścił się mój plan?
Czyż te słupy, czyż te belki
Ugasiły żar ten wielki,
Ten płomienny żar tęsknoty,
Co mnie pchał do tej roboty?
Czyż ten kościół odpowiada
Tej świątyni, którą rada
Budowała dusza moja,
Iżby była w niej ostoja
Wszelkiej troski!… Brak Agnieszki!
Z nią schodziła na me ścieżki
Jakaś pewność… Jakoś prościej
Ona jasny blask wielkości
Dostrzegała nawet w rzeczy
Najdrobniejszej!… Bez jej pieczy
Czyż się skończą me wątpienia?
Ona niebios tych sklepienia
Potrafiła łączyć z ziemią,
Że nad światem słodko drzemią,
Jak nad pniem korona drzew…

spostrzega przygotowania do uroczystości

Wieńce, kwiaty, rozgwar, śpiew,
Las chorągwi… Tłumnie, szumnie
Wszystko zwraca się dziś ku mnie…
Pod plebanią ludu fala…
Nadpłynęły setki, krocie,
Nadpłynęły z bliska, z dala…
Co? Nazwisko me lśni w złocie?
Dodajże mi siły, Boże,
Lub mnie w ciemnej zagrzeb norze
Gdzieś pod ziemią — niech tam zginę!
W uroczystą tę godzinę
Jać na ustach wszystkich żyję!
Każdy me nazwisko ryje
W swoim sercu… Pieśń natchniona
Na mą chwałę — jakżeż ona
Mroźnym dreszczem mnie przenika!
Gdzież ta puszcza, ustroń dzika,
Gdzie by człowiek, niby zwierzę.
Znaleźć mógł ukryte leże!…

WÓJT

wchodzi w mundurze i wita się rozpromieniony


Zawitał wielki dzień dla ludu,
Chwila sabatu po dniach trudu!
Po tygodniowej, ciężkiej orce
Radosne zatkniem dziś proporce,
Zaciągniem żagle i po gładkiej
Popłyniem głębi w czas ten rzadki!
Szczęścia! Szlachetny, wielki człeku,
Radości kraju, chwało wieku!
Wzruszenie czujem w całym ciele,
Lecz i radości strasznie wiele!


BRAND


A moje gardło, jak w obroży…


WÓJT


Przejdzie… to wszystko się ułoży —
A tylko w surmy zadmij waść!
Ludowi trzeba w uszy kłaść —
Zresztą, gdzie tylko człek się zwróci,
Słychać, jak świat wciąż hymny nuci
Na twoją cześć, jak świat się dziwi.


BRAND


Tak?


WÓJT


Tak! Tu wszyscy są szczęśliwi,
Nawet sam proboszcz rad z kościoła.
Nie widział żadnych błędów zgoła!
Świetny, harmonii pełny styl,
Kształty, że jeno głowę schyl,
Rozmach w nich wielki — w dziele całem!


BRAND


Pan to widziałeś?


WÓJT


Co widziałem?


BRAND


Że pozór wielki ma?…


WÓJT


O panie,
Pozór?!… On wielki jest w istocie,
Z jakiego punktu tej robocie
Pan się przyglądnie, gdzie pan stanie…


BRAND


Wielki naprawdę? Czy pan może
Tylko mnie schlebia?


WÓJT


Mocny Boże,
Nawet za wielki na ten kąt!
Jakiś bogatszy gdzieś tam ląd
Wspanialsze może stawiać dzieło…
Lecz tu — oby to licho wzięło! —
Tu, między morzem a górami,
Gdzie rydel, mówiąc między nami,
Uderza w same li[149] opoki,
Gmach to za wielki, za wysoki!
Słowo honoru!…


BRAND


Jak to miło,
Że stare kłamstwo ustąpiło
Miejsca nowemu!…


WÓJT


Cóż to znaczy?


BRAND


To, że ten ludek dziś się raczy
Wielce radować z świętych pował,
Tak, jako dotąd się radował
Z starego próchna! Nieodrodny,
Krzyczał był chórem: „Jak czcigodny!”
A teraz również krzyczy w chórze:
„Jak to wspaniałe! Jak to duże!”


WÓJT


Mój przyjacielu! Bądźmy szczerzy:
Kto by chciał jeszcze większej wieży,
Wart, by nazwano go pyszałkiem!


BRAND


A jać odpowiem na to całkiem
Głośno: ten kościół jest za mały!
Kłamliwe usta, co by chciały
Mówić inaczej!


WÓJT


Niech mnie katy — !
Tak się wyrzekać swej zapłaty,
Potępiać dzieło, w takim trudzie
Wzniesione wielkim!… Prości ludzie
Zadowoleni… Skarga pusta!
Z podziwu świat otwiera usta,
Wspanialszej on nie widział rzeczy!
Nic go z tej wiary nie wyleczy!
A jak szczęśliwy! Więc, do czarta,
Cóż, panie, taka praca warta,
Co mu otwierać pragnie ślepie,
Kiedy on nie chce w swym czerepie
Mieć tego światła? Prawda stara:
Ważnym dlań to, co jego wiara
Każe uważać mu za sedno!
A zresztą, panie, wszystko jedno,
Czy to dom boży, czy psia buda,
Jeżeli tylko tyle luda
Wierzy, iż dom to duży!


BRAND


Zawsze ta sama piosnka!…


WÓJT


Przy tym
Byłby stworzeniem nieobytym,
Kto by tym, panie, ludziom, którzy
Przyszli do niego oto w gości,
Nie chciał użyczyć gościnności,
Kto by im nie dał, panie, chleba,
Tak, jak się godzi!… Wyznać trzeba,
Że i dla pańskiej, mówię, sprawy
Byłoby źle, gdyby plugawy
Wrzód onej prawdy miał się dalej
Jątrzyć…


BRAND


To znaczy?


WÓJT


Myśmy dbali
O twoją cześć — stowarzyszenie
Nasze, twe dzieło mając w cenie,
Srebrny ci puchar niesie w darze.
Otóż wiedz: napis na tej czarze
Będzie wyglądał li na żart,
Jeśli sam powiesz, co jest wart
Ten nowy kościół… I kantata,
I moja mowa, co się wplata
W tę uroczystość, śmieszna będzie,
Jeśli to dzieło, na tej grzędzie
Naszej wzniesione, nie jest duże…
Więc, widzisz pan, dowodem służę,
Iż trza się poddać do ostatka!
Uszy do góry, a jak z płatka
Pójdzie nam wszystko!…


BRAND


Moje oczy
Widzą, co nieraz już widziały,
Że na cześć kłamstwa jest ten cały
Kłamliwy festyn…


WÓJT


Pan się boczy…
Broń Panie Boże! Ani znaku!
Lecz dajmy spokój kwestii smaku,
W tej chwili ja ci jeden jeszcze
Ważny argument tu obwieszczę!
Tamte jak srebro — ten jak złoto:
W winnicy szczęścia jesteś oto,
Panie, żniwiarzem… szczęścia koło
Toczy się dalej!… Podnieś czoło,
Dziś jeszcze będziesz kawalerem:
Państwo odznaczy cię orderem,
Dziś sobie jeszcze krzyż zasługi
Przypniesz do piersi…


BRAND


Mam ja drugi
Krzyż — niech mi zdejmie go, kto umie!


WÓJT


Ja, panie, myślę w swym rozumie,
Że pan radujesz się tak z cicha!
Zagadką jesteś!… Tam do licha!
Nie wzrusza pana ten znak łaski?…
Pomyśl pan tylko… Co za blaski!
Co za honory!


BRAND

z wybuchem


Czcze gadanie!
Nie nęcą mnie! Nie zważam na nie!
Jakom tu przyszedł, tak w tej trwodze
O włos nie mędrszy stąd odchodzę.
Pan tu słuchałeś mego słowa,
Lecz nie wiesz, co się za nim chowa.
To, co wy dużym tutaj zwiecie,
Płacąc od stopy i od cala,
Mało mi sprawia troski; z dala
Jestem od tego na tym świecie!
To tylko dla mnie wielkim zyskiem,
Co niewidzialnym jest odbłyskiem,
Co nas rozżarza, co lodowe
Budzi w nas dreszcze, co nam głowę
Oprzędza górnych słów mgławicą,
Co gwiazd ponocnych tajemnicą
Słania się ku nam — to jest właśnie!…
A! Wszystka we mnie siła gaśnie!
Jestem znużony… Idź pan sobie
I ucz, i rób, ja — nic nie zrobię!


idzie ku kościołowi

WÓJT

do siebie


Z tego zamętu któż tu zdoła
Wybrnąć? Zagadka to wesoła:
Od stopy płacim i od cala…
On się od tego trzyma z dala…
Dla niego to jedynie zyskiem,
Co niewidzialnym jest odbłyskiem…
Co tajemnicą gwiazd się słania
Ku nam!… Ot, brednie! Ze śniadania
Pan chyba wracasz? ! Coś na zdrowiu,
Widzę, szwankujesz!…


znika

BRAND

uchodzi placem ku dołowi

W gór pustkowiu,
Choćby najdzikszym, do tej pory
Nie czułem nigdy takiej zmory,
Nie czułem się tak nigdy sam,
Jak tu, gdzie wszystka praca żywa
W grząskie bagienko się rozpływa.

spogląda w kierunku, w którym odszedł wójt

Zadusiłbym go, nędzny cham!
Ilekroć tylko — błazen ze mnie! —
Pragnę go porwać, nadaremnie
Do tępej zbliżam się swołoczy:
On ci mi prosto zawsze w oczy
Smrodliwą duszę swą wypluje.
Jakżeż ja twoją stratę czuję,
Agnieszko droga! Nieszczęśliwie
Tracę swe siły na tej niwie,
Na której nie ma wszak człowieka,
Który zwycięża lub ucieka!
Bezpłodna walka dziś i wciąż:
Próżno samotny walczy mąż!

na scenę wchodzi Proboszcz

PROBOSZCZ


O moje dziatki, me owieczki…
Chciałem powiedzieć — mój kolego!
Proszę wybaczyć. Panie — tego…
Z jakiej by zacząć tutaj beczki…
Miałem kazanie już gotowe…
Jeno, że coś, widzisz, w głowę…
Lecz przede wszystkim dzięki — dzięki!
Człowiek prawdziwie silnej ręki,
Umiałeś, panie, rzec to mogę,
Wskroś utorować sobie drogę
Przez kłótnie, wrzaski, puste swary;
Umiałeś kościół zburzyć stary,
By rósł godniejszy w stronę nieba…


BRAND


O, tutaj jeszcze dużo trzeba…


PROBOSZCZ


Czegoż by? Chyba poświęcenia.


BRAND


Postaci rzeczy to nie zmienia.
Na cóż budynek nowy zda się,
Gdy nowy, czysty duch w tym czasie
Jeszcze mu obcy….


PROBOSZCZ


Przyjacielu!
Na to nie trzeba trosk zbyt wielu,
Już wy go tutaj przywabicie.
Te piękne rzeźby na suficie,
Ta widna nawa, o, mój panie,
Podziała to na wychowanie
Naszego ludku, on niezwłocznie
Jakoś na siebie zważać pocznie.
A ten rezonans, księże drogi,
Co każde słowo w taki mnogi,
Dwojaki, setny mnoży sposób,
Jakąż on wiarę w sercach osób
Wzbudzi płomienną — rezultaty,
Których i jakiś kraj bogaty
W obfitszej nie osiągnie mierze!
A wszystko to, powiadam szczerze,
Cześć pańską głosi… Cny konfratrze,
Przyjmij me dzięki, którym gładsze
Wzdyć towarzyszyć dzisiaj będą,
Gdy do biesiady wszyscy siędą;
Młodzi niejeden liść wawrzynu
Wplotą ci jeszcze w cześć za czynu
Twego wspaniałość……. Ale siły
Snać cię, mój Brandzie, opuściły:
Pan się zataczasz…


BRAND


Nadaremnie!
Dawno już mocy nie ma we mnie
Ani odwagi — —


PROBOSZCZ


Nie dziwota!
To harowanie! Ta robota!
Wszystko jednego męża dzieło!
Ale to dzisiaj już minęło!
Rychło nadejdą słodsze chwile,
I niebo znów zabłyśnie mile!
Tysiączna zeszła się gromada
Z wszystkich okolic — tłum nie lada!
A teraz pytam: w wyszukanem
Słowie któż zmierzy się dziś z panem?
Pańskiego któż przewyższy ducha?
Tylu konfratrów pana słucha,
Tylu cię wita z otwartemi,
Panie, ramiony[150] na tej ziemi,
Tu, na tym gruncie, gdzie twa gmina
Z wdzięcznością się przed tobą zgina,
Rozrywa uczuć swoich tamy!
Potem… o dziele twym cóż mamy
Rzec?… Jest wspaniałe! Ani słowa!
Potem te kwiaty, ta majowa
Woń naokoło!… Szczęście płuży[151]!
A ewangelii temat duży
Na dzień dzisiejszy!… Potem, panie,
Jakież to będzie dziś śniadanie!
Nowiną z tobą się podzielę,
Że patroszono tęgie cielę!
Przepyszne bydlę! O, niełatwo —
Pomyślę sobie — droga dziatwo,
Było ci znaleźć okaz taki!
Tak! Niebywałe to przysmaki!
W tych ciężkich czasach, gdzie się płaci
Za funt, Bóg wie co, i bogaci
Trudno na zbytek ten się zmogą!
Ale puśćmy to swoją drogą,
Inne mnie sprawy tu przywiodły!


