# Mieszczanin szlachcicem

> Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.


Osoby komedii:

pan Jourdain, mieszczanin

pani Jourdain, jego żona

Lucylla, córka pana Jourdain

Kleont, zalotnik Lucylli

Dorymena, markiza

Dorant, hrabia, zalotnik Dorymeny

Michasia, służąca pana Jourdain

Covielle, służący Kleonta

Nauczyciel Muzyki

Uczeń Nauczyciela Muzyki

Nauczyciel Tańca

Nauczyciel Fechtunku

Nauczyciel Filozofii

Krawiec

Czeladnik krawiecki

dwóch lokajów


Osoby baletu w pierwszym akcie:

Śpiewaczka

dwóch śpiewaków

tancerze


Osoby baletu w drugim akcie:

czeladnicy krawieccy tańczący


Osoby baletu w trzecim akcie:

kucharze tańczący


Osoby baletu w czwartym akcie (Ceremonia turecka):

Mufti

Turcy śpiewający, towarzyszący Muftiemu

Derwisze śpiewający

Turcy tańczący


Osoby baletu w piątym akcie (Balet narodów):

człowiek rozdający książeczki, tańczący

natręty, tańczące

tłum widzów, tańczący

pierwszy elegant

drugi elegant

pierwsza elegantka

druga elegantka

pierwszy gaskończyk

drugi gaskończyk

Szwajcar

Stary mieszczuch gaduła

Stara mieszczka gaduła

Hiszpanie, śpiewający i tańczący

włoszka

włoch

arlekiny

pajace

skoczki

śpiewacy

tancerze


Rzecz dzieje się w Paryżu, w domu pana Jourdain.

### AKT PIERWSZY

Orkiestra gra uwerturę, podczas gdy na środku sceny Uczeń Nauczyciela Muzyki układa przy stole arię, którą pan Jourdain zamówił sobie jako serenadę.

#### SCENA I

Nauczyciel Muzyki, Uczeń Nauczyciela Muzyki, Nauczyciel Tańca, Troje śpiewaków, Dwóch skrzypków, Czterech tancerzy

NAUCZYCIEL MUZYKI

do śpiewaków


Chodźcie, chodźcie do tej sali i zaczekajcie tu, aż nadejdzie!


NAUCZYCIEL TAŃCA

do tancerzy


I wy także, o, z tej strony!


NAUCZYCIEL MUZYKI

do Ucznia


Gotowe?


UCZEŃ


Tak.


NAUCZYCIEL MUZYKI


Zobaczmyż… Doskonale!


NAUCZYCIEL TAŃCA


To coś nowego?


NAUCZYCIEL MUZYKI


Tak, serenada, którą kazałem ułożyć naprędce, czekając, aż się poczciwiec obudzi.


NAUCZYCIEL TAŃCA


Można zobaczyć?…


NAUCZYCIEL MUZYKI


Usłyszysz pan razem ze słowami, skoro on nadejdzie. Będzie tu lada chwila.


NAUCZYCIEL TAŃCA


Nie możemy się teraz skarżyć na brak zajęcia.


NAUCZYCIEL MUZYKI


To prawda. Obaj znaleźliśmy człowieka, jakiego nam było trzeba. To mi gratka dla nas ten pan Jourdain ze swymi pretensjami do szlachectwa i elegancji! Należałoby życzyć pańskiemu tańcowi i mojej muzyce, aby wszyscy byli doń podobni.


NAUCZYCIEL TAŃCA


Niezupełnie; co do mnie, wolałbym, aby klient nieco więcej rozumiał się na rzeczy.


NAUCZYCIEL MUZYKI


Prawda, że się nietęgo rozumie, ale tęgo płaci — a naszym sztukom trzeba tego obecnie więcej niż czegokolwiek.


NAUCZYCIEL TAŃCA


Co do mnie, przyznam, iż mimo wszystko sława ma jednak swój powab. Poklask nie jest dla mnie rzeczą obojętną; uważam, że w jakiej bądź dziedzinie sztuki przykro jest dla artysty popisywać się przed stadem nieuków i zdawać swoje utwory na łaskę barbarzyńskich sądów lada cymbała. Mów, co chcesz, jednak miło jest pracować dla osób zdolnych ocenić delikatne odcienie sztuki, umiejących odczuć piękność dzieła i pochlebnymi słowy uwieńczyć naszą pracę. Tak, najmilsza nagroda, jaką można otrzymać za swą działalność, to wiedzieć, że jest zrozumianą, słyszeć, jak się spotyka z zaszczytnym poklaskiem. Nic, moim zdaniem, nie może lepiej opłacić trudów i nie ma dla uszu wyborniejszej słodyczy niż oświecona i rozumna pochwała.


NAUCZYCIEL MUZYKI


Zgadzam się na to i smakuję w nich niemniej od pana. To pewna, nic milej nie głaska po sercu — ale cóż: z kadzidła nie zrobi się chleba. O samych zachwytach niedaleko człek zajedzie, trzeba dołączyć coś podstawniejszego: najlepszy sposób chwalenia, to chwalić pełnymi rękami. Jest to w istocie człowiek ograniczony, bez wykształcenia; paple i mędrkuje o wszystkim trzy po trzy; jeśli co pochwali, to z pewnością najgłupiej w świecie — ale pieniądze jego prostują sądy jego umysłu, jego sakiewka ma wiele zdrowego rozsądku i smaku, pochwały, którymi nas raczy, posiadają dźwięk czystego złota. Sam widzisz, ten ciemny mieszczuch więcej wart jest dla nas od światłego magnata, który nas tu wprowadził.


NAUCZYCIEL TAŃCA


Jest w tym coś prawdy. Jednakże moim zdaniem za wiele nacisku kładziesz na stronę pieniężną: korzyści materialne są rzeczą tak niską, że nie godzi się przyzwoitemu człowiekowi zdradzać do nich przywiązania.


NAUCZYCIEL MUZYKI


Jednak i ty zgarniasz bez ceremonii dukaty, którymi poczciwiec cię obsypuje.


NAUCZYCIEL TAŃCA


Zapewne, ale nie pokładam w nich całego szczęścia; pragnąłbym, aby przy swoim majątku posiadał także nieco znawstwa i gustu.


