# Do Joachima Lelewela

Adam Mickiewicz

> Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

> Bellorum causas, et vitia, et modos
> Ludumquae Fortunae, gravesque
> Principum amicitias, et arma…

> Periculosae plenum opus aleae
> Tractas, et incedis per ignes
> Suppositos cineri doloso.

(Horacy, Pieśni II, 1)

O długo modłom naszym będący na celu,
Znowuż do nas koronny znijdziesz[1]Lelewelu!
I znowu cię obstąpią pobratymcze tłumy,
Abyś naprawiał serca, objaśniał rozumy.
Nie ten, co wielkość całą gruntuje w dowcipie[2],
Rad tylko, że swe imię szeroko rozsypie,
I że barki księgarzom swemi pismy[3] zgarbi:
Nie taki ziomków serca na wieczność zaskarbi;
Ale kto i wyższością sławy innych zaćmi,
I sercem spółrodaka[4] żyje między braćmi.
Lelewelu, w oboim jak ci zrównać blasku[5]?
Szczęśliwyś i w przyjaciół, i w prawd wynalazku.
Oto nad wiek młodziana przerosłeś niewiele:
Tobie, mędrszemu, siwe zajrzą[6] Matuzele[7].
Imię twoje wybiegło za Chrobrego szranki,
Między teutońskie[8] sędzie i bystrzejsze Franki[9]:
A jak mocno w litewskiem[10] uwielbianyś gronie,
Publicznie usta nasze wyznają i dłonie.

Już długo z sal uczonych wracało na sucho,
Łakome, a przez ciebie znarowione ucho:
Zacznij słynąć cudami dla uczniów natłoku,
Coś je tylekroć sprawił w onegdajszym[11] roku,
Gdy twojem[12] czarodziejskich użyciem sposobów
Greckie i Rzymian cienie ruszałeś spod grobów.
Wstają z martwych, przechodzą na prawdy zwierciadła,
Od czoła ich Plutona przyłbica odpadła
I żelazne na piersiach łamią się pokrycia,
W których myśli i chęci taili za życia.
Oto mędrzec Fedona[13], to Persów zabierca[14]:
Patrzym w bezdenność myśli, w labirynt ich serca.
Tam iskra światła, ówdzie nasiona potęgi;
Gdy je zdarzeń pomyślnych wzmaga oddech tęgi,
Iskra łunę roznieca, z nasionek wylęga
Olbrzym, dosięgający brzegów ziemiokręga[15].
Tak dzielne geniusze panują nad światem:
Teraźniejszość upada przed ich majestatem;
Stworzenia, które kiedyś wyda przyszłość mętna,
Niosą kolor ich blasku lub ich razów piętna.
Ale równa jest wielkość, czy to światu władać,
Czy skutki wielkiej władzy nad światem wybadać.

Nieraz miasto w podziemną rozpadlinę gruchnie,
Słońce kirem[16] zachodzi[17], woda płomień buchnie:
Nadarzeń się takowych mnogie żyją świadki[18],
Przecież ich źródła dociec umie arcyrzadki.
A na podobnej liczbie jeszcze gorzej zbywa[19],
Co by różnego wątek spajając ogniwa,
Potrafili wybadać, za rozsądku wodzą,
Jak się z przyczyny spólnej różne skutki rodzą;
Jak podziemny wypadek morzem zakołata
I niebieskiego sprawi zaburzenie świata.