BRAND


Tak! Bić, patroszyć, ściągać skórę…


PROBOSZCZ


Powiem ci słówko poniektóre,
Że ja się trzymam innej modły[152],
Ot, łagodniejszej — węzłowato
Mówiąc i krótko — boć my na to
Niewiele mamy czasu… Ale
Pan się sprawujesz doskonale,
Tylko na jednym punkcie trzeba
Troszkę się zmienić — święte Nieba —
Punkcik maleńki — mnie się zdaje,
Że pan wiesz nawet, w czym zwyczaje
Nasze odmienne, na urzędzie
W czym się różnimy — ot, nie będzie
Trudno się zmienić — Ksiądz dobrodziej
Jakby nie wiedział, co się godzi,
A co nie godzi z tym, co w spadku
Mamy po ojcu i po dziadku.
No, a to właśnie tak, to jedno
Oznacza całej rzeczy sedno!
Ja cię nie łaję, wiem ci przecie,
Że, jeśli mało człek na świecie
Miał doświadczenia, jeśli z miasta
Przyjdzie wielkiego — mocny Boże! —
Z nami nie zawsze zróść się może.
Lecz teraz, druhu, z tym już basta!
Teraz do tego sam już naglę,
Abyś naciągnął swoje żagle,
Jak się należy, z wiatrem, panie!
Mówią — i słuszne to gadanie —
Że poszczególną pan się duszą
Nazbyt zajmujesz, a to — muszą
Przyznać mi wszyscy — między nami
Mówiąc, błąd wielki! Nie! Masami
Jednym grzebieniem trzeba nasze
Czesać owieczki; w tym ci leży
Szczęście owieczek i pasterzy.


BRAND


Wyłuszcz pan jaśniej…


PROBOSZCZ


Nie wystraszę,
Jeżeli powiem: w zacnym znoju
Dał pan nam kościół, niby szatę
Sprawiedliwości i pokoju,
Wiano[153] istotnie przebogate!
Państwo — powiedzieć panu mogę —
Widzi w religii walną drogę
Dobrego tonu, port, któremu
Powierza byt swój, przeciw złemu
Oręż najlepszy, ot, najprościej
Mówiąc, wskazówką moralności!
Państwo jest biedne, więc też, sądzę,
Waluty chce za swe pieniądze.
Pan wiesz, że ja się w tym nie mylę,
Iż chrześcijanin znaczy tyle,
Co patriota… Panie luby,
Rząd nie rozrzuca bez rachuby
Krwawego grosza. Śmierć jedynie
W sam czas za darmo ku nam spłynie,
Państwo, mój druhu, nie szaleje,
I jakież byłyby to dzieje,
W jakiej by kraj utonął nędzy,
Gdyby nie państwo, jak najprędzej
Mknące z pomocą, z swej wyżyny
Śledzące wszystkie ludzkie czyny.
Lecz państwo tak, jak się należy,
Dobre li[154] może mieć wyniki
Przez swe lojalne urzędniki,
Więc tu: przez swoich duszpasterzy.


BRAND


Mądrość się kryje w każdym słowie!


PROBOSZCZ


Konfrater[155] pański jeszcze powie,
O, tak króciutko: pan ugaszcza
Państwo kościołem, by, po prostu
Mówiąc, przyczynić się do wzrostu
Kultury kraju. W tym też zwłaszcza
Zamyślam sensie tak jak jest,
Wyjaśnić wszystkim ten nasz fest.
Przy biciu dzwonów tłumy bliźnie
Usłyszą dziś o darowiźnie.
Wraz z tym przyrzekniesz mi dziś, panie,
Żeś gotów przyjąć me żądanie.


BRAND


Nie byłbym sobą, gdybym miał
Zgodzić się na to…


PROBOSZCZ


Tak, w tej chwili
Jest już za późno!…


BRAND


Jak to? Za późno!?


PROBOSZCZ


Co za szał!
Opanujże się! Rzecz do śmiechu!
Wszak nie dopuszczasz się pan grzechu?!
Nikt z stratą jeszcze nie odchodził,
Jeżeli państwu w czym dogodził,
Służył dwom panom — rzecz w porządku —
O jednym niby to żołądku.
Nie trzeba wciągać w swe rachuby
Zbawienia Bartka li i Kuby;
Celem człowieka na urzędzie
Takim, jak twój, niech zawsze będzie
To, by do źródła wspólnej wiary
Całą parafię wieść — to stary
Przykaz! A jeśli, jak wypada,
Cała napije się gromada,
To i jednostka swe pragnienie
Również ugasi… A nadmienię…
Choć pan inaczej może czuł.
Że państwo jest na włos przez pół
Republikańskie; ku swobodzie
Żywi nienawiść, lecz w równości
Wielce smakuje. A zagości
Jakowa równość w tym narodzie,
Jeśli się tego nie wygładzi,
Co się wysuwa nad brzeg kadzi?
I to jest właśnie pański błąd,
Że pan, przybywszy w ten nasz kąt,
Podkreślasz, iż nie to coś warte,
Co wygładzone i utarte,
Ale, że walor jest widomy[156]
W tym, co wyrasta nad poziomy…
Dawniej, powiadam, aż po wiek
Członkiem kościoła bywał człek,
Dziś każdy śpiewa na swą nutę,
Stosunki z państwem ma nadpsute,
Przeto tak trudno dziś od głowy
Ściągać podatek równościowy,
Jako i inne też pobory;
Kościół dzisiejszej, widzisz, pory
Nie jest nakryciem dla wszech głów!


BRAND


Co za rozległe horyzonty!


PROBOSZCZ


Tylko bez trwogi! Tylko znów
Nie tracić wiary!… Prawda! Mąty
Panują dzisiaj wprost zbrodnicze!
Ale ja zawsze na to liczę,
Że jest nadzieja, gdzie jest życie!
Ten akt dzisiejszy w pańskim bycie
Tak jest doniosły, że tym bardziej
Pan obowiązkiem nie pogardzi
I odda państwu swe usługi
Tak, jako żaden człowiek drugi.
Tylko reguła, tylko miara
Wiedzie do celu! Rzecz to stara,
Że, jeśli człowiek ją podepce,
To nasze siły, jako źrebce,
Wyrwą się wraz poza granice
Wszelkiej tradycji i na nice[157]
Wszystko wywrócą, niszcząc krwawo,
Co li spotkają… Jedno prawo
Niech nam porządek wszelki niesie:
W sztuce to prawo szkołą zwie się,
A w naszej armii, ile pomnę,
Zowie się prawo to ogromne
Trzymaniem kroku. To jest słowo!
I państwo czuć się będzie zdrowo,
Gdy ten jedyny cel swój zoczył
Nie lubi ono, gdy wyskoczy
Żołnierz z szeregu poza linię,
I marsz na miejscu także ninie[158]
Bywa zbyteczny. Rzecz to znana:
Takt jednakowy dla kolana
I równy krok dla każdej nogi —
To mądrość państwa, panie drogi!


BRAND


Orłom rynsztok dać wypada,
A szczyty gór dla gęsi stada!


PROBOSZCZ


Człek nie jest zwierzę, z łaski nieba!
A, gdy poezji mu potrzeba,
Kiedy mu zechce się legendy,
W Biblii ich dosyć znajdzie wszędy!
Bo, poczynając od stworzenia
I dalej, aż do objawienia,
Tyle porównań w niej się mieści,
Tyle obrazów, przypowieści
Roi się tu, aż za bogato.
Dzisiaj przypomnę — dajmy na to —
W jakim to wieżę Babel[159] trudzie
Chciano budować. Biedni ludzie,
Los ich był straszny! A powody?
Ot, nie umieli uczcić zgody,
Ot, nie umieli — rzeknę przytem —
Wspólnym popłynąć w dal korytem,
Każdy przy swoim idiomie
Wzdyć się upierał — i w ten sposób
Rój poszczególnych powstał osób,
Miast społeczności… Tak, widomie
Ta przytoczona baśń przemądra
Jest by łupina tego jądra,
Które powiada: człek się gubi,
Jeśli z innymi żyć nie lubi!
Kogo chce obrać Bóg z wesela,
Temu naturę On przydziela
Indywidualną… Rzym
Zwykł mawiać był o człeku tym,
Że ukarali go bogowie,
Mieszając rozum jemu w głowie.
Człowiek samotny, a szalony —
To wszystko jedno! Przeto płony
Wypitek ludzi, na swą rękę
Pragnących działać… Sos w podziękę
Ten sam im, widzisz pan, przypadnie,
Jak Uriaszowi[160], co go zdradnie
Ongi król Dawid wypchał w posły.


BRAND


Jakiebykolwiek stąd wyrosły
Klęski, ja końca się nie boję
Przez śmierć… A pewne są li twoje
Sądy, że, wspólną mając mowę
I myśli wspólne, tę budowę
Byliby wznieśli aż do nieba?


PROBOSZCZ


Co? Aż do nieba? Nie! Nie trzeba.
Tak się zapalać! To nikomu
Wzdyć się nie uda, do ogromu
Tego nie dorósł nikt! To baśnie!
Dalsze jest jądro, jak najjaśniej
Mówiące o tym, że to na nic
Budować aż do gwiezdnych granic!


BRAND


Nad gwiazdy sięgał swą drabiną
Jakub i ludzkie też tęsknoty
Powyżej gwiazd w przestworach giną.


PROBOSZCZ


O, na ten sposób? Panie złoty!
Juści, do nieba zawsze wiodły
Cnotliwe czyny, święte modły;
Lecz, kto chce życie łączyć z wiarą,
Nie czyni mądrze żadną miarą;
Ciężka robota przez dni sześć,
Siódmego trzeba serce wznieść.
Kościół, w powszedni dzień otwarty,
Panie, to tylko puste żarty!
Cóż na niedzielę pozostanie?
Skutek mieć będzie twe kazanie,
Gdy rzadka poda je godzina,
Niby rzadkiego kubek wina.
Religii, panie, jak i sztuki,
Nie trza rozwadniać! To nauki
Rdzeń jest wszelakiej! Z swej ambony
Widzisz pan, na coś jest stworzony,
Z niej na ideał patrzysz swój!
Lecz, gdy z niej zejdziesz, księży strój
Gdy złożysz z siebie, wówczas wcale
Nie myśl o swoim ideale!
Przewodnią tylko ta zasada,
Której wciąż trzymać się wypada:
Ucz ograniczać się, mój człecze!
Przyszedłem wziąć cię w swoją pieczę,
Byś stał się wierny tej zasadzie.


BRAND


Nie! Ja w te dusz państwowych kadzie
Sypać nie będę ziarn z swych kiosków.


PROBOSZCZ


A jam do innych przyszedł wniosków,
Jeno dla pana tu nie pole!…
Panu trza w górę — tę miej wolę!


BRAND


O tak, mnie trzeba w górę po to,
Byście mnie zepchnąć mogli w błoto!


PROBOSZCZ


Wywyższon będzie — tak jest w świecie —
Kto się poniża… Żaden przecie
Szpak nie przemówił, zanim w pierze
Nie porósł, panie! Radzę szczerze!


BRAND


Kto wam potrzebny, tego wprzódy
Zabić musicie!…


PROBOSZCZ


Pańskie złudy!
Panu się zdaje… Pan się boi…


BRAND


Tak! Umaczajcie dłoń w krwi mojej!
Na to zgnilizny waszej łoże
Człek li umarły upaść może!


PROBOSZCZ


Psu bym nie puścił krwi, a panu?
Tylko, tak wedle mego stanu,
Chciałem przedstawić one drogi,
Które mnie wiodły w raj ten błogi
Mojego szczęścia…


BRAND


Śmieszne dzieje!
Pan chcesz, by, skoro kur zapieje
Twojego państwa, ma się dusza
Zaparła tego, co mnie wzrusza?


PROBOSZCZ


Zaparła? Bracie!… Grunt to grząski!
Wskazałem ci na obowiązki!
Połknij pan wreszcie światoburcze
Swoje zapędy, które kurcze
Ludziom sprawiają! Ten swój wszytek
Zapał na własny miej użytek,
A tylko schowaj go pod klucz!
Śnij sobie, śnij, sam siebie ucz,
Tylko nie wychodź z tym przed tłumy:
Mszczą uporczywe się rozumy!


BRAND


Tak, lęk przed karą, chęć korzyści
Kaina[161] znak najoczywiściej
Na twoim czole dziś wybiły.
W powszednim jarzmie trawiąc siły,
Dawno zabiłeś w duszy swej
Wszelkie szlachectwo!


PROBOSZCZ

do siebie


Ejże, ej,
Już na „ty” zeszedł!… To zbyt śmiało!
Może by wreszcie wypadało
Skończyć te spory!…
głośno Pan po trosze
Może pojmuje, że ja proszę,
Abyś pan wszedł nareszcie w siebie,
Jeżeli pragniesz na tej glebie
Mieć powodzenie, no, i zda się,
W sam raz zrozumiesz, w jakim czasie
Pan dzisiaj żyjesz — że nie złowi
Szczęścia, kto chce przeciw prądowi
Płynąć upornie… Wyjdźmy z lasu:
Czyż śmią obrażać ducha czasu
Nasi artyści? Cóż pan rzecze:
Nasi żołnierze czyż dziś miecze
Dobędą z pochwy, które ostrza
Mają naprawdę? Nie! Najprostsza
Ta jest zasada: temu służ,
Czyj zjadasz chlebik — ot, i już!
Swe „ja” swobodnie chcieć rozwijać,
Wywyższać siebie, tłum pomijać —
Tego nie wolno! Szczęście sprzyjać
Będzie ci, panie, jeśli skromnie
Pójdziesz z innymi! Tak, co do mnie
Zawsze to jedno ci nadmienię,
Iż to dzisiejsze pokolenie
Prze — jak wójt mówi — ku ludzkości.
Cóż to byś miał za możliwości,
Przyjmując wszystko nieco prościej,
Niby po ludzku! Więc do ręki
Hebel i ściosać wszelkie sęki!
Dopiero, gdy się pan ogładzi,
Wejdzie na drogę, którą radzi
Chodzimy wszyscy, wówczas, panie,
Z twej pracy wielki zysk powstanie.