NAUCZYCIEL MUZYKI


I ja bym wolał — nad tym też pracujemy, ile w naszej mocy. Tymczasem on daje nam sposobność zyskania w świecie jakiego takiego rozgłosu i płaci za innych to, co inni będą chwalili za niego.


NAUCZYCIEL TAŃCA


Otóż i on.


#### SCENA II

Pan Jourdain w szlafroku i czapeczce nocnej, Nauczyciel Muzyki, Nauczyciel Tańca, Uczeń Nauczyciela Muzyki, Śpiewaczka, Dwóch śpiewaków, Tancerze, Dwaj lokaje

PAN JOURDAIN


I cóż, panowie? Co słychać? Pokażecie mi teraz swoje figielki?


NAUCZYCIEL TAŃCA


Co? Jakie figielki?


PAN JOURDAIN


No, to… Jakże wy to nazywacie?… Prolog czy dialog.


NAUCZYCIEL TAŃCA


A! A!


NAUCZYCIEL MUZYKI


Wszystko przygotowane.


PAN JOURDAIN


Dałem wam troszkę czekać, ale bo też dzisiaj ustroję się tak, jak się ubierają ludzie dystyngowani… Szelma krawiec przysłał mi parę jedwabnych pończoch: uf, myślałem, że już nigdy nie wdzieję.


NAUCZYCIEL MUZYKI


Najchętniej zaczekamy, aż pan będzie miał wolniejszą chwilę.


PAN JOURDAIN


Proszę was, nie odchodźcie, póki mi nie przyniosą ubrania: chciałbym, abyście mnie widzieli.


NAUCZYCIEL TAŃCA


Co pan rozkaże.


PAN JOURDAIN


Ujrzycie mnie w całej paradzie od stóp aż do głowy.


NAUCZYCIEL MUZYKI


Nie wątpimy o tym.


PAN JOURDAIN


O, kazałem sobie zrobić ten szlafrok…


NAUCZYCIEL TAŃCA


Prześliczny!


PAN JOURDAIN


Krawiec mi powiedział, że cały wielki świat ubiera się tak na rano.


NAUCZYCIEL MUZYKI


Bardzo panu do twarzy.


PAN JOURDAIN


Lokaje! Hej! Gdzie moi lokaje!


PIERWSZY LOKAJ


Co pan rozkaże?


PAN JOURDAIN


Nic. Chciałem się przekonać, czy dajecie baczenie, do Nauczyciela Muzyki i Nauczyciela Tańca Jak się wam podoba moja liberia?


NAUCZYCIEL TAŃCA


Wspaniała!


PAN JOURDAIN

rozchylając poły szlafroka i pokazując obcisłe spodnie z czerwonego i kamizelkę z zielonego aksamitu


To negliżyk, w którym zwykłem odbywać ranne ćwiczenia.


NAUCZYCIEL MUZYKI


Bardzo zgrabny.


PAN JOURDAIN


Lokaje!


PIERWSZY LOKAJ


Jaśnie panie?


PAN JOURDAIN


Drugi lokaj!


DRUGI LOKAJ


Jaśnie panie?


PAN JOURDAIN

zdejmując szlafrok


Trzymajcie! do Nauczyciela Muzyki i Nauczyciela Tańca Dobrze tak?


NAUCZYCIEL TAŃCA


Wybornie, nie można lepiej.


PAN JOURDAIN


Pokażcież swoje sztuczki!


NAUCZYCIEL MUZYKI


Chciałem przedtem, abyś pan usłyszał jedną aryjkę ułożoną wskazując Ucznia do serenady, którą pan był łaskaw zamówić. To jeden z moich uczniów, obdarzony wielkim talentem do rzeczy tego rodzaju.


PAN JOURDAIN


Dobrze, ale nie trzeba było brać ucznia: mogłeś pan sam sobie zadać tę fatygę.


NAUCZYCIEL MUZYKI


Nie trzeba, szanowny panie, fałszywie tłumaczyć sobie nazwy „uczeń”. Tego rodzaju uczniowie nie ustępują największym mistrzom; co zaś do aryjki, jest po prostu zachwycająca. Niech pan posłucha!


PAN JOURDAIN

do lokajów


Dajcie szlafrok, lepiej mi będzie słuchać… Czekajcie, nie: zdaje mi się, lepiej będzie bez szlafroka. Nie, dawajcie zresztą, tak będzie lepiej!


ŚPIEWACZKA


Dzień i noc wzdycham, Iris, długie lata
Pod twojej chatki zbyt nieczułym progiem;
Jeśli to ma być miłości zapłata,
Cóż byś uczynić mogła ze swym wrogiem?


PAN JOURDAIN


Piosenka coś trochę smutna — to mnie usypia; wolałbym, żebyście ją przypieprzyli tu i ówdzie trochę.


NAUCZYCIEL MUZYKI


Melodia musi być dostrojona do słów, proszę pana.


PAN JOURDAIN


Kiedyś nauczył mnie ktoś bardzo ładnej nuty. Czekajcie… zaraz… jak on to powiada?


NAUCZYCIEL TAŃCA


Daję słowo, nie wiem.


PAN JOURDAIN


Coś tam jest o baranie.


NAUCZYCIEL TAŃCA


O baranie?


PAN JOURDAIN


Tak. Aha, mam!

śpiewa

Gdym spotkał mą Jagusię
W wiosenny ów poranek,
Zrazum ją wziął za trusię,
Potulną jak baranek.
Och, och! Och, och!
Dziś, patrząc na jej lico,
Wzdycham: ach, tygrysico!

A co, nie ładna?


NAUCZYCIEL MUZYKI


Prześliczna.


NAUCZYCIEL TAŃCA


I śpiewa pan doskonale!


PAN JOURDAIN


To tak sam z siebie; nie uczyłem się nigdy muzyki.


NAUCZYCIEL MUZYKI


Powinien by się pan uczyć tak jak tańca. To dwie sztuki najściślej ze sobą złączone…


NAUCZYCIEL TAŃCA


Otwierające umysłowi najszlachetniejsze horyzonty…


PAN JOURDAIN


Czy ludzie dystyngowani uczą się także muzyki?


NAUCZYCIEL MUZYKI


Oczywiście.