Z mniejszości postępujmy ustawnie[20] do góry:
Z martwej przejdźmy w krainę żyjącej natury,
Kędy[21] ludzkość jest światem, żywiołami duchy.
Jak śledzić przyczyn, związać następów[22] łańcuchy?
Tu zaćmi nieskończona różność widowiska,
Tu po obcych świadectwach droga myśli śliska,
A bóstwo Prawdy, skąpiąc nagiego promienia,
Pełni swojej nie raczy ukazać spod cienia,
Bo jej trudno dostrzeże, choć kto oczy wlepi;
Od dzieciństwa jesteśmy długo na nią ślepi.
Skoro zaczniem przezierać[23], że nie dosyć bystrze,
Podejmują się obcy nam usłużyć mistrze[24];
I szkła swojej roboty wsadzają na oko,
Przez które widać szerzej i więcej głęboko.
Ale jaką im barwę dał mistrz wynalazku,
W takim wszystkie przedmioty okazują blasku.
Stąd cudze malowidła, własne wzroku skazy,
Omyłką na zewnętrzne przenosim obrazy.
Człowieku, sługo wieczny! bo nie tylko zmysły,
Ale i sądy twoje od drugich zawisły,
Pierś dziecinną ojcowskie napełniają czucia;
Gdyś młody, uciskają zwyczajów okucia[25].
Nieraz myślisz, że zdanie urodziłeś z siebie:
A ono jest wyssane w macierzystym chlebie;
Albo niem[26] nauczyciel poił ucho twoje,
Zawżdy[27] część własnej duszy mieszając w napoje.
A tak, gdzie się obrócisz, z każdej wydasz[28] stopy[29],
Żeś znad Niemna, żeś Polak, mieszkaniec Europy.

A słońce Prawdy wschodu nie zna i zachodu;
Równie chętne każdego plemionom narodu
I dzień lubiące każdej rozszerzać ojczyźnie,
Wszystkie ziemie i ludy poczyta za bliźnie.
Skąd kto się w przenajświętszych licach jej zacieka[30],
Musi sobie zostawić czystą treść człowieka,
Zedrzeć wszystko, co obcej winien jest przysłudze,
Własności[31] okoliczne i posagi[32] cudze.

Ku takim pracom niebo dziejopisa woła.
Odważają się liczni: ale któż wydoła?
Tylko sam, komu rzadkim nadało się cudem,
Złączyć natchnienie boskie z ziemianina trudem,
Nad burzę namiętności, interesu sieci,
Z pomroków ducha czasu nad gwiazdy wyleci;
Uważa skąd dla ludów przyszła ryknie burza
Albo się pod otchłanie przeszłości zanurza,
Grzebiąc zapadłe wieków odległych ciemnoty,
Wykopuje z nich prawdy kruszec szczerozłoty.
Lelewelu! rzetelną każdy chlubę wyzna,
Że ciebie takim polska wydała ojczyzna.
Na świętym dziejopisa jaśniejąc urzędzie,
Wskazujesz nam co było, co jest i co będzie.

Pierwszy towarzyskiego[33] widzim obraz stanu,
Od łożyska Eufratu po wieże Libanu.
Na równiach niedzielonych żadnemi[34] przegrody,
Tam naprzód w wielkie ciało zrosły się narody;
Zaraz na karku onych[35] ciemięzcy usiedli,
Miasta wałem, a ludy łańcuchem obwiedli.

Ówdzie, między wysepki i morskie rękawy,
Drobny Greczyn urządzał pospolite sprawy,
Ruchem do mirmidońskich podobny zwierzątek[36],
Od których słusznie mniemał wyciągać początek.
W cudzych osiada miastach, lecz je sam bogaci,
Przychodnim bogom swojskie nadaje postaci;
Dla nieznanych cór nieba, pierwszy w jego rodzie
Wystawiono Piękności kościół i Swobodzie.
Tych natchnieniem Helenin[37] gdy piersi zagrzewał,
Walczył, rozprawiał, kochał, nauczał i śpiewał.

Lecz już medańska szabla okrąża dokoła,
Bałwanowi wschodniemu świat uchylił czoła;
Trzaskiem samowładnego napędzona bicza
Wali się od Kaukazu zgraja niewolnicza.
Kserkses ludy podeptał, miasta porozwalał,
Morza flotą zahaczył, lądy tłumem zalał.
Wtem, z małej chmurki greckiej gdy pioruny padną,
Rozprysnęły się tłumy, floty poszły na dno.