BRAND


Precz stąd! O, precz stąd!


PROBOSZCZ


Jakbym zgadł!
Panu potrzebny szerszy świat!
Lecz w kole wielkim, czy też małem,
Pan musisz naprzód z duszą, z ciałem
Wleźć w mundur czasu!… Tak, kaprala
Potrzeba kija, aby fala
Umiała zacnie maszerować.
Kapral dziś wodza ideałem!
Jak on prowadzi do kościoła
Kupę swych ludzi, tak ty zgoła
Kupą wspólnotę swoją prowadź
W bramy wspólnego raju… Prawa
Wiara wszystkiego jest podstawa;
Pan masz powagę, twa powaga
Wsparta na studiach, więc wymaga,
By jej słuchano! Jak potrzeba
Objaśniać wiarę — wielkie nieba! —
Znajdziesz to, bracie, w rytuale;
Wszystko ci pójdzie gładko wcale[162]!
Ja się nie lękam! Nie upłynie
Zbyt dużo wody! Tak, jedynie
Męstwa potrzeba… Na to liczę!….
A teraz trochę się poćwiczę
W głośnym gadaniu sam, w kościele.
Coś rezonansu aż za wiele,
Aż żenująco!… W naszym kraju
Taki rezonans nie w zwyczaju!
Więc do widzenia!… O rozterce,
Rozpierającej ludzkie serce,
Będę dziś mówił, i, jak boży
Obraz zacierać się nie trwoży
Człowiek — lecz teraz, bracie miły,
Trochę pokrzepić trzeba siły.


odchodzi

BRAND

przez chwilę zatopiony w myślach, jak skamieniały


Zali to dzieło nie porwało
Wszystkiej mej doli, jak lawina?
Komu dziś służysz, moja chwało?

słychać głos trąby

Ten pusty dźwięk ci przypomina.
Jeszczem ja nie wasz! Nie! Te ściany
Pełne są mojej krwi wylanej!
Z mojego szczęścia te wiązadła,
Lecz dla was dusza ma przepadła!
Strasznie samotnym być na świecie.
Gdzie tylko spojrzę: śmierć!… O, nieba!
Strasznie! Kamienie mi dajecie,
A ja tak łaknę chleba, chleba!
Okrutną prawdę rzekł ten człowiek,
Lecz cóż odkryły mi te słowa?
Gołąbka boża wciąż się chowa,
Nie rozwarła mi dotąd powiek,
Ach, jedno serce, równe w wierze,
A do wybranych już należę!…


Ejnar blady, wynędzniały, w czarnym stroju, przechodzi drogą i staje, ujrzawszy Branda

BRAND

z krzykiem


Ty — Ejnar, ty?!


EJNAR


Tak ja się zowię!


BRAND


Nie zamknąć tego w jednym słowie,
Jak chciałem człeka w tej niedoli!
Chodź do mej piersi! Pierś ta boli!


EJNAR


Nie trzeba mi spoczywać na niej,
Jam już zawinął do przystani.


BRAND


Czy żal masz do mnie za spotkanie
Nasze ostatnie?


EJNAR


Nie! Ja za nie
Potępić ciebie dziś nie mogę —
Wszakżeś mi tylko zaszedł drogę
Rozkoszy świata, ty, narzędzie
Samego Boga… Więc nie sędzię
Widzisz…


BRAND

cofając się


Jak mówisz?


EJNAR


Jak ja mówię?
Głosem spokoju. Kto obuwie
Grzechów swych złożył, czując skruchę,
Ten serce swoje, dawniej głuche,
Nauczył mówić w taki sposób.


BRAND


Dziwne! Od wieluć[163] ja tu osób
Słyszałem rzeczy — bez ogródki
Mówiąc — wręcz inne!


EJNAR


Tak, to skutki
Pychy, upartej wiary w siebie.
Długom ja w świeckiej tkwił potrzebie;
Świat, jego puste, płone[164] sprawy,
Sztuka, robiąca tyle wrzawy,
To wszystko sidła, co w szatana
Moc mnie popchnęły… Nieprzebrana
Jest łaska Boga: On z wysoka
Nie spuszczał słabej owcy z oka,
Do prawdziwego pomógł celu.


BRAND


A w jaki sposób?


EJNAR


W jeden z wielu…
Widzisz, popadłem — — tak!…


BRAND


Popadłeś?
W co?


EJNAR


W grę i picie!… Że nie zgadłeś!
Wino podsunął mi i kości!


BRAND


Tego chciał, myślisz, w swej miłości
Pan nasz?


EJNAR


To pierwszy do ratunku
Krok był. — A później byłem chory,
Straciłem chęć tej samej pory
Do malowania, do rysunku…
Znikła wesołość — do szpitala
Potem zanieśli… i tu, z dala,
Widzisz, od świata poleżałem.
Gorączka rosła… nad mym ciałem
Tysiące wielkich much… Tak ma się
Rzecz, widzisz, ze mną… Tak, po czasie
Znowum wyzdrowiał… przeszedł ostry
Ból mój — i wtedym poznał siostry,
Było ich trzy, co w służbie Boga
Chodzą i uczą — teologa
Takżem jednego miał przy sobie —
Im to zawdzięczam w tej chorobie,
Żem się odsunął precz od świata,
Że spadła ze mnie grzechu szata,
Że, z dróg zeszedłszy złych, po świecie
Chodzę tu dziś jak boże dziecię.


BRAND


Więc tak?…


EJNAR


A tak… Tak ścieżka płynie
Po wąskiej grani, po dolinie.


BRAND


A potem?


EJNAR


Potem? Bóg miał zgoła
Wstrzemięźliwości apostoła
W mojej osobie. Lecz od człeka
Pokusa nigdy nie ucieka,
Więc też zerwałem z tym zawodem
I dzisiaj pragnę kroczyć przodem,
Jako misjonarz.


BRAND


W które strony?


EJNAR


Do brzegów Nilu krok zwrócony…
Przestańmy gadać — W tym momencie
Pragnę…


BRAND


Wziąć udział w naszym święcie?
Obchodzim dzisiaj…


EJNAR


Nie! Iść muszę,
Gdzie mnie wołają czarne dusze…
Żegnam…


chce odejść

BRAND


Czyż żaden brzask wspomnienia
Nie budzi w tobie ani cienia
Chęci do pytań?


EJNAR


O co?


BRAND


O tę,
W której by skargi i tęsknotę
Zbudziła rysa ta, co dzieli
Niegdyś od dzisiaj…


EJNAR


Ach, czy nie tę
Na myśli młodą masz kobietę,
Co mnie więziła, nim kąpieli
Wiary zaznałem, w grzesznej sieci?
Znalazłaż światło, które świeci
Ku drodze prawdy?


BRAND


Żal głęboki
Pozostawiła — przez te roki
Była mi żoną…


EJNAR


Takie sprawy
Nie są istotne. Mnie, łaskawy
Panie, o ważne idzie rzeczy.


BRAND


Radości, bóle — los to człeczy…
Niebawem było nas już troje,
Lecz trzecie poszło, dziecko moje…


EJNAR


To nieistotne.


BRAND


Co? I to nie?


EJNAR


Powiedz, jak zeszła w grób?


BRAND


W koronie
Promiennej wiary w zorzę ranną,
Z jasnością w sercu nieustanną,
Z wolą, do końca już niezłomną,
Z wdzięcznością zeszła przeogromną
Za to, co życie jej tu dało
I co jej wzięło…


EJNAR


To za mało!
Puste frazesy!… Ja cię o to
Pytam, jak z wiarą jej?


BRAND


Jak złoto!


EJNAR


W kogo wierzyła twoja żona?


BRAND


W Boga.


EJNAR


Li w niego? Potępiona!


BRAND


Co? Potępiona?


EJNAR


Tak! Niestety!


BRAND

spokojnie


Odejdź, ty — licho!


EJNAR


A i ciebie
Szatan w czeluściach swych pogrzebie!
Tak, i ty, wzorem tej kobiety,
Umrzesz na wieki!


BRAND


Rzucasz klątwy,
A życie twoje kał i mątwy!


EJNAR


Na sukni mojej nie ma plam!
Ja z balii wiary czystość mam,
Jać to w miednicy cnej świętości
Z kału obmyłem swoje kości!
Tak, tak! Kijanki[165] przebudzenia
Z Adamowego, patrz, odzienia
Brud mi już wszystek wyklepały!
Dzięki mydlinom modłów biały
Jestem, jak komża.


BRAND


Fe!


EJNAR


Fe na cię!
Świat czuć już siarką, miły bracie!
Jam pszenne ziarno w sicie Pana,
Ty jako plewa z ziem wysiana.


znika

BRAND

patrzy chwilę za nim, naraz wzrok jego się zapala i wyrzuca z siebie te słowa


Ten musiał przyjść, by swymi słowy
Zbawić mnie! Teraz te okowy
Prysły ostatnie! Od tej chwili,
Choćby mi wszyscy grób żłobili,
Będę już sobą!


WÓJT

wchodzi pośpiesznie


Księże miły,
Trzeba się śpieszyć, zebrać siły,
Nie można żądać od tysięcy,
By cierpliwości mieli więcej!


BRAND


Niech się więc stanie…!


WÓJT


Co? Bez pana?
Trzeba się śpieszyć. Już zebrana
Cała procesja. Twoją chwałę
Głosząc, lud sunie, jak nabrzmiałe
Śniegiem potoki, ku plebanii!
W górę głos płynie z pełnej krtani:
„Dajcie nam księdza! Gdzie jest ksiądz?”
Więzić nie trzeba takich żądz,
Bo inaczej nasza dziatwa,
Do zbytecznych dąsów łatwa,
Wziąć gotowa się do dzieła
Nie po ludzku… Idźże do niej!


BRAND


Nie poniosę wolnej skroni
Między tłumy! Pozostanę
Tutaj!


WÓJT


Rzeczy niesłychane!
Ksiądz oszalał!…


BRAND


Wasza droga
Jest za ciasna!…


WÓJT


Lecz, na Boga!
Czyż ta droga się rozszerzy,
Kiedy taki tłum tu bieży?
Co za napór!… Co pan powie —
Proboszcz z kominiarzem w rowie!
Zepchnięto ich! Gdzie powaga?!
Biczem niech ich ksiądz wysmaga,
Gdy potrzeba! Nie zdziałamy
Nic! Przerwane wszystkie tamy!
Procesyja poszła wspak!


Tłum wpada w dzikim zamęcie, przerywa uroczystą procesję i toruje sobie drogę ku kościołowi

KILKA GŁOSÓW


Brand!


INNI

wskazując na schody kościoła, na których stoi Brand, wołają


O, tam on!


ZNOWU INNI


Dajże znak!
Czas rozpocząć!


PROBOSZCZ

wciśnięty w tłum


Zmitygujcie
Tłum ten dziki, panie wójcie!


WÓJT


Ja bezradny tutaj jestem.


BAKAŁARZ

do Branda


Jednym słowem, jednym gestem
Uspokójże, Brand, tę burzę!
Zło czy dobro, co nas czeka?
Objaśnijże dziś człowieka!


BRAND


Przecież w tej leniwej chmurze
Ozwał huk się niezwyczajny!
Posłuchajcie! U rozstajnej
Wyście drogi… Ludzie muszą
Chcieć nowiny całą duszą!
Wszystek wynieść gruz potrzeba
Z serc, jeżeli ma do nieba
Strzelający gmach się wznieść,
W którym nowa mieszka treść.


GŁOSY URZĘDNIKÓW


Ksiądz oszalał!


GŁOSY KSIĘŻY


On zwariował!


BRAND


Tak, tak! Samem wypiastował
Oną złudę, że tu człowiek
Nie odwraca swoich powiek
Ode prawdy i od ducha!
Ja myślałem, że wysłucha
Bóg mej prośby — sercem całem
O wasz los z nim handlowałem!
Jam Mu kłamał prosto w twarz!
Zbyt jest ciasny kościół nasz,
Więc powiększyć go w dwójnasób,
Lub w trójnasób! Starczy zasób!…
Tak zeszedłem z światła lic,
Swoje „wszystko albo nic”
Porzuciłem, by złowrogą
Kompromisów zdążać drogą!
Złudziła mnie jego moc,
W mych ciemności głuchą noc
Spłynął Sądu straszny głos!
Z strachu zjeżył mi się włos!
W sercu, w grom ten zasłuchanem,
Jako Dawid przed Natanem[166],
Stałem, tracąc wszystkie zmysły!
Teraz me wątpienia prysły!
Teraz ciebie znam ja, biesie:
Kompromisem Szatan zwie się!


TŁUM

z rosnącym niespokojem


Precz! Precz od nas jak najdalej
Ci, co tak nas zaślepiali!


BRAND


W własnym oku szukać belki!
Na się zwrócić gniew swój wszelki!
Siły swoje w tej szacherce
Straciliście! Swoje serce,
Swoje „ja” rozdrobniliście!
Zamiast mocy, oczywiście
Nicość dmie się w waszym bycie!
Przyszliście tu, bo wierzycie?
Puste dźwięki was przywiodły,
Grzmot organów, diackie[167] modły,
Kaznodziejskie sztuczki, kruczki,
Gromy, szepty, śmieszne huczki,
Wywracanie domków z kart,
Cały kram ten licha wart,
Strzelający blichtrem czczym,
By się rozwiać w mgłę i dym!…


PROBOSZCZ

do siebie


Wójt ma za swe! Razik tęgi!