PAN JOURDAIN


Zatem będę się uczył. Ale nie wiem, doprawdy, gdzie znajdę czas na tę naukę: oprócz fechmistrza, który mię kształci w robieniu szpadą, przyjąłem także nauczyciela filozofii; ma rozpocząć właśnie dziś rano.


NAUCZYCIEL MUZYKI


Filozofia, zapewne, to też coś, ale muzyka, panie, muzyka…


NAUCZYCIEL TAŃCA


Muzyka i taniec… Muzyka i taniec to wszystko, czego człowiekowi potrzeba.


NAUCZYCIEL MUZYKI


Nie ma nic, co by było równie pożyteczne dla państwa jak muzyka.


NAUCZYCIEL TAŃCA


Nie ma nic, co by było ludziom tak niezbędne jak taniec.


NAUCZYCIEL MUZYKI


Bez muzyki państwo nie mogłoby istnieć.


NAUCZYCIEL TAŃCA


Bez tańca człowiek byłby do niczego niezdatny.


NAUCZYCIEL MUZYKI


Wszystkie niesnaski, wszystkie wojny w świecie wynikają tylko z zaniedbania wiedzy muzycznej.


NAUCZYCIEL TAŃCA


Wszystkie nieszczęścia ludzkie, klęski, których tak pełno w historii, głupstwa polityków, przegrane bitwy — wszystko to pochodzi jedynie z niedostatecznej umiejętności tańca.


PAN JOURDAIN


Jakże to?


NAUCZYCIEL MUZYKI


Czy wojna nie wynika z braku jedności?


PAN JOURDAIN


To prawda.


NAUCZYCIEL MUZYKI


Gdyby więc wszyscy uczyli się muzyki, czy nie byłoby to drogą do zgodnego zestroju, który zapewniłby pokój całemu światu?


PAN JOURDAIN


Ma pan słuszność.


NAUCZYCIEL TAŃCA


Skoro człowiek popełni jakiś błąd, bądź w sprawach rodzinnych, bądź w rządzeniu państwem lub prowadzeniu armii, czy nie powiada się: zrobił fałszywy krok?


PAN JOURDAIN


Prawda, mówi się tak.


NAUCZYCIEL TAŃCA


A zrobienie fałszywego kroku czy może wynikać z czego innego, jak z nieumiejętności tańca?


PAN JOURDAIN


Daję słowo, macie słuszność.


NAUCZYCIEL TAŃCA


Chcieliśmy panu tylko wykazać doskonałość i pożyteczność tańca i muzyki.


PAN JOURDAIN


Teraz mi to jest zupełnie jasne.


NAUCZYCIEL MUZYKI


Czy chce pan obecnie poświęcić nam chwilę?


PAN JOURDAIN


Dobrze.


NAUCZYCIEL MUZYKI


Mówiłem już: jest to mała próba wyrażenia rozmaitych rodzajów uczuć za pomocą muzyki.


PAN JOURDAIN


Rozumiem.


NAUCZYCIEL MUZYKI

do śpiewaków


Proszę, chciejcie się zbliżyć! do pana Jourdain Niech pan sobie wyobrazi, że oni są przebrani za pasterzy.


PAN JOURDAIN


Po cóż zawsze za pasterzy? Wszędzie teraz ci pasterze.


NAUCZYCIEL MUZYKI


Skoro się każe ludziom wyrażać myśli za pomocą muzyki, trzeba dla prawdopodobieństwa przenieść ich w świat pasterski. Śpiew był zawsze umiłowany przez pasterzy, nie byłoby zaś rzeczą naturalną, aby na przykład książęta lub mieszczanie wyśpiewywali swe uczucia.


PAN JOURDAIN


Niechże i tak będzie! Zaczynajmy!


#### WSTAWKA MUZYCZNA

Śpiewaczka i Dwóch śpiewaków

ŚPIEWACZKA


Gdy duszą naszą owładnie kochanie,
Gdy w serce wedrze się młode,
Rozkoszą dlań tęsknota, rozkoszą wzdychanie —
A jednak, oto me zdanie,
Nie masz słodszego nic ponad swobodę.


PIERWSZY ŚPIEWAK


Ach, nie masz słodszego nic nad te zapały,
Nad płomień ów mocny zarazem i tkliwy,
Co w sercach dwóch naraz zagości;
To życia balsam prawdziwy —
Odrzyjcie życie z miłości,
A powab zniknie zeń cały.


DRUGI ŚPIEWAK


I któż by się bronił miłosnej rozterce,
Ach, gdyby wierność była jej nagrodą —
Lecz czyliż spotkał kto pasterkę młodą,
By stałe w piersiach swych nosiła serce?
W tej płci niewdzięcznej, okrutnej
Kto szczęścia szuka, los znajdzie zbyt smutny.


PIERWSZY ŚPIEWAK


Chwilo słodyczy!


ŚPIEWACZKA


Swobody chwile!


DRUGI ŚPIEWAK


Rodzie zwodniczy!


PIERWSZY ŚPIEWAK


Wabisz tak mile!


ŚPIEWACZKA


Was serce życzy!


DRUGI ŚPIEWAK


Na próżno wzgardzić się silę!


PIERWSZY ŚPIEWAK


Ach, porzuć dla miłości nienawiść tak srogą!


ŚPIEWACZKA


Serca bogate w wierności zalety
Istnieć na świecie wszak mogą!


DRUGI ŚPIEWAK


Ach, gdzież ich szukać, niestety!


ŚPIEWACZKA


By bronić więc naszej sławy,
Pokochać cię jam gotowa.


DRUGI ŚPIEWAK


Lecz któż ukoi obawy,
Czy umiesz dotrzymać słowa?


ŚPIEWACZKA


Spróbujmyż więc, czyje serce
Lepiej miłuje i mocniej.


DRUGI ŚPIEWAK


Tak, i niechaj przeniewiercę
Bogowie skarzą wszechmocni!


WSZYSCY TROJE


Uczyńmy stałość swą chlubą
I złączmy nasze zapały —
Jak słodko kochać, jak lubo,
Gdy płomień wierny i trwały!


PAN JOURDAIN


Już koniec?


NAUCZYCIEL MUZYKI


Tak.


PAN JOURDAIN


Doprawdy, niezgorzej sklecone; są tam różne przyśpiewki wcale sobie niczego.