Zgubnego Europejczyk umknąwszy rozgromu,
Poszedł Azyjanina[38] nękać w jego domu;
A na perskie wezgłowia upuściwszy skronię[39],
Drzemał i na bok rzucił ordzewiałe[40] bronie.
Tak swobodnie sennego zabrali w łańcuchy,
Wilcze Romula[41] plemię, italskie pastuchy.
Kłótliwi i przez własne wyuczeni zwady,
Jak gwałtem lub chytrością wyniszczać sąsiady[42];
Ustawni[43] napastnicy, we chwilach pokoju
Ramiona do nowego krzepili rozboju,
Albo darli się z sobą: wtenczas tylko w zgodzie,
Kiedy społem o cudzej przemyślali szkodzie.
Lecz skoro zapaśnikom przeciwnych[44] nie stało,
Z otyłości próżniackiej coraz słabnie ciało.
Rzym pastwi się nad światem, a tyran nad Rzymem,
Świat rzymski obumarłym staje się olbrzymem.

Któż w nieżyjących zwłokach nowy duch roznieci?
Wy, ogniste spod lodów skandynawskich dzieci!
Oto Senior pełnym odziany kirasem[45],
Niosąc kopią[46] w toku, różaniec za pasem,
Pobożności oddany, kochance i chwale,
Pod dach gotycki ściąga na ucztę wasale.
Damy wskazują wieńce, bardy w lutnie dzwonią,
Młodzież kopie kruszy, albo w pierścień gonią.
Czulsze serce niż u nas biło im spod stali:
Oni najpierwsi z niebios Miłość przywołali
Serdeczną, i za dawnych niecenioną wieków,
U duchownych Hebreów[47] i cielesnych Greków.
Oni, kiedy praw słaba chwieje się budowa,
Krzepili ją łańcuchem rycerskiego słowa.
Aby naprawiać krzywdy, piękne zyskać względy,
Ważyli się na puszcze i zamorskie błędy[48],
Nowe herby z odległych przynosząc turniei[49]
Lub krwią kupując palmę męczeńską w Judei.
Tymczasem na ich zamkach zasiadły opaty[50],
Ksiądz cisnął się do celi, a mniszka za kraty;
Na wystrzał bulli[51] z tronów spadały korony,
Rzym powtórnemi ziemię opasał ramiony[52],
Aż zadały pułkowe orężników władze
Śmierć domowym rozruchom i obcej przewadze.

U ludów, gdzie społeczny gmach na pismach wsparty,
Panów i sług powinność objaśniły karty.
Takie na Albiońskim[53] spisano Ostrowie,
I takie Jagiellony[54] dali nam królowie.
Lecz w innostronnych krajach, naczelników stopa
Buntujące się panki zniżyła do chłopa.
Hiszpańczyk dalej zrobił: od brzegów Gadesu
Doścignął aż do światów nieznajomych kresu;
Tam co rok z flotą chodzi, nowe skarby kopie,
I żelazami całej pogroził Europie.
Naprzeciw chęciom jego inne pany dążą —
To otwarcie nastają, to się milczkiem wiążą.
Wzajem sobie nieufni ustawnemi[55] czaty
Dla własnych zysków cudzej łaknący intraty[56];
Oko ich zawżdy[57] czujne, broń wiecznie dobyta,
Co jeden z rąk upuści, wnet dziesięciu chwyta,
Jeśli nie miał zawadzić kędy ząb łakomy,
I sąsiednie pokojem zakwitnęły domy,
Pokłócą w dzień mieszkańców, w nocy ogień kładną[58],
Przybiegają ratować i ratując kradną.
Wszystkie ziemie i ludy za swe mając spadki,
Rozdzielają na przedaż[59], wiano[60] albo datki;
Raz: jako napastnicy, znowu jak obrońce[61],
Czasem dla okrągłości cudze rwali końce[62].
Natenczas sztuka stanu w tajniach urodzona,
Rozciągnęła szeroko polipu ramiona:
Kto chce zyskać lub swoje posiadać bezpiecznie,
Oko miej zawżdy czujne, broń dobytą wiecznie.
Stąd wzajemna nieufność, ustawiczne czaty,
Walki, częste nabytki i prędkie utraty.
Wszystkie ludy i ziemie za swe mając spadki,
Rozdawano, jak przedaż, wiano albo datki.
Nieprzyjaciółmi często bywali obrońce,
Albo dla okrągłości cudze rwali końce.