WÓJT

tak samo


Godne dostał proboszcz cięgi!…


BRAND


Chcecie tylko nowych świec,
Żadnych innych głębszych żądz!
I znów do dom, by się sprząc
Z troską, z męką, by znów lec
W kojcu tępych pragnień swych,
Aby znowu, ludzie biedni,
W pracy zaryć się powszedniej,
By ten blichtr wasz, ten wasz szych —
Księgę życia — ukryć na dnie
Ciemnej skrzyni, aż wypadnie
Wyjąć ją na święto nowe!
Gdzież te sny, co moją głowę
Rozpalały, gdym z ofiary
Pił kielicha? Kiedy, stary
Burząc kościół, przewspaniały
Chciałem wznieść przybytek chwały,
Co nie tylko miał być wiary
Naszej schronią, lecz w swe wnętrze
Miał zamykać przenajświętsze
Wszystko to, co z ręki Boga
Wzięło życie: wasza mnoga,
Ciężka praca, wasz spoczynek
W cichy wieczór, wasza trwoga
Snów tych nocnych, rozpłoniona
Radość krwi — ten cały młynek
Trudów dziennych, ten śród łona
Ból i smutek, to wesele —
Wszystko miało w tym kościele
Znaleźć przystań… Szalejący
Huk potoku, w dal gdzieś niknący,
Wodospadu dzikie wrzenie,
Strącające w głąb kamienie,
Żlebów grań w podłożu skał,
Wskroś żłobiący straszny zwał,
Rozkłócone burz podmuchy,
Głębin morza łoskot głuchy,
Co o brzegi się druzgoce —
Wszystko miało spłynąć weń,
W ten przybytek z falą brzmień
Zlać organnych swoje moce,
Z ludzką miało zlać się pieśnią! —
Tym ja dziełem gardzę! Cieśnią
Jest li marną a rozsadza
Go li kłamu wstrętna władza!…
W duchu dziś już dojrzał on,
By się rozpaść, zwiędły plon
Waszej marnej, lichej woli!…
Tak się kończy na tej roli
Wszelki wzrost, bo wasze plemię
Wciąż odgradza biedną ziemię
Tak, od Boga!… Przez dni sześć
Wciąż myślicie, jak by wznieść
Jego sztandar, by nie prędzej,
Jak w niedzielę, ponad nędzy
Waszej potem zalśnić mógł!…


GŁOSY TŁUMU


Powiedź nas śród nowych dróg,
Wywieś sztandar nad te niwy!


PROBOSZCZ


Nie chrześcijanin on prawdziwy!
Nie słuchać go! Zginąć musi!


BRAND


Od ciebie się nawet głusi
Uczą, czym nasz wieczny spór,
I że lichy wielce twór
Wiara, w której nie ma duszy!
Któż nią jest i kogoż wzruszy
Brak jej? Komuż żal jej — powiedz —
Odtąd, kiedy go manowiec
Porwał błędny? W więzach chuci
Szczurołapów nędzny łup,
Każdy z was to istny trup,
Uszu swoich już nie zwróci
Na głos życia! Wy spaleni,
Jako liście na jesieni,
Tańczycie przed arką bożą!
Gdy kalecy, chromi włożą
Do garnuszków kwiat ostatni,
Wówczas cały tłum wasz bratni
Rozpoczyna swoje modły,
Wówczas ci on ze spokojem
O zbawieniu myśli swojem!
Tłum to nędzny, tłum to podły,
Czymż on innym, niźli zwierzę?
Do bram łaski on się bierze,
Szukać Boga wówczas idzie,
Gdy się równa — inwalidzie!
Jego władztwo też kostnieje,
Bo czyż można — jasne dzieje —
Zmienić ziemi tej koleje,
Kiedy berło swej potęgi
Wznosi ponad niedołęgi,
Ponad same zwiędłe duchy?
Wszak ci prawda: nie dziad kruchy,
Tylko zdrowy kwiat młodości,
W którym krew gorąca płynie,
Może zostać — on jedynie! —
Dziedzicem niebiańskich włości!
Targi tu nie znaczą nic!
A więc, ludzie świeżych lic,
W których życia wre ochota,
Wchodźcie w wielki chram[168] żywota!…


WÓJT


Więc otwierać!…


TŁUM

krzyczy, jak gdyby w trwodze


Nie te wrota!


BRAND


Nie! Nasz kościół jest bez końca!
Posadzka — to o blaskach słońca
Roześmiane łąki wonne!
Widnokręgi to przestronne,
Pola, fiord ten, głębia morza —
To świątynia nasza boża
Pod błękitnych nieb sklepiskiem!
Tam niech spełnia się twe dzieło!
Tam ci ono nie zginęło!
Uszom, oczom Boga bliskiem
Będzie ono wieków wiek!
A niechaj nie myśli człek,
Że czymś skazi ten przybytek!
On pokryje świat nasz wszytek,
Jako pień pokrywa kora!
Przezeń przyjdzie taka pora,
W której wiary spór z żywotem
Zginąć musi… Naszym potem
Zlane, ciężkie dni powszednie
Ze Zakonem[169] stworzą jednię
I z nauką… Trud poziomy[170]
I gwiaździstych snów ogromy,
Przy choince radość dziatek
I przed Arką[171] — na ostatek —
Taniec święty z Jego wolą
W jedną całość się zespolą!


przebiega, jak burza, wśród tłumu; niektórzy się cofają, przeważna część gromadzi się naokoło niego

TYSIĄC GŁOSÓW


Gwiazdą lśni nam śród rozgłosu
Jednym: żyć i służyć Bogu!


PROBOSZCZ


Wszyscy za nim! Hej! Ratujcie!
Kominiarzu, sędzio, wójcie!
Hej! Odbierzcie mu ten połów!


WÓJT

po cichu


Czyż to ze mnie zganiacz wołów —
Za rogi go nie ułapię!
Niechże on się wprzód wysapie.


BRAND

do tłumu


Może li tu być nasz Bóg?
Nie! Więc dalej! Precz z tych dróg
Na słoneczny łan swobody,
Kto jest żyw tu, kto jest młody!

zamyka bramę kościoła i zabiera pierścień z kluczami

Ja tu już nie księdzem wam!
Darowałem ja ten chram —
A ten pierścień niech zabierze
On li jeden!…

rzuca go do potoku

Jeśli cię, służalcze zwierzę,
Jeśli cię to, synu prochu,
Nęci, wciśnij się do lochu,
Przygarb się do samej ziemi,
Pełzaj w mroku i choremi
Ziej płucami — suchotnicze
Niech ci krople na oblicze
Występują!…


WÓJT

cicho, z ulgą


Diabli wzięli
Jego order.


PROBOSZCZ

podobnie


Coraz śmielej!
Dobra gratka dla biskupa!


BRAND


Młodzi! Żywi! Rzucić trupa!
Te żywota silne dłonie
Niechże wam obetrą skronie
Z padolnego prochu! Dalej!
Obyście wykorzystali
Dzień dzisiejszy! Raz wy przecie,
Odrodzeni już, zerwiecie
Z kompromisów nędznym duchem!
Moc rozbudźcie w sercu głuchem.
Niechaj siła w was zagości,
Otrząśnijcie się z słabości,
Z połowicznej wszelkiej żądzy!
Odepchnijcie od wrzeciądzy
Waszych bram szatański płód —
Niech z nim wojnę stoczy lud!


WÓJT


Buntu ja odczytam akta!


BRAND


Czytaj! Depcę wszelkie pakta!


TŁUM


Wskaż nam drogę! Wywiedź stąd!


BRAND


Tak, nowego życia łowce,
Kroczyć będziem przez lodowce,
Gdzie słoneczny świeci ląd!
Zrywać będziem więzy dusz,
Kalający strząsać kurz,
Nowych kształtów tworzyć wzory,
Precz odpędzać senne zmory!
Tak, od Boga my wybrani,
Będziem męże i kapłani,
Bić monetę świeżej chwały,
Zmieniać w kościół kraj ten cały!


Tłum, a śród niego Kościelny i Bakałarz, gromadzi się naokoło Branda. Mężczyźni podnoszą go na ramionach do góry

TŁUM


Wielki nastał dzisiaj czas!
Wielkie rzeczy są śród nas!


Tłum ludzi odpływa przez dolinę w górę; Kilku pozostaje

PROBOSZCZ

za odpływającym tłumem


Zaślepieńcy, gdzież to, gdzież?
Śród szatańskich zginie leż,
Kto zaufa jego słowu!


WÓJT


A wróćcie się! Cóż to znowu?!
Tak was skóra świerzbi? Przecie,
Ludzie, zważcie: tam zginiecie!
Nie chcą słuchać te psubraty!


GŁOSY LUDU


Wzniesieni wyżej, zmienim światy!


WÓJT


Któż się oprzeć nędzy może,
Gdy nie pasie, gdy nie orze?!


GŁOSY


Na głos ludu nieustanna
Z bożych rąk spływała manna!


PROBOSZCZ


Czy słyszycie żon swych skargi?


GŁOSY

z daleka


Nie wchodzimy z nikim w targi!


PROBOSZCZ


Zlitujcie się nad dziatkami!


CAŁY TŁUM


Przeciw nam jest, kto nie z nami!


PROBOSZCZ

stoi chwilę z załamanymi rękami i mówi bezradny


Pozbawiony swego stada,
Z krzykiem trwogi: biada! biada!
Gdzież się pasterz wasz przytuli,
Snać obnażon do koszuli?


WÓJT

grozi w kierunku Branda


Łuk się złamie! Złe napięcie!
Łowco, myśl o testamencie!


PROBOSZCZ

prawie z płaczem


Cóż — testament?!…. Ci zgubieni!


WÓJT


Męstwa! Wszystko się przemieni!
Nie trać wiary! Na manowce
Nie schodź, wszakże znasz swe owce!


(idzie za ludem)

PROBOSZCZ


Czyż naprawdę on by biegł
W ślad za nimi?… Zacny człek!
I mnie raźniej jest na duszy!
Pójdę również! Może wzruszy
Tłum się, może nasza siła
Jeszcze go nie utraciła?
Klacz osiodłać — tęgi stwór,
Co przywykły jest do gór!


odchodzą wszyscy

Przy najwyższym, do wsi należącym, szałasie.

Krajobraz górzysty — wgłębi wielkie płaskowzgórze. Do góry pnie się Brand, otoczony tłumem Mężczyzn, Kobiet i Dzieci

BRAND


Patrzcie przed siebie! Tryumf przed nami!
Wieś już zginęła poza wierchami!
Tam: od opoki do opoki
Mgieł się rozścielił wał szeroki,
Cóż cię obchodzi mgła rozsiana?
Swobodnie dąż, ty ludu Pana!


JEDEN Z MĘŻCZYZN


Nie może już mój ojciec stary.


INNY


Głód ja tu czuję, głód bez miary!


KILKU


Wprzódy nas posil, daj nam chleba!


BRAND


Naprzód! Tę górę przebyć trzeba!


BAKAŁARZ


A jaka droga?


BRAND


Każda z wielu,
Byle zawiodła nas do celu
Prosto i prędko! Tędy! Tędy!


JEDEN Z MĘŻCZYZN


Na nic tu wszelakie rozpędy,
Droga zbyt stroma! Nie ma mowy,
By kto przed nocą doszedł zdrowy!


BRAND


Najstromsza droga zawsze bywa
Także najkrótszą!…


JEDNA Z KOBIET


Ledwiem żywa!
Słaby jest, patrz, mój synek drogi!


INNA


Pokaleczyłam sobie nogi!


TRZECIA


Wargi mam spiekłe, całkiem chore!


BAKAŁARZ

do Branda


Wierze jej nową daj podporę!


WIELE GŁOSÓW


Spełnij cud jaki! Spełnij cud!


BRAND


Moc wam służalczy zabrał trud!
Przed dziełem już nagrody chcecie!
Zrzućcie śmiertelną słabość z siebie,
Lub niech was dawny grób pogrzebie!


BAKAŁARZ


Słusznie! Nasamprzód trzeba przecie
Skończyć swą pracę, a zaś potem
Uraczyć się nagrody złotem.


BRAND


Tak, jak podnosi Bóg swe dłonie
Nad ziemski łan, nad morza tonie!


WIELE GŁOSÓW


On prorokuje!


KILKA GŁOSÓW


Powiedz, księże,
Gorący będą bój wieść męże?


INNI


Czy bój to długi? Bardzo krwawy?


JEDEN Z MĘŻCZYZN


Silneż są wrogów naszych ławy?


BAKAŁARZ

po cichu


Ja chyba życia nie narażę!


INNY Z MĘŻCZYZN


Cóż ja otrzymam za to w darze?


JEDNA Z KOBIET


Chyba nie umrze syn mój?


KOŚCIELNY


Czy my
Jeszcze przed wtorkiem zwyciężymy?


BRAND


O co pytacie?


KOŚCIELNY


Księże mój,
Naprzód: jak długo potrwa bój?
Potem: co tracim przezeń? Wreszcie:
Co zyskujemy?


BRAND

ogląda się z rozpaczą wokoło


A więc, bracie,
O to wy mnie się dziś pytacie?


BAKAŁARZ


Tak jest! Mężowi i niewieście
Wszelkiej odpowiedzi daj! My, panie,
Dotąd nie wiemy, co się stanie.


BRAND

oburzony


Wnet się dowiecie z moich słów!


TŁUM

skupia się naokoło niego


Tak! Chcemy wiedzieć! Gadaj! Mów!