NAUCZYCIEL TAŃCA


Oto znów z mego zakresu mała próbka najpiękniejszych ruchów i najwdzięczniejszych póz, jakimi tylko taniec może być urozmaicony.


PAN JOURDAIN


Znów pasterze?


NAUCZYCIEL TAŃCA


Co się panu podoba, do tancerzy Proszę.


#### SCENA BALETOWA

czterech tancerzy wykonywa rozmaite rodzaje kroków i ustawia się w różne grupy, stosownie do wskazówek Nauczyciela Tańców

### AKT DRUGI

#### SCENA I

Pan Jourdain, Nauczyciel Muzyki, Nauczyciel Tańca

PAN JOURDAIN


To, to było wcale niegłupie: narodek tęgo wywijał.


NAUCZYCIEL MUZYKI


Skoro taniec przepleciemy muzyką, będzie robił jeszcze korzystniejsze wrażenie; zobaczysz pan, co to za cacko ten balecik, który ułożyliśmy dla pana.


PAN JOURDAIN


Spieszcie się tylko, panowie: osoba, dla której zgotowałem wszystkie te komedie, uczyni mi ten zaszczyt, iż przybędzie tu dziś na obiad.


NAUCZYCIEL TAŃCA


Wszystko gotowe.


NAUCZYCIEL MUZYKI


Zresztą niech pan nie myśli, że to już koniec: osobistość taka jak pan, człowiek prowadzący dom tak wspaniale i mający tyle zrozumienia dla wszystkiego, co piękne, powinien dawać u siebie koncert co środę albo co czwartek.


PAN JOURDAIN


Czy ludzie dystyngowani dają u siebie koncerty?


NAUCZYCIEL MUZYKI


Rozumie się.


PAN JOURDAIN


Więc i ja będę. Czy to ładne?


NAUCZYCIEL MUZYKI


I jak! Potrzeba panu trzech głosów: sopran, tenor i bas; do akompaniamentu zaś altówka, teorban, klawicymbał dla basso continuo i dwoje skrzypiec do riturneli.


PAN JOURDAIN


Trzeba by także postarać się o kobzę. Kobza to mój ulubiony instrument, nadzwyczaj melodyjny.


NAUCZYCIEL MUZYKI


Już my to ułożymy.


PAN JOURDAIN


Niechże pan nie zapomni dostawić muzykantów, którzy mają przyśpiewywać podczas obiadu!


NAUCZYCIEL MUZYKI


Wszystko, czego będzie trzeba.


PAN JOURDAIN


I przede wszystkim, aby balet był ładny.


NAUCZYCIEL MUZYKI


Będzie pan zadowolony, zwłaszcza z paru menuecików, które się w nim znajdą dla pana.


PAN JOURDAIN


Tak, menuet to mój taniec; chciałbym, abyś mnie pan mógł w nim widzieć. Dalej, panie tancmistrzu!


NAUCZYCIEL TAŃCA


Niech pan włoży kapelusz z łaski swojej. Pan Jourdain bierze kapelusz z rąk lokaja i kładzie go na szlafmycę. — Nauczyciel Tańca ujmuje Pana Jourdain za rękę i prowadzi w taniec na nutę menueta, którego sam śpiewa La, la, la, la, la, la, la, la, la, la, la, la, la, la, la, la, la, la, la, la, la, la, la, la, la, la, la, la, la, la. Proszę w takt, jeśli łaska. La, la, la, la, la. Nogi prosto stawiać! La, la, la. Nie ruszać tak ramionami! La, la, la, la, la. Podnieść główkę! Stopy na zewnątrz! La, la, la. Piersi naprzód!


PAN JOURDAIN


No, i cóż?


NAUCZYCIEL MUZYKI


Ależ znakomicie!


PAN JOURDAIN


Aha, jeszcze coś! Naucz mnie pan ukłonu, jaki się składa na powitanie markizy: będzie mi to niedługo potrzebne.


NAUCZYCIEL TAŃCA


Ukłon na powitanie markizy?


PAN JOURDAIN


Tak, markizy imieniem Dorymena.


NAUCZYCIEL TAŃCA


Niechże mi pan poda rękę!


PAN JOURDAIN


Nie, niech pan tylko pokaże; ja zapamiętam.


NAUCZYCIEL TAŃCA


Jeśli pan chce ją pozdrowić z wielkim uszanowaniem, trzeba najpierw cofnąć się nieco wstecz przy pierwszym ukłonie, zbliżyć wśród trzech następnych, przy ostatnim zaś pochylić się aż do jej kolan.


PAN JOURDAIN


Niechże pan popróbuje! Nauczyciel Tańca wykonywa potrójny ukłon Dobrze.


#### SCENA II

Pan Jourdain, Nauczyciel Muzyki, Nauczyciel Tańca, Lokaj

LOKAJ


Jaśnie panie, przybył mistrz fechtunku.


PAN JOURDAIN


Powiedz, niech wejdzie; tu odbędziemy lekcję. do Nauczyciela Muzyki i Nauczyciela Tańca Chcę, abyście widzieli.


#### SCENA III

Pan Jourdain, Nauczyciel Fechtunku, Nauczyciel Muzyki, Nauczyciel Tańca, Lokaj trzymający w ręku dwa florety

NAUCZYCIEL FECHTUNKU

wziąwszy dwa florety z rąk lokaja i podawszy jeden panu Jourdain


Proszę pana, ukłon. Ciało prosto. Oprzeć się trochę na lewym udzie! Nogi nie tak szeroko. Stopy na jednej linii. Dłoń na wysokości biodra. Koniec szpady naprzeciw własnego ramienia. Ramię nie tak wyprężone. Lewa ręka na wysokości oka. Lewa łopatka nieco wstecz. Głowa prosto. Patrzeć śmiało! Naprzód! Ciało spokojnie. Proszę się złożyć w kwarcie i atakować tak samo. Raz, dwa. Do pozycji! Jeszcze raz wypad; śmiało! Uskok w tył! Kiedy pan atakuje trzeba, aby szpada szła naprzód, a ciało było dobrze podane wstecz. Raz, dwa. Dalej, złóż się pan w tercji i atakuj tak samo! Naprzód! Ciało spokojnie. Naprzód! Wypad! Raz, dwa. Do pozycji! Jeszcze wypad! Raz, dwa. Skok wstecz! Parować proszę, parować! Nauczyciel Fechtunku daje mu kilka pchnięć, wołając Parować!