Taką w całej Europie szły koleją sprawy,
Nim dojrzały w wulkanach nadsekwańskich lawy[63];
Tam zadawniony ucisk, ponawiane skargi,
Wieczne państwa świętego z doczesnem[64] zatargi,
Wyskoki głów myślących, zapały młodzików,
Duma panów, rozkutych wściekłość niewolników;
A jak ziemia, ciężarna sprzecznemi[65] nasiony,
Z potwornem[66] niegdyś cielskiem rodziła pytony[67],
Tak z pomąconych chęci i myśli natłoku,
Rewolucyjny Gallów[68] wylągłeś się smoku!
Darmo go przemoc złamie i w piasek zagrzebie:
Posiane kły mścicieli odradzają[69] z siebie.
Kłótliwa wschodzi zgraja: w jednych chęć urasta
Platoniczne po ziemi odbudować miasta[70];
Drudzy skarbce do nowej znosili budowy,
Żeby z nich potem własne poczynić obłowy.
Gdy przeciwników szyję zgięli albo zasiekli,
Poszli cudzą przelewać, własną krwią ociekli.
Z gminowładnego wzleciał ptak cesarski gniazda[71];
I krwawa legionów zabłysnęła gwiazda.
A choć teraz skruszone olbrzymy zachodnie,
Jeszcze na ziemię krew ich może działać płodnie.

Gdzież jestem, Lelewelu! Jaka chęć uniosła
Opiewać morza, których nie tknęły me wiosła?
Poziomy płazik[72], orlej nabrawszy ochoty,
Uczone myśleń twoich naśladować loty!
Wyręczaj mię: bo w polskiem dziejopisów kole
Wyniosły jesteś, stanąć mający na czole[73]!
Ty, co nie dozwoliłeś tylu księgom kłamać,
Z samego kłamstwa prawdę umiejąc wyłamać,
Znasz lepiej trudne twojej nauki ogromy,
Słodkości jej owoców sam lepiej świadomy.
Głosem, którym okrzyki i przyklaski wzniecisz,
Powiedz, jak tam zaszedłeś, skąd tak rano świecisz?
Na wierzchy, gdzie parnaska trzyma cię opoka[74],
Zwabiaj niższych łagodnym swego blaskiem oka.
Niejedne już zyskałeś z godniejszych rąk wieńce:
Nie gardź tym, jaki wdzięczni składają młodzieńce.
I daruj, jeśli będziem chwalić cię po światu[75],
Że od ciebie wzięliśmy na ten wieniec kwiatu.

znijść (daw.) — zejść. [przypis edytorski]

dowcip (tu daw.) — inteligencja, bystrość umysłu. [przypis edytorski]

swemi pismy — daw. forma N. lm; dziś popr.: swymi pismami. [przypis edytorski]

spółrodak — dziś: rodak. [przypis edytorski]

w oboim (…) blasku (daw.) — w obu rodzajach blasku. [przypis edytorski]

zajrzeć a. zaźrzeć (daw.) — zazdrościć. [przypis edytorski]