BRAND


Jak długo bój ten będzie trwać?
To pragnie wiedzieć moja brać?
Aż po ostatnie serca bicie,
Aż kielich ofiar wychylicie,
Aż pozrywacie wsze[172] umowy,
Aż woli waszej napór zdrowy
Już wam na zawsze zamknie drogę,
Już nie da wam odwracać lic
Od hasła: „Wszystko albo nic”! —
Co utracicie?… To rzec mogę:
Wszelkiej gnuśności miękkie łoże,
Wszelką służalczych lat obrożę,
Połowiczności już bałwana
Czcić nie będziecie, gnąc kolana! —
Co zyskujecie? Ducha jednię
I czystość woli, niepowszednie
Zasoby wiary i ofiarność,
Co, się nad trwogi wznosząc marność,
Najcięższe trudy ponieść zdoła!
Wieńce cierniowe na swe czoła
Pozyskujecie! Takie oto
Będzie nagrody waszej złoto!


TŁUM

śród szalonego wrzasku


Zdradził! Któż będzie jeszcze zwlekał?!


BRAND


Nic wam innegom nie przyrzekał…


KILKU


Zwycięstwemś łudził, zaszczytami,
A o ofiarę ty się z nami
Teraz targujesz!…


BRAND


Tak, zwycięstwo
Obiecywałem dać za męstwo!
I kto z was zechce, ten ci będzie
Zawsze zwycięzcą! Lecz kto w rzędzie
Pierwszym tu kroczy, ma być gotów
Paść, jeśli trzeba!… Do helotów[173]
Niech idzie ten, niech złoży bronie,
Kto nie chce na tym się wygonie
Potykać mężnie! W ręce wraże
Przechodzi sztandar, przy sztandarze,
Kogo lęk nadgryzł, blady jad,
Ten już naznaczon, zanim padł!


TŁUM


Prawo do życia on nam skraca
Dla pokolenia, które jeszcze
Na świat nie przyszło!


BRAND


To wam wieszczę,
Że Kanaanu[174] słodka płaca
Czeka li huf, co paść gotowy!
Przez śmierć do zwycięstw! Tymi słowy[175]
Duch mój rycerzy Pańskich woła.


KOŚCIELNY


Zważywszy wszystko, rzecz wesoła:
We wsi jesteśmy, jak wyklęci —


BAKAŁARZ


Wracać nie można, to w pamięci!
Trzeba mieć dzisiaj —


KOŚCIELNY


A co dalej?


KILKA GŁOSÓW


Ubić go! Ubić!


BAKAŁARZ


To się chwali,
Lecz gdzie nam szukać przewodnika,
Gdy wokół taka burza dzika!


KOBIETY

wskazując przerażone na drogę


Proboszcz! Hu! Proboszcz!


BAKAŁARZ


Stary kiep!
Nie dajcie mu się brać na lep!


PROBOSZCZ

wchodzi w towarzystwie kilku ludzi, którzy nie poszli z Brandem


Moje owieczki, dziatki moje,
To ja, wasz pasterz, tutaj stoję.


BAKAŁARZ

do tłumu


Niech się tam lud już tak nie męczy!
O, chodźmy tu, za grzbiet przełęczy.


PROBOSZCZ


Ach! Mogłem w was się tak pomylić?
Mam przez was kielich ten wychylić?
Przez was mam czuć tę ranę w boku?


BRAND


Czyż on nie ranił was co roku?


PROBOSZCZ


Nie słuchajcie go! On was zwodzi!


KILKU


Tak! Prawdę mówi ksiądz dobrodziej!


PROBOSZCZ


Lecz my łagodni, przebaczamy
Tym, którzy skruchą mażą plamy.
o, chrześcijański luby bracie,
Patrz, jakie sidła on tu na cię
Zastawił dzisiaj! Patrz, twe serce
W jakiej pogrążył dziś rozterce
Czarnym podstępem!


WIELU


Siecią złud
Uwikłał ci on boży lud!


PROBOSZCZ


Potem, przyznacie sami przecie,
Kogoż wy tu oświecać chcecie,
Wy, urodzeni w tym zakątku!
Czyż do innego was porządku
Stworzył nasz Pan Bóg — czyż wielmoży
Chciał zrobić z was Wszechwładca boży?!
Czyż choć jednego uwolnicie
Z tej krępującej go obroży?
Ten trud powszedni, oto życie,
Które jest waszym dziś udziałem!
W tym utrapieniu swoim całem
Gdzież macie szukać dziś pociechy?
W tym, byście strzegli swojej strzechy!
Wy — światoburce? Niech przy zrębie
Swojego domu każdy stanie!
Między jastrzębie wam i kanie —
Tak, między kanie i jastrzębie
Chodzić w tej wielkiej waszej biedzie —
Pomiędzy wilki i niedźwiedzie?
O nie, owieczki, o me dzieci!


TŁUM


Z słów jego jasna prawda świeci!


KOŚCIELNY


My tam już dzisiaj nic nie mamy,
Myśmy zamknęli domów bramy,
Raz się zdobywszy na ten krok!


BAKAŁARZ


Zajął się nami, chciał nasz tłok
Oczyścić z grzechu! Snu już dość!
Tam, gdzie ma niby życie rość,
Dla przebudzonych dzisiaj dusz
Nie ma żadnego życia już!


PROBOSZCZ


Wszystko przeminie, nie najgorzej
Wszystko wam znowu się ułoży,
Tylko cierpliwie, a znów boski
Zjawi się mir[176] do naszej wioski.


BRAND


Więc wybierajcie, wy, mężowie,
I wy, niewiasty!…


KILKU


Ani w głowie
Nam tu pozostać!


INNI


Nie! Nie! W górę!
W górę! Tam w dole dni ponure!


WÓJT

przybiega zdyszany


Szczęście, żem dognał was, jedyni!


KOBIETY


Niech nam wyrzutów pan nie czyni!


WÓJT


Jakie wyrzuty?! Tylko prędzej!
Nastał już koniec naszej nędzy!…
Mówię: nim jeszcze noc zapadnie,
Zbogacimy się ładnie, snadnie!


KILKU


Jak to?…


WÓJT


W fiordzie miliony[177]!
Ciąg ryb niezwykły, wprost szalony!


TŁUM


Co?


WÓJT


Każdy krok się nam opłaci!
Bogaci będziem, tak, bogaci,
Jeśli ich burza nie rozgoni!
Więc niechaj czasu nikt nie trwoni!
Głód nam dokuczać już nie będzie!


BRAND


Wybierajcie wójta lub orędzie
Boże!


WÓJT


Rozsądku słuchać trzeba!


PROBOSZCZ


Jakby nam cud zesłały Nieba!
Jak gdyby boski to był znak!
Wszystkom to widział we śnie — tak! —
Jeno[178] myślałem, że to mara,
A teraz widzę, jak się stara
Sam Bóg!


BRAND


Poddając się, zaiste,
Stracicie łaski rzeczywiste!


WIELU


Ciąg ryb!


WÓJT


Miliony! Co za plon!


PROBOSZCZ


Obfity stół dla dzieci, żon!


WÓJT


Widzicie, szkoda tyle czasów
Tracić na rzecz daremnych kwasów,
Na spór z przemocą, który zgoła
Zwalczyć i proboszcz nasz nie zdoła!
Niechże się głupiec, gdy tak skory,
Troszczy o cudze, śmieszne spory!
Pan Bóg już sobie sam poradzi —
Twierdzę niełatwo kto rozsadzi!
Więc niech się próżno nikt nie biedzi,
Kiedy we fiordzie tyle śledzi!
Zarzućcie sieci swe spokojnie,
Męstwa nie trzeba, jak na wojnie,
Ni krwi — zwycięstwo będzie z nami,
Choć nie uczynim ofiar z siebie!


BRAND


Przykaz ofiary tej na niebie
Płomienistymi lśni głoskami!


PROBOSZCZ


Jeśli kto myśli o ofierze,
Jeśli go chęć ku temu bierze,
Toć do mnie droga niedaleka:
Ot, do niedzieli niech zaczeka!


WÓJT

przerywając


Tak! Tak!


KOŚCIELNY

po cichu do proboszcza


Kościelnym pozostanę?


BAKAŁARZ

po cichu


Czy mi nie będzie odebrane
Miejsce po wszystkim, co tu…


PROBOSZCZ

głosem stłumionym


Proszę
Mieć na maleńką reprymendę
Otwarte ucho, a po trosze
Wszystko się zrobi — jać nie będę
Sędzią zbyt srogim — a więc zgoda!


WÓJT


Dalej! Minuty każdej szkoda!
Trzeba się śpieszyć! Dalej! Dalej!


KOŚCIELNY


Każda się zwłoka klątwą zwali
Na nasze barki…


KILKU


A nasz ksiądz?


KILKU


Niech sobie idzie z Bogiem!


BAKAŁARZ


Chcąc
Albo też nie chcąc, przyznać trzeba,
Że w onych śledziach jest znak nieba!


KILKU


Łudził nas — istna zła pokusa!


PROBOSZCZ


Wiecie: nie wierzy już w Chrystusa!
Nawet „cum laude[179]” nie posiada…


KILKU


Cóż on posiada?


WÓJT


Trudna rada:
Niski charakter!


KOŚCIELNY


Tak, to człowiek
Widzi od razu!


PROBOSZCZ


Tak, on powiek
Nawet nie zamknął — owszem, starej
Matce dokuczać śmiał bez miary
W godzinie śmierci!…


WÓJT


Dziecko własne
Nieomal zabił.


KOŚCIELNY


Tak, to jasne:
W grób swą rodzoną wpędził żonę…


KOBIETY


Cóż to za plemię zatracone!


PROBOSZCZ


Tak, kiepski ojciec, mąż i syn!
Nie przeczyż tu nauce czyn?!


WIELE GŁOSÓW


Zburzył nam kościół!


INNI


Zamknął nowy,
Jako za mały — tak nas zwodzi!


ZNOWU INNI


Na głąb nas rzucił w wątłej łodzi!


WÓJT


Z wspaniałej okradł mnie budowy:
Z domu wariatów —


BRAND


Ta skroń wasza —
Widzę to dobrze już — ogłasza
Wieść mi zbyt jawną, wieść niekłamną,
Że nikt na szczyt nie pójdzie za mną!
Nikt nie zawoła: Dalej! Prowadź!


CAŁY TŁUM

ryczy


Ukamienować! Kamienować!


deszcz kamieni zmusza Branda do cofnięcia się w pustać skalną. Prześladowcy powoli wracają

PROBOSZCZ


O, moje dziatki! Me owieczki!
Już powracacie z tej wycieczki
W to porzucone chat pustkowie!
Wierzcie, że wyjdzie wam na zdrowie!
Nasz Bóg jest dobry, litościwy,
Niewinnej krwi niepożądliwy,
Łagodny również, jak nasz rząd,
Jakiego nie ma inny ląd.
A wasza zwierzchność — w pierwszym rzędzie
Pan wójt — dokuczać wam nie będzie!
A ja — Bóg na mnie jest łaskawy —
Li w chrześcijaństwie ludzkim sławy
Szukam — tak jest, my na wyżynie
Pragniemy w zgodzie żyć jedynie!


WÓJT


A jeśli jest gdzie jaka skazka,
Trzeba usunąć ją do diaska!
Gdy wróci wszystko w dom, co żyje,
Wybierzem zaraz komisyję,
Która ma zbadać, co się w treści
Naszej religii złego mieści.
Duchowna będzie w niej osoba
Jedna i druga, którą oba,
Ja i ksiądz proboszcz, wyznaczymy,
Nie obiecanki, nie czcze dymy!
Jeśli to ludzi uspokoi,
To do komisji wejdzie mojej
Także bakałarz i kościelny!
Dobór to jest, jak widać, dzielny!
Przeto obawiać się nie trzeba —


PROBOSZCZ


Niech wam za to wielkie Nieba
Wynagrodzą, bracia mili,
Że wasz pasterz dożył chwili,
Kiedy Pan Bóg spełnił cud,
By wybawić ten swój lud!
Dobrego połowu życzę!
Żegnam!


KOŚCIELNY


Tak, to mi oblicze
Chrześcijańskie!


BAKAŁARZ


Jest coś więcej
W nich, nie samo li krzykactwo!


KOBIETY


Delikatni, dla tysięcy
Tych przystępni!


INNE


Na prostactwo
Ludzkie patrzą, jak prostacy!


KOŚCIELNY


Nikomu nie plują w kaszę.


BAKAŁARZ


I nie same Ojcze-nasze
Tylko klepią!


Tłum schodzi z góry

PROBOSZCZ

do wójta


Nie inaczej —
Pan owoce wnet zobaczy,
Szanse nasze się podnoszą,
Boć, przyznajmy to z rozkoszą,
Jest potęga w świecie żywa,
Co reakcją się nazywa.


WÓJT


Moje dzieło, że ta cała
Krotochwila[180] się rozwiała
Już w zarodku!


PROBOSZCZ


Tak, w tym kwasie
Cud najbardziej pomógł, zda się.


WÓJT


Cud?


PROBOSZCZ


A jakże! Ów ciąg śledzi.


WÓJT

nadyma się


Człek, jak może, tak się biedzi:
Oczywiście, kłamstwo.


PROBOSZCZ


Panie —?


WÓJT


A cóż robić? Byłem rad,
Żem na taki pomysł wpadł.
Może jest to ku naganie,
Lecz wie proboszcz, sytuacja…


PROBOSZCZ


Czasem w kłamstwie bywa racja,
Gdy konieczność tak wymaga…


WÓJT


A, gdy wszystko się ułoży
W jakiś ład i spokój boży,
Wszystko jedno, czy to blaga,
Czy też prawda zmogła[181] czysta!