PAN JOURDAIN


No i co?


NAUCZYCIEL MUZYKI


Cudów pan dokazujesz!


NAUCZYCIEL FECHTUNKU


Już panu tłumaczyłem, cała tajemnica robienia bronią polega tylko na dwóch rzeczach, to jest, aby bić a nie dostawać. Wykazałem to panu kiedyś w sposób doświadczalny: niepodobieństwem jest, abyś dostał pchnięcie, o ile zdołasz uchylić szpadę przeciwnika od linii własnego ciała, a to znów zależy jedynie od małego ruchu przegubem do wewnątrz albo na zewnątrz.


PAN JOURDAIN


Zatem w ten sposób, choćby nawet człek nie był zbyt odważny, może być pewny, że zabije przeciwnika, a sam nie oberwie?


NAUCZYCIEL FECHTUNKU


Oczywiście; czy nie wykazałem tego na przykładzie?


PAN JOURDAIN


Prawda.


NAUCZYCIEL FECHTUNKU


Z tego wynika jasno, jakim szacunkiem powinno by się nas otaczać w każdym państwie i o ile sztuka robienia bronią góruje nad innymi zbytecznymi umiejętnościami jak taniec i muzyka.


NAUCZYCIEL TAŃCA


Powoli, mości fechmistrzu! Mów no pan o tańcu z większym uszanowaniem!


NAUCZYCIEL MUZYKI


Naucz się pan, jeśli łaska, jak należy cenić dostojeństwo muzyki!


NAUCZYCIEL FECHTUNKU


Śmieszni z was doprawdy ludzie: porównywać swoje figle do mojej sztuki.


NAUCZYCIEL MUZYKI


Patrzcie mi pyszałka!


NAUCZYCIEL TAŃCA


A, to mi pocieszna figura, pajac w tym głupim plastronie[1]!


NAUCZYCIEL FECHTUNKU


Mój ty wielki tancmistrzu, ja cię tu nauczę tańczyć jak należy. A ty, mój wielki muzykancie, zaraz mi zaśpiewasz i to bardzo cienko.


NAUCZYCIEL TAŃCA


Poczekaj, ty ze swoim rożenkiem, ja cię nauczę twojego rzemiosła!


PAN JOURDAIN


Czyś pan oszalał, szukać kłótni z człowiekiem, który ma w małym palcu wszystkie kwarty i tercje i umie zabić człowieka w sposób doświadczalny?


NAUCZYCIEL TAŃCA


Drwię sobie z jego doświadczalnego sposobu, z jego kwartą i tercją razem.


PAN JOURDAIN

do Nauczyciela Tańca


Ostrożnie, mówię!


NAUCZYCIEL FECHTUNKU

do Nauczyciela Tańca


Ejże, pokrako mała!


PAN JOURDAIN


Ależ, panie fechmistrzu!


NAUCZYCIEL TAŃCA

do Nauczyciela Fechtunku


Ejże, ty drągalu!…


PAN JOURDAIN


Ależ, panie tancmistrzu!


NAUCZYCIEL FECHTUNKU


Jak się do ciebie dobiorę…


PAN JOURDAIN

do Nauczyciela Fechtunku


Powoli!


NAUCZYCIEL TAŃCA


Jak ci co przylepię…


PAN JOURDAIN

do Nauczyciela Tańca


Za pozwoleniem!


NAUCZYCIEL FECHTUNKU


Oporządzę cię tak…


PAN JOURDAIN

do Nauczyciela Fechtunku


Ależ proszę!…


NAUCZYCIEL TAŃCA


Tak ci skórę wytataruję…


PAN JOURDAIN

do Nauczyciela Tańca


Jeśli łaska!…


NAUCZYCIEL MUZYKI


Pozwól pan, już my go nauczymy rozumu.


PAN JOURDAIN

do Nauczyciela Muzyki


Dla Boga! Dajże choć pan spokój!


#### SCENA IV

Nauczyciel Filozofii, Pan Jourdain, Nauczyciel Muzyki, Nauczyciel Tańca, Nauczyciel Fechtunku, Lokaj

PAN JOURDAIN


Na miłość boską, panie filozofie, w samą porę się zjawiasz ze swą filozofią. Chodź pan, pomóż mi ich trochę uspokoić!


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Cóż się stało? O co chodzi, panowie?


PAN JOURDAIN


Zaczęli sobie oczy wykłuwać wzajem wyższością swoich zawodów, aż od obelg przyszło prawie do bicia.


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Ależ, panowie! Godziż się unosić w podobny sposób? Nie czytaliście uczonej rozprawy o gniewie, którą nam zostawił nieśmiertelny Seneka? Możeż być coś bardziej niskiego i haniebnego niż ta namiętność, która człowieka zamienia w dzikie bydlę? Czyż rozum nie powinien być panem wszystkich uczuć i czynności?


NAUCZYCIEL TAŃCA


Co pan gadasz! Toć on znieważył bezczelnie nas obu, mówiąc ze wzgardą o tańcu i muzyce.


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Mądrość podnosi człowieka nad wszystkie zniewagi, najlepszą zaś odpowiedzią na obelgi jest spokój i cierpliwość.


NAUCZYCIEL FECHTUNKU


Toż ci pajace byli na tyle bezczelni, aby swoje rzemiosła przyrównywać mojej sztuce!


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Czyż to powinno pana tak poruszać? Nie o czczą sławę i o przodujące stanowisko przystoi ludziom walczyć; roztropność i cnota — oto najlepsze wyróżnienie.


NAUCZYCIEL TAŃCA


Ja twierdzę, iż taniec jest umiejętnością, której nie można czcić nadto wysoko.


NAUCZYCIEL MUZYKI


A ja, że muzyka jest sztuką, którą wszystkie wieki chowały w poszanowaniu.


NAUCZYCIEL FECHTUNKU


A ja powiadam obu, że kunszt robienia bronią jest najpiękniejszym i najużyteczniejszym ze wszystkich.