Matuzel, dziś raczej Matuzalem — postać biblijna wspomniana w Ks. Rodzaju (5, 21–27), dziad Noego, miał żyć ponad 900 lat; tu: przysłowiowy sędziwy starzec. [przypis edytorski]

teutoński — niemiecki. [przypis edytorski]

teutońskie sędzie i bystrzejsze Franki — dziś popr. B. lm: teutońskich sędziów i bystrzejszych Franków; Frankowie — tu: Francuzi. [przypis edytorski]

litewskiem — daw. (XIX w.) forma N. i Msc. lp r.n.; dziś popr.: litewskim. [przypis edytorski]

onegdajszy (daw.) — poprzedni, zeszły (rok). [przypis edytorski]

twojem — daw. forma Msc. lp r.n.; dziś popr.: twoim. [przypis edytorski]

mędrzec Fedona — Sokrates (ok. 470–399 p.n.e.) gr. filozof, w dialogu Fedon, autorstwa jego ucznia, Platona, opisane są ostatnie momenty życia mędrca. [przypis edytorski]

Persów zabierca — Aleksander Macedoński, który w latach 334–330 p.n.e. podbił Imperium Perskie (obejmujące wówczas m.in. Anatolię, Fenicję i Egipt). [przypis edytorski]

ziemiokrąg — horyzont a. krańce Ziemi. [przypis edytorski]

kir — czarna materia będąca znakiem żałoby. [przypis edytorski]

Słońce kirem zachodzi — zaćmienie Słońca. [przypis edytorski]

mnogie (…) świadki (daw.) — dziś popr. forma M. lm: mnodzy (tj. liczni) świadkowie. [przypis edytorski]

zbywać na czym — tu: brakować. [przypis edytorski]

ustawnie (daw.) — stale, nieustannie, ustawicznie. [przypis edytorski]

kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]

następ — tu: następstwo. [przypis edytorski]

przezierać — przeglądać; patrzeć na wskroś (na wylot). [przypis edytorski]

mistrze — daw. forma M. lm; dziś popr.: mistrzowie. [przypis edytorski]

okucia — tu: kajdany, łańcuchy. [przypis edytorski]

niem — daw. forma N. lp r.n.; dziś popr.: nim. [przypis edytorski]

zawżdy (daw.) — zawsze. [przypis edytorski]

wydać — tu: pokazać, ujawnić. [przypis edytorski]

stopa — tu: krok; przen.: postępek. [przypis edytorski]

zaciekać się (daw.) — zagłębiać się, prowadzić dociekania. [przypis edytorski]

własność — tu: właściwość, cecha. [przypis edytorski]

posag — tu: dziedzictwo; naleciałość. [przypis edytorski]

towarzyski (…) stan (daw.) — tu: społeczeństwo. [przypis edytorski]

żadnemi przegrody — daw. forma N. lm; dziś popr.: żadnymi przegrodami. [przypis edytorski]

onych — tamtych. [przypis edytorski]

do mirmidońskich podobny zwierzątek (…) — Mirmidonowie, według mitologii, powstali z mrówek; [Myrmidonowie: staroż. naród pierwotnie zamieszkujący Eginę, wspomniany w Iliadzie Homera, gdzie Myrmidonowie są charakteryzowani jako nieokrzesani, bezwzględni i karni żołnierze towarzyszący Achillesowi pod Troją; ich nazwa z gr. oznacza „mrówki”; mit o pochodzeniu Myrmidonów od mrówek zapisany jest w Przemianach Owidiusza; red. WL]. [przypis redakcyjny]

Helenin — staroż. Grek, wywodzący się z Helenów. [przypis edytorski]

Azyjanin — dziś: Azjata; mieszkaniec Azji. [przypis edytorski]

skronię — dziś popr. forma B. lp: skroń. [przypis edytorski]

ordzewiały — dziś: zardzewiały. [przypis edytorski]

Romul, dziś Romulus — legendarny założyciel Rzymu, wykarmiony przez wilczycę. [przypis edytorski]

sąsiady — dziś popr. forma B. lm: sąsiadów. [przypis edytorski]

ustawny (daw.) — ciągły, nieustanny, ustawiczny; tu: notoryczny. [przypis edytorski]

skoro zapaśnikom przeciwnych nie stało — od kiedy zapaśnikom zabrakło przeciwników. [przypis edytorski]

kiras — kirys, pancerz, zbroja. [przypis edytorski]

kopią — dziś popr. B. lp: kopię. [przypis edytorski]