PROBOSZCZ


Ze mnie nie jest rygorysta.

patrzy w stronę skalnej pustaci

Czy nie Brand to tak się wlecze?


WÓJT


Nie kto inny!… Zacny człecze,
W samotnego się rycerza
Bawić musisz!


PROBOSZCZ


Nie! Przymierze
Dochowuje mu tam, widzę,
Jakby giermek — w godnej lidze!


WÓJT


Dyć[182] to Gerda! Niech ją czarci!
Oboje są siebie warci!


PROBOSZCZ

z humorem


Kiedy już się uspokoi
Głód ofiary, u podwoi
Jego grobu trzeba będzie
Dać mu napis w takim względzie:
„Wichrowaty Brand tu legł;
Został przy nim jeden człek,
Ale ten miał bzika w głowie!”…


WÓJT

grożąc palcem


Cokolwiek tu proboszcz powie
Jednak lud, choć w dobrej wierze,
Trochę z nim się, rzekłszy szczerze,
Nie po ludzku obszedł…


PROBOSZCZ

wzruszając ramionami


Panie,
Powiem ci na pożegnanie
Że „vox populi, vox dei[183]”.


odchodzą

Na rozległym płaskowzgórzu.

Szaruga rośnie i ciężkie obłoki spędza na śnieżne pola; tu i ówdzie wychylają się czarne szczyty i na nowo giną w mgłach. Brand nadchodzi pokrwawiony, poturbowany.

BRAND


przystaje i spogląda poza siebie

Tłum tysiączny za mną kroczył,
Ale szczytu nikt nie zoczył.
Wszystkie serca snać upiększa
Rozbudzona, coraz większa,
Żądza jakichś większych dni!
W wszystkich duszach hasło brzmi:
„Dalej! W bój pod świętym znakiem!”,
Lecz na polu bitwy makiem
Jakbyś zasiał… Nikt ofiary
Nie chce ponieść. Tak bez miary
Tchórzem wola jest podszyta!
Nikt o męstwo się nie pyta.
Jeden zmarł za słabość świata,
A tchórzostwo dziś, w te lata,
Zbrodnią zwać się już przestało.

opada na kamień i bojaźliwie rozgląda się wokoło

Ileż razy moje ciało
Dreszcz przebiegał, w „chowanego”
Gdy się bawiąc, do ciemnego
Biegłem ukryć się alkierza.
Lecz dziecięca dusza świeża.
Gdy największy krew mych żył
Ścisnął strach, gdy brytan wył,
Czuła, że za firankami
Słońce żywym blaskiem mami,
Że za chwilę światła zdroje
Spłyną w ciemne ściany moje,
Że ten promień jasny, krzepki,
Przezwycięży mrok izdebki,
Że przepędzi wszystkie duchy,
Co budziły przestrach głuchy!
Gdzież potęga tego słońca?
Noc ponura, noc bez końca,
A tam siedzi lud w tej mroczy —
Białe włosy, zgasłe oczy —
Strzeże dawno zgasłych snów!
Los wyprawił straszny łów,
A on starcze ściska pięście,
Grozi losom, co mu szczęście
Uśmierciły — patrz, rok w rok
U królewny-śnieżki zwłok,
Tłumiąc w sobie gorzki ból,
Nieszczęśliwy siedzi król,
Ucho do jej płuc przykłada,
Patrzy, słucha, śledzi, bada,
Zali z zmarłej krwi o wiośnie
Świeża róża nie wyrośnie!
Nikt, jak on, nie rzucił w grób
To, co było trupem — trup
Żaden prawdy tej nie wzbudził,
By się darmo nikt nie łudził,
Że w żywocie nowym wskrześnie
To, co zmarło… Zmarłe pieśnie —
Pod mogilny rzuć je głaz!
Nowe ziarna siać w ten czas,
By z nich wyrósł owoc świeży —
O to dbać mu dziś należy!
Noc, posępna, głucha noc!
Gdybym miał piorunów moc,
Wówczas zniszczyłby mój grom
Tej pozornej śmierci srom! …

zrywa się na równe nogi

Nocne pędzą gdzieś widziadła —
Z piekieł zgraja ta wypadła!
Czas ten zbrojny, czas pancerny
Chce ofiary wielkiej, wiernej,
Zamiast laski, chce żelaza,
Miecza z pochew raz do raza
Wydobywa w krwawej pracy!
Tam wojują już krewniacy,
A tu bracia, ślepcy sami
I głuchmani, pod razami
Uchylają trwożnie głów!
Biedny lud mój, biedny chów!
Nadmiar hańby tak go zmógł!
Śród samotnych krocząc dróg,
Tylko jęczą, tylko płaczą,
Imię swe pokorą znaczą,
Biedną bracią się rybaczą
Zwąc w tej myśli, że w pokorze
Najlepiej kierować może
Swymi losy[184] nędzny lud!
Gdzie jest sztandar? Gdzie ten cud,
Który na swym licu spaja
Tęczowe kolory maja,
Czerwono-niebiesko-złote?
Gdzież ten tłum, co na ochotę
Ruszył falą? Gdzie ta mnoga
Rzesza, co ideologa
Królewskiego otaczała,
Kiedy jego moc wspaniała
Wycinała ci swą ręką
Ten twój język?… Tak, paszczęką
Obdarzono cię, sztandarze,
Ale smocze zęby wraże
Nie wyrosły z twej gardzieli!
Czemuż ci, co znak twój cięli
Nożycami królewskimi,
Nie przepadli razem z nimi
Jeszcze onej dawnej chwili,
Zanim dzieło swe spełnili?
Drugi znak nasz czworogranny,
Znak pokoju nieustanny,
On za sygnał nam wystarczy,
Kiedy burza tu zawarczy,
Gdy łódź trzeba mieć na pieczy…
Gorsze losy, gorsze rzeczy
Rodzi przyszłość niewstrzymana:
Ta obłoku czarna ściana,
Brytańczyka dym węglowy,
Brudzi łąki i dąbrowy,
Każde źdźbło pokrywa sadzą.
Z swą trującą idzie władzą,
Kradnie dzień ze wszystkich dróg,
Na tę zieleń naszych smug[185],
Na te miasta, na te sioła
Deszcz popiołu sypie, zgoła
Jak Wezuwiusz, dookoła.
Brzydcy są dzisiejsi ludzie!
Po kopalniach w ciężkim trudzie,
Gdzie w kilofów takt kropelki
Wody sączą, ginie wszelki
Płód szlachetny; gorzko, luto[186]
Tłum kaleki ostrzy dłuto,
By wyzwolić kruszcu duchy…
Ciało karle i duch kruchy,
Rysy żądzą zeszpecone,
Spoglądają w złota stronę.
Któż tu płacze? Któż się śmieje?
Brat ni ziębi ani grzeje,
Nie ma człeka, nie ma męża,
Co sam siebie przezwycięża —
Huk kowadła, łoskot młota,
Oto życia jest robota.
Baśń o świetle już nie nęci!
Już nie mają w swej pamięci
Owi ślepcy, że dla człeka
Chwila ta ma być daleka,
By, gdy zgasną jego siły,
Obowiązki się skończyły!
Gorsze losy, gorsze rzeczy
Przyszłość z siebie tu wyłuska!
Wilcza gardziel mędrkowania
Chce pochłonąć blask mądrości.
Krzyk w północne idzie włości:
„Pomagajcie doli człeczej,
Ratujcie nas!” A to karli
Syczą: „Siły byśmy starli,
Cóż my mamy przy tym dziele?
Wszak nas luda jest niewiele!
Naród silny niech się waży
Stać na dóbr powszednich straży!
Nie zadamy sobie trudu,
Aby krew naszego ludu
Dać za jakieś puste dymy!
Wszak nie żadne my olbrzymy,
Nie wyrosną żadne sprzęty
Z świętych harców, z walki świętej!
Toć nie za nas cierpiał wiernie
On, gdy skroń mu bodły ciernie,
Gdy mu włócznię wbijał w bok
Żołdak rzymski, kiedy tłok
Obszarpańców w głos się śmiał,
Gdy mu straszny, ludzki szał
Wbijał gwoździe w nogi, ręce!
Tak, nie za nas On w tej męce
Konał kiedyś!… My za mali…
On nas nie kładł na swej szali!
Ten krzyż cieśli i ta góra,
Te powrozy, ta purpura
Krwi spod razów Ahaswera[187] —
Wszystko to jest prawda szczera,
Lśniąca w tym pasyjnym dziele,
Obchodzonym dziś w kościele!”

rzuca się w śnieg i chowa oblicze; po chwili wznosi wzrok do góry

Czy ja śniłem? Czym się zbudził?
Czy mnie jakiś obraz łudził?
Czy wodziło mnie widziadło,
Co w tych mrocznych mgłach przepadło?
Czyż zapomniał człek w tej dobie
O Tym, który go po sobie
Stworzyć raczył? Czyż ten człek
Na wieki w przepaści legł?

nasłuchuje

Cóż to? Straszne wichru siły
Językami przemówiły?


CHÓR NIEWIDZIALNYCH

huczy wskroś burzy


Z prochuś powstał, czym twa wola,
Czymże przy Nim twoja moc?
Wytrwasz, czy też ujdziesz z pola,
Perć[188] twa zawsze spada w noc.


BRAND

powtarza wyrazy powyższe i mówi cicho


Snać jest prawda w słów tych treści!
Kazał iść za próg kościoła,
Zrzec się tego, co się mieści
W mej tęsknocie, w mej boleści;
Mroki rozsiał mi dokoła,
Zlecił walczyć aż do końca,
Abym upadł dziś — bez słońca!


CHÓR NIEWIDZIALNYCH

coraz silniej huczy nad jego głową


Płazie, prochu! Czym twa wola
Czymże przy Nim jest twój duch?
Zdążaj naprzód, czy schodź z pola,
Dzieło twe — to marny puch!


BRAND


Żonę drogą, dziecko moje,
Dni, co miały w szczęścia chwale
Płynąć, w gorzkiem zmienił boje
Wszystkom rzucił to na szale —
Dziś, zwyciężon, sam tu stoję!


CHÓR

łagodnie i wabiąco


Choć największe byś ofiary
Składał Mu po wieków wiek,
Nie dorośniesz Jego miary,
Boś nic więcej, tylko człek!


BRAND

z cichym płaczem


Żono, dziecię, wróćcie do mnie!
Sam na pustej siedzę zboczy,
Szczęście ujrzeć chcą me oczy,
W mgłach się gubię nieprzytomnie.


podnosi oczy do góry; plama świetlana wyłania się z mgieł i rozszerza się przed nim, zjawia się postać niewieścia w jasnej szacie z płaszczem na ramieniu. To Agnieszka

ZJAWISKO

uśmiecha się i wyciąga ku niemu ramiona


Masz mnie znowu, swą Agnieszkę!


BRAND

zrywa się na równe nogi


Tyś to weszła na mą ścieżkę?
Żyjesz?


ZJAWISKO


Wszystko było snem!
Teraz koniec jest ze złem!


BRAND


Ty! Agnieszka!


rzuca się ku niej

ZJAWISKO

z krzykiem


Nie ktej stronie[189]!
Czyż nie widzisz? Przepaść zionie!
Czy nie słyszysz? Huk siklawy!

łagodnie

To nie sen już! To nie zjawy
Chmurne, groźne! Wszystko tobie
Widziało się, jak w żałobie
Nocy ciemnej! Sen to chwili,
Żeśmy ciebie opuścili!…


BRAND


Żyjesz! Chwała!…


ZJAWISKO

szybko


Ani słowa!
Chodź! Czas nagli!


BRAND


A dziecina?


ZJAWISKO


Żyje! Jak roślina
Żyje młoda, świeża, zdrowa!
Snem li były męki twoje,
Marą wszystkie twe przeboje.
Alf wyzdrowiał, w oczach rośnie,
Babka pieści go miłośnie,
A i kościół stoi też,
Tak, jak niegdyś! Jeśli chcesz,
Zbuduj większy! W naszym siole
Ludzie w krwawym się mozole
Tak, jak niegdyś, kąpią wraz!


BRAND


Niegdyś —?


ZJAWISKO


Tak, jak w owy czas,
Gdy był spokój.


BRAND


Spokój?


ZJAWISKO


Strach,
Że tak zwlekasz.


BRAND


Ja śnię! Ach!


ZJAWISKO


Nie! Ty nie śnisz! Jak po znoju,
Trza opieki-ć i spokoju,


BRAND


Silny jestem!


ZJAWISKO


Tak, a przecie
Możemy cię, ja i dziecię,
Stracić znowu, jak cień jaki,
Ujdziesz nam na obce szlaki,
Wzdyć osłabnie duch twój, człeku,
Gdy nie weźmiesz się do leku.


BRAND


Daj mi lek ten!


ZJAWISKO


Ty go masz,
Ty sam jeden zdrowia straż
Dzierżysz w ręku….


BRAND


Wymieńże mi!


ZJAWISKO


Stary lekarz, co licznemi
Księgi mądrość swoją sycił,
Trzy słóweczka li pochwycił —
W nich choroby onej siła,
Co szaleństwem cię raziła!
Tych wyrzeczesz się najświęciej,
Te wykreślisz z swej pamięci —
One bowiem źródłem mar tych.
Co cię w swych ramionach zwartych
Tak trzymają — te trzy słowa
Masz zapomnieć, jeśli zdrowa
Ma być dusza, gdy z jej lic
Chora ma ustąpić bladość!


BRAND


Prośbie mojej uczyń zadość:
Wymień!


ZJAWISKO


Wszystko albo nic!