NAUCZYCIEL FILOZOFII


A czymże będzie w takim razie filozofia? Uważam to z waszej strony za wielkie zuchwalstwo, aby tu, wobec mnie przemawiać z taką butą i wynosić bezczelnie do wysokości nauk rzeczy, których nawet nazwiskiem sztuki zaszczycać się nie godzi i które można jedynie objąć mizernym mianem rębajły, dławidudy i linoskoczka!


NAUCZYCIEL FECHTUNKU


A, ty psi filozofie jeden!


NAUCZYCIEL MUZYKI


Ty bałwanie zakuty!


NAUCZYCIEL TAŃCA


Ty pało wierutna!


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Co? Wy łajdaki… filozof rzuca się na nich, zaś wszyscy trzej grzmocą go


PAN JOURDAIN


Panie filozofie!


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Bezczelniki! Zuchwalcy! Łotry!


PAN JOURDAIN


Panie filozofie!


NAUCZYCIEL FECHTUNKU


A, bydlę przeklęte!


PAN JOURDAIN


Panowie!


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Błazny!


PAN JOURDAIN


Panie filozofie!


NAUCZYCIEL TAŃCA


A to mi osioł koronny!


PAN JOURDAIN


Panowie!


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Opryszki!


PAN JOURDAIN


Panie filozofie!


NAUCZYCIEL MUZYKI


Do kaduka z tym gburem!


PAN JOURDAIN


Panowie!


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Łotry, szalbierze, hycle, rzezimieszki!


PAN JOURDAIN


Panie filozofie! Panowie! Panie filozofie! Panowie! Panie filozofie!


wychodzą, bijąc się

#### SCENA V

Pan Jourdain, Lokaj

PAN JOURDAIN


Ech, tarmoście się, ile wam się podoba — ja na to nie poradzę. Nie będę sobie niszczył szlafroka, aby was rozdzielać. Byłbym chyba szalony pchać się między nich i jeszcze oberwać guza.


#### SCENA VI

Nauczyciel Filozofii, Pan Jourdain, Lokaj

NAUCZYCIEL FILOZOFII

poprawiając kołnierz


Przystąpmyż do lekcji.


PAN JOURDAIN


Wierzaj pan, przykro mi, że pana tak poturbowali.


NAUCZYCIEL FILOZOFII


To drobnostka. Filozof umie z hartem znosić przeciwności losu; napiszę satyrę w stylu Juwenala, w której się załatwię z nimi jak należy. Nie mówmy już o tym! Czegóż się pan pragnie uczyć?


PAN JOURDAIN


Czego się tylko da; chciałbym z całej duszy być uczonym. Nie mogę przeboleć, że rodzice nie dali mnie kształcić za młodu we wszelkich umiejętnościach.


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Chwalebne uczucie: nam sine doctrina vita est quasi mortis imago. Rozumiesz pan to? Umiesz po łacinie, oczywiście?


PAN JOURDAIN


Owszem, ale rób pan tak, jakbym nie umiał. Wytłumacz mi, co to znaczy!


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Znaczy, że bez nauki życie jest jakoby obrazem śmierci.


PAN JOURDAIN


Ten łacinnik ma słuszność.


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Czy masz pan pewne podstawy, jakieś zaczątki umiejętności?


PAN JOURDAIN


O, tak — pisać i czytać.


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Od czegóż pragniesz pan, abyśmy rozpoczęli? Chcesz, abym cię poznał z logiką?


PAN JOURDAIN


Cóż to za logika?


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Wiedza, która naucza o trojakich operacjach naszego umysłu.


PAN JOURDAIN


Jakież to są te trojakie operacje?


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Pierwsza, druga i trzecia. Pierwsza zasadza się na należytym pojmowaniu za pomocą uniwersaliów; druga na należytym osądzeniu za pomocą kategoryj; trzecia zaś na należytym wyprowadzeniu konsekwencyj za pomocą figur: Barbara, Celarent, Darii, Ferio, Baralipton.


PAN JOURDAIN


Jakieś strasznie zakazane przezwiska. Ta logika mi się coś nie wydaje. Czegoś przyjemniejszego.


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Chce pan studiować nauki moralne?


PAN JOURDAIN


Moralne?


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Tak.


PAN JOURDAIN


Czegóż one uczą, te nauki moralne?


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Traktują o szczęściu doczesnym, pouczają, jak hamować namiętności i…


PAN JOURDAIN


Nie, dajmy temu pokój! Jestem pasjonat jak wszyscy diabli i żadna moralność nic na to nie poradzi: kiedy już na mnie przyjdzie, muszę się wykląć do syta.


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Chcesz się pan uczyć fizyki?


PAN JOURDAIN


Cóż to za jedna ta fizyka?


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Fizyka to nauka, która objaśnia zasady naturalnych zjawisk i właściwości ciał, poucza o przyrodzie żywiołów, metali, minerałów, kamieni, roślin i zwierząt, wskazuje na przyczyny wszelakich meteorów, tęczy, błędnych ogników, komet, błyskawic, grzmotów, piorunów, deszczu, śniegu, gradu, wiatru i wirów powietrznych.


PAN JOURDAIN


Nie… To jakieś straszne huku-puku, straszne huru-buru.


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Czegóż więc chcesz, bym pana nauczył?


PAN JOURDAIN


Niech mnie pan nauczy ortografii.


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Bardzo chętnie.


PAN JOURDAIN


A potem nauczy mnie pan znać się na kalendarzu, abym wiedział, kiedy jest pełnia, a kiedy nów.


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Niech i tak będzie! Aby tedy dobrze wniknąć w myśl pańską i traktować ten przedmiot ze stanowiska filozofii, trzeba zacząć wedle przyrodzonego porządku rzeczy od dokładnego poznania natury głosek i różnorakich sposobów wymawiania tychże. W tym przedmiocie muszę panu powiedzieć, że głoski dzielą się na samogłoski, tak nazwane samogłoskami, ponieważ wyrażają same, czyli czyste głosy, i na spółgłoski, tak nazwane spółgłoskami ponieważ wymawia się je zawsze społem ze samogłoskami i ponieważ oznaczają jedynie różnorodne artykulacje głosowe. Istnieje pięć samogłosek, czyli głosów: A, E, I, O, U.


PAN JOURDAIN


To wszystko rozumiem.


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Głoskę A wymawia się, otwierając szeroko usta: A.