Hebreowie — Hebrajczycy. [przypis edytorski]

błąd — tu: błądzenie. [przypis edytorski]

turniei — dziś popr. forma D. lm: turniejów. [przypis edytorski]

zasiadły opaty — dziś popr.: zasiedli opaci; opat: przełożony klasztoru. [przypis edytorski]

bulla — dokument papieski. [przypis edytorski]

Rzym powtórnemi ziemię opasał ramiony — tj. Rzym powtórnie opasał ziemię swoimi ramionami (czyli objął ją swoją władzą). [przypis edytorski]

Albioński Ostrów — Anglia. [przypis edytorski]

Jagiellony — dziś popr. forma M. lm: Jagiellonowie. [przypis edytorski]

ustawny (daw.) — ciągły, ustawiczny, nieustanny; ustawnemi czaty: daw. forma N. lm, dziś popr.: ustawnymi czatami. [przypis edytorski]

intrata — dochód. [przypis edytorski]

zawżdy (daw.) — zawsze. [przypis edytorski]

kładną — dziś: kładą, podkładają. [przypis edytorski]

przedaż — dziś: sprzedaż. [przypis edytorski]

wiano — część majątku wnoszona do rodziny przez pannę młodą (żonę). [przypis edytorski]

obrońce — dziś popr. forma M. lm: obrońcy. [przypis edytorski]

dla okrągłości cudze rwali końce — mowa o zagarnianiu rubieży sąsiedniego państwa pod pretekstem „zaokrąglenia granic”. [przypis edytorski]

dojrzały w wulkanach nadsekwańskich lawy — przen. chodzi o wrzenie przedrewolucyjne (nad Sekwaną nie ma wulkanów w sensie dosłownym, geologicznym). [przypis edytorski]

doczesnem — daw. forma N. lp r.n.; dziś popr: doczesnym. [przypis edytorski]

sprzecznemi nasiony — daw. forma N. lm; dziś popr: sprzecznymi nasionami. [przypis edytorski]

potwornem — daw. forma N. lp r.n.; dziś popr: potwornym. [przypis edytorski]

ziemia (…) rodziła pytony (mit. gr.) — Pyton, wąż a. smok strzegący źródła przy wyroczni w Delfach, został zrodzony przez Matkę-Ziemię Gaję. [przypis edytorski]

Gallowie — tu: Francuzi. [przypis edytorski]

Posiane kły mścicieli odradzają z siebie — nawiązanie do mitu o Kadmosie, który zabiwszy smoka, za radą Ateny zasiał jego zęby w zaoranej ziemi, z zębów smoczych zaś wyrosło plemię wojowników, którzy zaczęli się nawzajem zabijać. [przypis edytorski]

platoniczne (…) odbudować miasta — chodzi o zamiar urzeczywistnienia sformułowanej przez Platona w Państwie idei rzeczpospolitej rządzonej przez filozofów. [przypis edytorski]

Z gminowładnego wzleciał ptak cesarski gniazda — nawiązanie do koronacji na cesarza Francuzów Napoleona I Bonaparte, będącego wcześniej rewolucyjnym generałem i pierwszym konsulem Republiki Francuskiej (państwa, którym w założeniu władać miał lud, a więc „gminowładnego”). [przypis edytorski]

płazik — mały płaz, zwierzę pełzające. [przypis edytorski]

stanąć na czole — dziś: stanąć na czele; objąć przywództwo a. wieść prym. [przypis edytorski]

parnaska (…) opoka — Parnas, pasmo górskie w środkowej Grecji, w staroż. Beocji, wg mit. gr. będące siedzibą boga Apollina, opiekuna sztuk, oraz orszaku otaczających go Muz, patronek różnych kunsztów; Klio, przedstawiana ze zwojem papirusu w dłoni, była muzą historii. [przypis edytorski]

po światu — dziś popr.: po świecie. [przypis edytorski]