BRAND

cofając się


To jest?


ZJAWISKO


To! Jakom ja żywa,
A ty poddan śmierci! Lecz,
Lecz swą duszę!…


BRANDA


A więc miecz
Jeszcze wisi!…


ZJAWISKO


Precz stąd! Precz!
Przy mnie radość się odzywa,
Przy mnie rozkosz! Otom żona!
Przytul mnie do swego łona
I w cieplejsze pośpiesz kraje!


BRAND


Ma choroba już ustaje.


ZJAWISKO


Wróci znowu.


BRAND


Nie! Nie wróci!
Już gorączka mi nie kłóci[190]
Myśli! Niech śni, kto ma chęci —
Mnie zaś nęci jasność życia!


ZJAWISKO


Życia?


BRAND


Za mną!


ZJAWISKO


Jakie plany
Rozpierają ci twą duszę?


BRAND


W życie sen przemienić muszę,
Czyn wykonać zaniedbany!


ZJAWISKO


Niemożliwe! Wszystkie dreszcze
Tych męczarni — nie!…


BRAND


Raz jeszcze!


ZJAWISKO


Strasznych słów bolesną treść
Dobrowolnieś gotów znieść
I na jawie?


BRAND


I na jawie!
Dobrowolnie!…


ZJAWISKO


Stracić dziecię?


BRAND


Stracić.


ZJAWISKO


Brand!


BRAND


To mus jest przecie.


ZJAWISKO


Patrzeć jeszcze, jak się dławię,
Jak mi krew się w żyłach ścina,
Aż nadejdzie znów godzina,
Co od ciebie mnie wyzwoli?


BRAND


Muszę.


ZJAWISKO


Dzień zastąpić nocą,
Tłumić blaski, co się złocą,
Gardzić słodką szczęścia mocą,
Nie zamykać serca doli
W pieśni?


BRAND


Czyż ja byłbym sobą —
Powiedz — gdybym się tą dobą[191]
Miał oszczędzać?


ZJAWISKO


Przyjacielu,
Zapomniałeś, że u celu
Przedrzeźniała ciebie złuda,
Że oplwano twoje cuda,
Że cię bito, opuszczono!


BRAND


Nie dla siebiem szarpał łono,
Nie dla zwycięstw walczył swych!


ZJAWISKO


Wystawiałeś się na sztych
Za żyjących w kopalń norze!


BRAND


Jeden człek wypłoszyć może
Dużo mroków.


ZJAWISKO


Twardyś bój
Toczył za straceńców rój!


BRAND


Wiele nieraz — toć nie dziwy! —
Zdoła jeden sprawiedliwy.


ZJAWISKO


Wspomnij sobie spór ten jeden:
Kto wyrzucał nas za Eden?
Nie otworzą się już wrota,
Które ta zamknęła ręka!
Płonne trudy, płonna męka!


BRAND


Wolną drogę ma tęsknota!


ZJAWISKO

ginie śród huku, jak gdyby gromowego, mgła zwala się na miejsce, na którym stało; zrywa się krzyk ostry, przeraźliwy, jak gdyby krzyk uciekającego


Umrzyj! Czego chcesz na ziemi?!


BRAND

stoi chwilę, jakby ogłuszony


Znikło! Przeszło! W mgłę czarnemi
Powionęło skrzydły[192] — tam!
Niby jastrząb! Znowu kłam
Nastawił swe sieci — zguby
Chciały mojej złe rachuby!
Kompromisy, nędzne targi —
Tego chciały twoje wargi!


GERDA

zjawia się ze sztućcem[193] w ręku


Czyś nie widział, gdzie w tej mroczy
Zginął jastrząb?…


BRAND


Tak, me oczy
Teraz to go już spostrzegły!


GERDA


Opisz mi, którędy zbiegły
Stwór ten pomknął!… W tej godzinie
Już go los ten nie ominie.


BRAND


Będzie trudno; na nic kula!
Nieraz jeszcze on pohula…!
Tak bywało: padnie, zgaśnie,
Ale wówczas, kiedy właśnie
Śmierć najbliższa — tak się zdało —
On wychodził znowu cało,
Gdzieś z poza mnie znów się zrywa
I powietrze znów przepływa…


GERDA


Skradłam sztuciec — z taką bronią
Za renami łowcy gonią;
Ma ładunek z srebra, z stali.
Obłąkaną mnie nazwali —
Mniej nią jestem, niźli wielu
Innych…


BRAND


A więc mierz do celu!


chce odejść

GERDA


Ty kulejesz… Możeś spadł?


BRAND


Lud pozbawił mnie posady.


GERDA

przygląda mu się bliżej


Krople krwi na skroni bladej?


BRAND


Bito, pchano, pędząc w świat!


GERDA


Głos tak ongi, jakby granie,
Osłabł niby wiatr w altanie.


BRAND


Wszystko — wszystko —


GERDA


Cóż?


BRAND


Na wieki
Opuściła mnie… w daleki
Uszła kraj…


GERDA

patrzy na niego wielkimi oczami


Teraz za to
Widzę, kto ty! Długie lata
Jam myślała, żeś ty ksiądz!
Precz z tym wszystkim! Zwąc jak zwąc,
Tyś — największy!


BRAND


Mówię sam:
Ten ułudny, widzisz, kłam
Niemal zabił mnie!


GERDA


Te dłonie —
Pokaż…


BRAND


Czemu sięgasz po nie?


GERDA


Ślady gwoździ!… A dokoła
Pobladłego twego czoła
Krwawe blizny! Rzecz najprostsza —
Toć to cierni wściekłe ostrza!
Tyś na krzyżu wisiał! Pomnę,
Nieraz ojciec mi ogromne
Mówił rzeczy, iż to w dobie
Było dawnej i — nie tobie
To się stało! Lecz to baśnie!
Odkupiciel tyś jest właśnie!


BRAND


Odejdź!


GERDA


Paść mi na kolana
Przed obliczem mego Pana?


BRAND


Precz!


GERDA


Krew twoja się polała,
Co nas wszystkich zbawić miała!


BRAND


Dla mnie On ją musiał ronić,
Pozwólże mi głowę skłonić!


GERDA

podaje mu sztuciec


Zabij to przeklęte plemię!


BRAND

potrząsając głową


Los, co przywiódł mnie na ziemię,
Spełnić muszę…


GERDA


Swoje rany
Pokazujesz, uratowany,
Odkupiony w dzień dzisiejszy!
Tyś największy!…


BRAND


Nie! Najmniejszy
Jest czymś więcej…


GERDA

spogląda w stronę przerzedzających się obłoków


Oczy twoje
Widzą, gdzie ty stoisz?


BRAND

patrząc osłupiały przed siebie


Stój:
W dole, u stóp stromych ścian.


GERDA

tonem jeszcze dzikszym


Wiesz, gdzie stoisz?


BRAND


Czyż się mylę?
Mgły rozchodzą się, w ich pyle
Jakby jasność…


GERDA


Czarny róg
Zmógł je, niby cierń je zmógł!


BRAND

patrzy w górę


Czarny róg? Co? Kościół z lodu!


GERDA


Jest ten wreszcie, co do grodu
Tego wejść miał?


BRAND


Tysiąc mil
Dzieli go od słodkich chwil!
Jakież budzi mi tęsknoty
Ten światłości promień złoty!
Jak mi cała wola dyszy
Żądzą tej ukojnej ciszy,
Jak ja pragnę życia ciepła!

wybucha łzami

Jezu! Wzywa cię ma skrzepła
Warga! Zdalaś był mi zawsze,
Choć Twe stopy najłaskawsze
Szły w ślad za mną!… Nie witany,
Choć tak bliski mojej ściany,
Żem mógł witać cię śród ścieżek
Moich — niech się choć za brzeżek
Chwycę szaty wybawienia!
Pozwól chwycić skraw odzienia,
Nasiąkłego winem skruchy!…


GERDA

blada


Co? Ty płaczesz? Ty, proroku!?
Co? Ja widzę łzy w twym oku,
Co, jak ciepłe te podmuchy,
Rozpalają twe oblicze?
Przez twe łzy w tych żlebów dzicze
Rozpływają się pokrowce
Całunowe, na lodowce
Zarzucone! Mego wnętrza
Lód roztapia, ta gorętsza
Ponad ogień, moc ich święta!
Teraz jakby wieczne pęta!
Przez nie komża, śnieżna, blada
Z kaznodziejskich ramion spada,
Z ramion Wierchu Lodowego!

z drżeniem

Człeku, powiedz, a dlaczego
Nie płakałeś wcześniej, wprzód?


BRAND

z płonącymi oczy[194], promienny, jakby odmłodzony


Prawo duszę zmienia w lód.
Nic na łanie ziemskich włości
Nie zakwitnie bez światłości!
Jeśli dotąd boże syny
Mieli przykaz swój jedyny
W praw tablicach, to ja, człowiek,
Już nie zamknę swoich powiek
Na blask słońca — z nim do braci
Pójdę dzisiaj, najbogaciej
Z nim się będę czuł! Tak! Ono
Niech zwycięża moje łono!
Mogę płakać, giąć kolana —
Mogę modlić się do Pana!


pada na kolana

GERDA

patrzy w górę i mówi po cichu i trwożnie


Patrz, jak siada ten przebrzydły!
Patrz, jak rusza swymi skrzydły!
Patrz, jak jego cień migoce
Na tej ścianie, na opoce
Tego wierchu, jak on ścina
Swoje skrzydła!… To godzina…
Niech się tylko dobrze sprawi
Srebrna kula!… Strzał ten zbawi…


Nagłym ruchem przykłada sztuciec do twarzy i strzela. Głuchy łoskot, jakby echo grzmotu odpowiada z wierchu

BRAND

zrywa się


Ha! Co robisz?


GERDA


Dobry strzał!
Patrzaj! Zachwiał się!… O, padł!
Wrzasnął, aż się zatrząsł świat!
Idzie na nas pierza wał,
Sypie się, jak biały śnieg
Po tę turnię, po ten brzeg!
Coraz więcej ku nam sunie —
W końcu może tutaj runie!


BRAND

pada


Razemś powstał, razem ginie
Życie twoje! Koniec winie
W ten li sposób kreśli człek!


GERDA


Zwijajże się! Trzep się! Trzep!
Odkądś padł, ten kościół nieb
Szerzej rozwarł swoje wrota!
Patrz, rozsierdził się niecnota!
Cóż nam twoja złość jastrzębia — —?
Patrzaj! Bielszy od gołębia!

z przeraźliwym krzykiem

Hu! Jak sapie ten płód wraży!

rzuca się w śnieg


BRAND

kuli się pod opadającą lawiną i woła ku niebu


Chłód śmiertelny na mej twarzy!
Ginącemu powiedz: może
Ważyć coś w Twych oczach, Boże,
Naszej woli quantum satis[195]?


lawina grzebie jego i zasypuje całą dolinę

GŁOS

odpowiada wśród grzmotu


Bogiem deus caritatis[196]!

Brand — nazwisko mówiące; w ówczesnym norweskim słowo to oznaczało ogień. [przypis edytorski]

Agnieszka — w oryginale imię „Agnes” brzmiało podobnie co Agnus Dei, tj. łac. baranek Boży. [przypis edytorski]

weretek — prawdop. forma oboczna od feret a. fereta, co słownik Lindego tłumaczy jako sprzączkę. [przypis edytorski]

cudzy — obcy. [przypis edytorski]

widomy — dziś: widoczny. [przypis edytorski]

li (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

chceli — czasownik chce z partykułą wzmacniającą -li. [przypis edytorski]

siklawa (reg.) — górski wodospad. [przypis edytorski]

płony (daw.) — jałowy, bezużyteczny. [przypis edytorski]

scheda — spadek. [przypis edytorski]

dyć (reg.) — przecież. [przypis edytorski]

zawisnąć (daw.) — zależeć. [przypis edytorski]

ninie (daw.) — teraz. [przypis edytorski]

krotochwila (daw.) — żart. [przypis edytorski]

Pieśń nad pieśniami — księga Starego Testamentu, w warstwie dosłownej stanowiąca utwór miłosny. [przypis edytorski]

jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

pusty (daw.) — lekkomyślny. [przypis edytorski]

usty — dziś popr. forma N.lm: ustami. [przypis edytorski]

jąć się (czegoś) (daw.) — zabrać się (za coś). [przypis edytorski]

szyfry — tu: ornamenty, ozdoby (por. reg. cyfrowane portki). [przypis edytorski]

brać na kieł (o koniu) — ponieść, nie słuchając jeźdźca i zaciskając zęby na wędzidle; przen.: uprzeć się. [przypis edytorski]

Egir (mit. skand.) — morski olbrzym mieszkający w cieśninie Kattegatt. [przypis edytorski]

sioło — wieś. [przypis edytorski]

szych — nitka owinięta drucikiem, przeważnie złotym, używana w hafcie; przen.: coś pozornie drogiego, w istocie zaś bezwartościowego. [przypis edytorski]

bachant (mit. gr.) — uczestnik orszaku Dionizosa, boga wina (częściej spotyka się formę „bachantka”). [przypis edytorski]

Sylen (mit. gr.) — bóg przyrody, często przedstawiany jako towarzysz Dionizosa, boga wina. [przypis edytorski]

złom — tu: złamanie. [przypis edytorski]

widomy (daw.) — widoczny. [przypis edytorski]

papiści (pogardl.) — katolicy. [przypis edytorski]

Jeremi — prawdop. św. Hieronim ze Strydonu (zm. 419 a. 420), tłumacz Biblii na łacinę, w ikonografii przedstawiany jako starzec. [przypis edytorski]