PAN JOURDAIN


A, A. Tak.


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Głoskę E wyraża się, zbliżając szczękę górną do dolnej: A, E.


PAN JOURDAIN


A, E; A, E. Prawda, prawda. O, jakie to piękne!


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Zaś głoskę I, zbliżając jeszcze bardziej szczęki do siebie i rozsuwając kąty ust ku uszom: A, E, I.


PAN JOURDAIN


A, E, I, I, I, I. W istocie. Niech żyje nauka!


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Głoska O powstaje wówczas, gdy otwieramy szczęki i zbliżamy wargi dwoma kącikami, górnym i dolnym: O.


PAN JOURDAIN


O, O. Nic słuszniejszego: A, E, I, O, I, O. To cudowne! I, O, I, O.


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Otwór ust tworzy przy tym małe kółko, które przedstawia jakby O.


PAN JOURDAIN


O, O, O. Masz pan słuszność: O. Doprawdy, jak to miło coś umieć!


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Głoskę U wydaje się, zbliżając do siebie zęby, nie łącząc ich wszelako całkiem i wydłużając wargi ku przodowi tak, iż również zbliżają się do siebie, nie łącząc się całkowicie: U.


PAN JOURDAIN


U, U. Najświętsza prawda: U.


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Pańskie wargi wyciągają się tak, jak gdybyś się przedrzeźniał; stąd pochodzi, iż, gdybyś chciał pokrzywić się komuś i zadrwić zeń sobie, nie mógłbyś powiedzieć nic innego, jak tylko: U.


PAN JOURDAIN


To prawda. Ach, czemuż nie uczyłem się wcześniej, aby wiedzieć to wszystko!


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Jutro przejdziemy do innych głosek, mianowicie do spółgłosek.


PAN JOURDAIN


Czy i tam są rzeczy tak ciekawe jak tutaj?


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Niewątpliwie. Spółgłoskę D na przykład wymawia się, przyciskając koniec języka, do zębów górnych: DA.


PAN JOURDAIN


DA, DA. Prawda. Nie, jakie to piękne, jakie piękne!


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Głoskę F, przyciskając zęby górne do wargi dolnej: FA.


PAN JOURDAIN


FA, FA. W istocie! O moi rodzice! Jakiż ja mam żal do was! Jak żeście mnie ciężko ukrzywdzili!


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Głoskę R, podnosząc koniec języka aż do górnego podniebienia w ten sposób, iż, potrącony z pewną siłą przez wychodzącą falę powietrza, ustępuje jej i wraca ciągle na to samo miejsce, wprawiony w niejakie drżenie: R, RA.


PAN JOURDAIN


R, R, RA, R, R, R, R, R, RA. To prawda. Co z pana doprawdy za uczony człowiek! Ach, ileż ja czasu straciłem! R, R, R, RA.


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Wyłożę panu gruntownie wszystkie te osobliwości.


PAN JOURDAIN


Bardzo pana proszę. A teraz muszę się panu zwierzyć z jedną rzeczą. Kocham się w pewnej bardzo wysoko postawionej osobie i pragnąłbym, abyś mi pomógł napisać bilecik, który chciałbym upuścić u jej stóp.


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Bardzo chętnie.


PAN JOURDAIN


To będzie delikatnie, prawda?


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Z pewnością. Chce pan napisać wierszem?


PAN JOURDAIN


Nie, nie, nie chcę wierszy.


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Wolisz zatem prozą?


PAN JOURDAIN


Nie, nie! Ani wierszem, ani prozą.


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Musi być albo jedno, albo drugie.


PAN JOURDAIN


Czemu?


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Z tej przyczyny, iż dla wyrażenia myśli posiadamy jedynie wiersz lub prozę.


PAN JOURDAIN


Tylko wiersz lub prozę?


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Tak, panie. Wszystko, co nie jest prozą, jest wierszem, a wszystko, co nie jest wierszem, jest prozą.


PAN JOURDAIN


A tak, jak się mówi, to co jest takiego?


NAUCZYCIEL FILOZOFII


To proza.


PAN JOURDAIN


Jak to? Więc kiedy mówię: Michasiu, podaj mi pantofle i przynieś krymkę — to proza?


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Tak, panie.


PAN JOURDAIN


Daję słowo, zatem ja już przeszło czterdzieści lat mówię prozą, nie mając o tym żywnego pojęcia! Jestem panu najszczerzej obowiązany, żeś mnie pouczył. Pragnąłbym więc napisać w owym bileciku: „Piękna markizo, twoje piękne oczy sprawiły, iż umieram dla ciebie z miłości” — ale chciałbym, aby to wyrazić w sposób doborowy, żeby to było jakoś zgrabnie powiedziane.


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Napiszemy, że płomienie jej oczu obracają w popiół twoje serce, że dzień i noc cierpisz dla niej najgwałtowniejsze…


PAN JOURDAIN


Nie, nie, nic takiego. Chcę tylko to, co powiedziałem: „Piękna markizo, twoje piękne oczy sprawiły, iż umieram dla ciebie z miłości”.


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Trzeba to nieco rozwinąć.


PAN JOURDAIN


Nie, mówię panu! Chcę, żeby były tylko te słowa, ale jakoś modnie wykręcone, przyprawione jak się należy. Prosiłbym pana, abyś mi podał, tak, na próbę, rozmaite sposoby, jakimi by to można wyrazić.


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Można wyrazić po pierwsze tak, jak pan to powiedziałeś: „Piękna markizo, twoje piękne oczy sprawiły, iż umieram dla ciebie z miłości”. Albo: „Iż z miłości umieram dla ciebie, twoje piękne oczy sprawiły, piękna markizo”. Albo: „Sprawiły piękne oczy twoje, iż z miłości, piękna markizo, umieram dla ciebie”. Albo: „Oczy twoje, iż umieram, piękna markizo, dla ciebie z miłości, sprawiły”. Albo: „Dla ciebie, piękna markizo, iż umieram, sprawiły twoje piękne oczy, z miłości”.


PAN JOURDAIN


Ale z tych wszystkich sposobów któryż jest najlepszy?


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Ten, którego pan użyłeś: „Piękna markizo, twoje piękne oczy sprawiły, iż umieram dla ciebie z miłości”.