Herkules (mit. rz.) a. Herakles (mit. gr.) — syn Zeusa i Alkmeny; cechował się nadludzką siłą, odwagą, urodą; patron kultury, atletyki, handlu. [przypis edytorski]

Horeb (bibl.) — góra, na której Bóg przekazał Mojżeszowi 10 przykazań. [przypis edytorski]

Mojżesz — w Biblii: prorok, przywódca żydowski, który wyprowadził Izraelitów z Egiptu i przewodził im w wędrówce do Ziemi Obiecanej (Izraela). [przypis edytorski]

Gibeon — miasto kanaanejskie w pobliżu obecnej Jerozolimy, kilkukrotnie wspomniane w Biblii. [przypis edytorski]

ninie (daw.) — teraz. [przypis edytorski]

lekarstwy — dziś popr. forma N.lm: lekarstwami. [przypis edytorski]

finis (łac.) — koniec. [przypis edytorski]

forsa (daw., z łac.) — siła, moc. [przypis edytorski]

luty (daw.) — groźny, srogi. [przypis edytorski]

perć — górska ścieżka. [przypis edytorski]

łozy — zarośla wierzbowe. [przypis edytorski]

w czas (daw.) — w porę. [przypis edytorski]

zalim (daw.) — czyżbym. [przypis edytorski]

Samson — bohater biblijny, obdarzony legendarną siłą, której został pozbawiony, gdy jego kochanka, Dalila, ścięła mu włosy. [przypis edytorski]

prośba czwarta — tj. „chleba naszego powszedniego daj nam dzisiaj”. [przypis edytorski]

i mnie skoro — i ja się spieszę. [przypis edytorski]

li (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

tynf — drobna moneta polska, bita w latach 1663–1666, nazywana od Andrzeja Tymfa, zarządcy mennic koronnych za czasów Jana Kazimierza. [przypis edytorski]

A, sprawcie go — tj. torturujcie go i zabijcie. [przypis edytorski]

srom (daw.) — wstyd. [przypis edytorski]

perć — górska ścieżka. [przypis edytorski]

osęka — bosak, drąg zakończony hakiem. [przypis edytorski]

tucza (daw.) — chmura burzowa. [przypis edytorski]

płony (daw.) — jałowy, bezużyteczny. [przypis edytorski]

delikwent — tu: osoba, która popełniła wykroczenie a. przestępstwo. [przypis edytorski]

wić — tu: wezwanie. [przypis edytorski]

wzdyć (reg.) — przecież. [przypis edytorski]

zmóc — pokonać. [przypis edytorski]

żenąć (daw.) — rzucać, miotać. [przypis edytorski]

zawdy (reg.) — zawsze. [przypis edytorski]

umizgi (daw.) — zaloty. [przypis edytorski]

płochy (daw.) — niestały, lekkomyślny. [przypis edytorski]

Moloch (mit. semicka) — bóg Fenicjan i Kananejczyków, któremu wg Biblii miano składać ofiary z dzieci; przen.: coś bezlitosnego, złego, pochłaniającego niewinne ofiary. [przypis edytorski]

kruża (poet.) — czara; tu: puszka na datki. [przypis edytorski]

Job a. Hiob — postać występująca w Księdze Hioba; pochodził z kraju Us. Bóg i szatan założyli się o jego wiarę, konsekwencją zakładu było zesłanie na Hioba trądu, śmierć jego rodziny i pozbawienie go bogactwa (Hi 1,14–22; Hi 2,7). Hiob, mimo namów przyjaciół, nie zwątpił w Boga za co został nagrodzony późniejszym zdrowiem, nowymi dziećmi i ponownym bogactwem (Hi 42,10–17). [przypis edytorski]

nie wiada (reg.) — nie wiadomo. [przypis edytorski]

jary (daw.) — krzepki, silny. [przypis edytorski]

winch — kabestan a. wciągarka, tu chyba urządzenie do wciągania łodzi na brzeg. [przypis edytorski]

bachmat (daw.) — rumak. [przypis edytorski]

widomy (daw.) — widoczny. [przypis edytorski]

pomnieć (daw.) — pamiętać. [przypis edytorski]

tucza (daw.) — chmura burzowa. [przypis edytorski]

karmia (daw.) — pokarm. [przypis edytorski]

li (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

ninie (daw.) — teraz. [przypis edytorski]

wzdyć (reg.) — przecież. [przypis edytorski]

zgoła (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]

quantum satis (łac.) — ile wystarczy. [przypis edytorski]

caritatis (łac.) — miłosierdzia. [przypis edytorski]

luty (daw.) — srogi. [przypis edytorski]

ninie (daw.) — teraz. [przypis edytorski]

Abraham — biblijny patriarcha, ojciec narodu żydowskiego (hebr. znaczenie jego imienia to: „ojciec narodów”); swego długo wyczekiwanego syna Izaaka był gotów złożyć w ofierze Bogu na górze Moria (wg tradycji utożsamianej późn. ze wzgórzem świątynnym w Jerozolimie), lecz dawszy dowód swej wiary i bojaźni bożej (hebr. Akeda: „związanie”, „ofiarowanie”), został w ostatniej chwili powstrzymany od tego przez anioła, wysłannika Jahwe. [przypis edytorski]

klamry w parentezie — nawiasy. [przypis edytorski]

szkły — dziś popr. forma N.lm: szkłami. [przypis edytorski]

mienny — majętny, bogaty. [przypis edytorski]

król Bela — legendarny król norweski (nie mylić z władcami Węgier o tym samym imieniu). [przypis edytorski]

Thor (mit. nordycka) — bóg pioruna, rolnictwa, małżeństwa i rodziny. Przedstawiany z młotem w dłoni, na rydwanie ciągniętym przez kozły. [przypis edytorski]

jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

Goliat (bibl.) — olbrzymi wojownik filistyński pochodzący z Gat (1Sm 17,4) zabity przez wypuszczony przez Dawida z procy kamień (1Sm 17,49–50). [przypis edytorski]

ćma — tu: ciemność. [przypis edytorski]

wraz (daw.) — zaraz. [przypis edytorski]

widomie (daw.) — w sposób widoczny. [przypis edytorski]

stawka — tu: zakład. [przypis edytorski]

snać (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]

snadno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]

wedle (daw.) — obok. [przypis edytorski]

żywie — dziś popr. forma 3 os. lp. cz. ter.: żyje. [przypis edytorski]

febra (daw.) — gorączka połączona z dreszczami. [przypis edytorski]

okuć — tu: opancerzyć. [przypis edytorski]

siły — dziś popr. forma N.lm: siłami. [przypis edytorski]

wał (daw.) — fala morska. [przypis edytorski]

snać (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]

wraz (daw.) — zaraz. [przypis edytorski]

wiano — posag. [przypis edytorski]

li (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

o mą boleść On nie stoi — nie troszczy się on o mój ból. [przypis edytorski]

zali (daw.) — czy. [przypis edytorski]

ninie (daw.) — teraz. [przypis edytorski]

Dedal — mityczny architekt i rzeźbiarz ateński; żył na Krecie, gdzie królowi Minosowi wybudował sławny labirynt. Poróżniwszy się potem z Minosem, sporządził sobie i swemu synowi Ikarowi skrzydła, by za ich pomocą uciec na Sycylię. Ikar, jak wiadomo, spadł do morza podczas tej podróży. [przypis edytorski]

wszytek (daw.) — cały. [przypis edytorski]

pokąd (daw.) — dopóki. [przypis edytorski]

patrzyć — czasownik patrzy z partykułą -ć. [przypis edytorski]

luty (daw.) — srogi. [przypis edytorski]

datis (łac.) — datków. [przypis edytorski]

Bela — legendarny król norweski (nie mylić z władcami Węgier o tym samym imieniu). [przypis edytorski]

li (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

siklawa — górski wodospad. [przypis edytorski]

in summa (łac.) — razem, w ogóle. [przypis edytorski]

snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

feniks — legendarny, długowieczny ptak, odradzający się w ogniu. [przypis edytorski]

chimera — tu: złudzenie. [przypis edytorski]

kurek — wskaźnik wiatru w formie blaszanego koguta. [przypis edytorski]

Adju — zniekszt. franc. pożegnanie audieu. [przypis edytorski]

żenąć (daw.) — rzucać, miotać. [przypis edytorski]

stora — zasłona. [przypis edytorski]

perć — górska ścieżka. [przypis edytorski]

zawrzeć (daw.) — zamknąć. [przypis edytorski]

mienny — majętny, bogaty. [przypis edytorski]

jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

szych — nitka owinięta drucikiem, przeważnie złotym, używana w hafcie; przen.: coś pozornie drogiego, w istocie zaś bezwartościowego. [przypis edytorski]

przemóc (daw.) — pokonać. [przypis edytorski]

pochopnie — tu: chętnie. [przypis edytorski]

dank (z niem.) — podziękowanie. [przypis edytorski]

laufpas (daw.) — wypędzenie ze służby. [przypis edytorski]

notabene (z łac. nota bene) — zwróć uwagę (dosł. zauważ dobrze). [przypis edytorski]

li (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

snać (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]

myto — opłata za przejazd drogą; tu: obowiązek. [przypis edytorski]

niepłono — nie nadaremnie. [przypis edytorski]

jądry — dziś popr. forma N.lm: jądrami. [przypis edytorski]

chram (daw.) — świątynia. [przypis edytorski]

czerń (daw., pogardl.) — tłum. [przypis edytorski]

zgoła (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]

młoty — dziś popr. forma N.lm: młotami. [przypis edytorski]

pieśnie — dziś popr. forma B.lm: pieśni. [przypis edytorski]

li (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

ramiony — dziś popr.forma N.lm: ramionami. [przypis edytorski]

płużyć (daw.) — sprzyjać. [przypis edytorski]

innej modły — innego sposobu postępowania. [przypis edytorski]

wiano — posag. [przypis edytorski]

li (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

konfrater (z łac.) — współbrat. [przypis edytorski]

widomy (daw.) — widoczny. [przypis edytorski]

na nice — na drugą stronę. [przypis edytorski]

ninie (daw.) — teraz. [przypis edytorski]

wieża Babel — wieża z biblijnej opowieści (Rdz 11,1–9); podczas wznoszenia wieży Babel Bóg pomieszał budowniczym języki, dzieląc w ten sposób ludzi na różne narody, a zarazem udaremniając im zjednoczenie się i zbuntowanie przeciw jego potędze. [przypis edytorski]

Uriasz Hetyta (bibl.) — dowódca w armii króla Dawida i mąż Batszeby; król Dawid, pragnąc Betszeby, wysłał go na placówkę, na której Uriasz musiał zginąć (2 Sm 11,15). [przypis edytorski]

Kain (bibl.) — pierworodny syn Adama i Ewy, zabił swojego brata Abla (Rdz 4,1–8). [przypis edytorski]

wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]

wieluć — wielu z partykułą -ć. [przypis edytorski]

płony (daw.) — jałowy. [przypis edytorski]

kijanka — drewniana łopatka służąca do uderzania ubrań podczas prania. [przypis edytorski]

Natan (bibl.) — prorok z czasów króla Dawida i Salomona, oskarżył tego pierwszego o spowodowanie śmierci Uriasza Hetyty. [przypis edytorski]

diacki — diakoński. [przypis edytorski]

chram (daw.) — świątynia. [przypis edytorski]

Zakon — tu: prawo Boże. [przypis edytorski]

poziomy — tu: przyziemny. [przypis edytorski]

Arka — mowa o Arce Przymierza, legendarnej skrzyni, w której w czasach biblijnych Żydzi mieli przechowywać obiekty kultu. [przypis edytorski]

wsze (daw.) — wszystkie. [przypis edytorski]

helota — niewolnik w starożytnej Sparcie. [przypis edytorski]

Kanaan — starożytna kraina na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego, której część stanowi obecna Palestyna, według Biblii była to Ziemia Obiecana. [przypis edytorski]

słowy — dziś popr. forma N.lm: słowami. [przypis edytorski]

mir (daw.) — pokój. [przypis edytorski]

miliony — ze względu na rytm należy to słowo czytać: mi-li-jo-ny. [przypis edytorski]

jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

cum laude (łac.) — z pochwałą (dawniej tekst pojawiający się na dyplomach ukończenia szkół średnich i uczelni wyższych). [przypis edytorski]

krotochwila (daw.) — żart. [przypis edytorski]

zmóc (daw.) — pokonać. [przypis edytorski]

dyć (reg.) — przecież. [przypis edytorski]

vox populi, vox dei (łac.) — głos ludu [to] głos Boga. [przypis edytorski]

losy — dziś popr. forma N.lm: losami. [przypis edytorski]

smugi (daw.) — łąki. [przypis edytorski]

luto (daw.) — srogo. [przypis edytorski]

Ahaswer — Żyd Wieczny Tułacz, wg legendy miał uderzyć Jezusa idącego na Golgotę, za co został ukarany wieczną tułaczką. [przypis edytorski]

perć — górska ścieżka. [przypis edytorski]

nie ktej stronie — nie w tę stronę, nie w tym kierunku. [przypis edytorski]

kłócić — tu: zakłócać. [przypis edytorski]

tą dobą (daw.) — w tym czasie. [przypis edytorski]

skrzydły — dziś popr. forma N.lm: skrzydłami. [przypis edytorski]

sztuciec — tu: sztucer, myśliwska broń palna o gwintowanej lufie krótszej niż w przypadku karabinu. [przypis edytorski]

oczy — dziś popr. forma N.lm: oczami. [przypis edytorski]

quantum satis (łac.) — ile wystarczy. [przypis edytorski]

deus caritatis (łac.) — bóg miłosierdzia. [przypis edytorski]