PAN JOURDAIN


A przecież ja się nie uczyłem — i tak udało mi się trafić od razu! Dziękuję panu z całego serca. Proszę przyjść jutro wcześnie.


NAUCZYCIEL FILOZOFII


Nie omieszkam.


#### SCENA VII

Pan Jourdain, Lokaj

PAN JOURDAIN

do lokaja


Jak to? Ubrania jeszcze nie przyniesiono?


LOKAJ


Nie, proszę pana.


PAN JOURDAIN


Ten przeklęty krawiec wytrzymuje mnie tak długo i to właśnie dziś, kiedy mam tyle na głowie! To się wściec można! Ażeby febra wytrzęsła tego hycla! Niech go diabli porwą! Niech go zaraza udławi! Gdybym miał teraz w ręku tego wściekłego krawca, tego psa, łotra…


#### SCENA VIII

Pan Jourdain, Lokaj, Krawiec, Czeladnik niosący ubranie pana Jourdain, Lokaj

PAN JOURDAIN


A, to pan! Już miałem zacząć się gniewać.


KRAWIEC


Nie mogłem wcześniej — dwudziestu robotników pracowało koło pańskiego ubrania.


PAN JOURDAIN


Przysłałeś mi pan pończochy tak ciasne, że ledwo z największym trudem udało mi się je włożyć; dwa oczka mi trzasły.


KRAWIEC


Rozciągną się aż nadto.


PAN JOURDAIN


Pewnie, jeżeli oczka będą ciągle trzaskać. Trzewiki także gniotą mnie straszliwie.


KRAWIEC


Bynajmniej, proszę pana.


PAN JOURDAIN


Jak to: bynajmniej?


KRAWIEC


Wcale nie gniotą.


PAN JOURDAIN


Kiedy ja mówię, że gniotą.


KRAWIEC


Zdaje się panu.


PAN JOURDAIN


Nie zdaje mi się, przecież czuję. Także wmawianie!


KRAWIEC


Proszę pana, oto prześliczny strój dworski, obmyślony jak nie można lepiej. Była to prawdziwa sztuka skomponować ubiór poważny, a jednak nie czarny, ale w kolorze — wyzywam najznakomitszych krawców, czy potrafią rozwiązać to zadanie.


PAN JOURDAIN


Cóż to ma być? Kwiaty łebkami na dół?


KRAWIEC


Nic pan nie mówił, że mają być łebkami do góry.


PAN JOURDAIN


Czyż to trzeba mówić?


KRAWIEC


Oczywiście. Wszystkie dystyngowane osoby tak noszą.


PAN JOURDAIN


Dystyngowane osoby noszą kwiaty na materii w ten sposób?


KRAWIEC


Tak, panie.


PAN JOURDAIN


A, w takim razie wszystko dobrze.


KRAWIEC


Jeśli pan woli, mogę je obrócić ku górze.


PAN JOURDAIN


Nie, nie.


KRAWIEC


Jedno słowo wystarczy.


PAN JOURDAIN


Nie, powiadam! Dobrześ pan zrobił, jak jest. Jak się panu zdaje: czy ubranie będzie dobrze leżało?


KRAWIEC


Pytanie! Konia z rzędem dam malarzowi, jeżeli pędzlem potrafi lepiej dopasować. Mam czeladnika, który w zakresie pludrów jest największym geniuszem świata; drugi znów w skrojeniu kaftana jest wprost bohaterem epoki.


PAN JOURDAIN


Czy peruka i pióra są jak się należy?


KRAWIEC


Wszystko doskonale.


PAN JOURDAIN

przyglądając się krawcowi


O, o, panie majstrze, wszak to materia z mego ostatniego ubrania! Poznaję dobrze.


KRAWIEC


Wydała mi się taka ładna, że kazałem z niej skroić dla siebie.


PAN JOURDAIN


To pięknie, ale nie trzeba było krajać z mojego.


KRAWIEC


Chce pan przymierzyć?


PAN JOURDAIN


Dobrze, dawajcie


KRAWIEC


Niech pan zaczeka! Tak nie idzie. Przyprowadziłem z sobą czeladników, aby pana ubrali do taktu; takiego ubrania nie wkłada się ot tak, bez ceremonii. Hej tam! Chodźcie tu wszyscy!


#### SCENA IX

Pan Jourdain, Krawiec, Czeladnik krawiecki, Czeladnicy krawieccy tańczący, Lokaj

KRAWIEC

do chłopców


Ubierzcie pana tak, jak się ubiera dystyngowane osoby!


#### PIERWSZA SCENA BALETOWA

Czterej czeladnicy tańcząc zbliżają się do pana Jourdain. Dwaj ściągają mu spodnie z rannego garnituru, dwaj drudzy zdejmują kamizelkę; potem, ciągle w takt muzyki, wkładają nowe ubranie. Pan Jourdain przechadza się i prezentuje ubiór, aby się przekonać, czy wszystko w porządku.

CZELADNIK


Jaśnie pan raczy coś wyrzucić dla czeladzi!


PAN JOURDAIN


Jak ty mnie tytułujesz?


CZELADNIK


Jaśnie panie.


PAN JOURDAIN


Jaśnie panie! Oto, co znaczy przebrać się po szlachecku! Ubierajże się, człeku, całe życie z mieszczańska, ciekawym, czy usłyszysz od kogo: jaśnie panie, dając pieniądze Masz, masz, za jasnego pana.


CZELADNIK


Pokornie dziękujemy jaśnie oświeconemu panu.


PAN JOURDAIN


Jaśnie oświecony! Och, och! Jaśnie oświecony! Czekaj, przyjacielu! Jaśnie oświecony wart jakiejś nagrody, to nie byle jakie słowo: jaśnie oświecony! Macie tu, daje wam jaśnie oświecony!


CZELADNIK


Dziękujemy jaśnie oświeconemu panu. Pójdziemy zaraz napić się za zdrowie waszej ekscelencji.


PAN JOURDAIN


Waszej ekscelencji! Och, och, och! Czekajcie no, nie odchodźcie! Moja ekscelencja! po cichu na stronie Daję słowo, jeśli dojdzie do „wysokości”, dostanie całą sakiewkę, głośno Bierz, chłopcze! To za ekscelencję!


CZELADNIK


Dziękujemy jaśnie oświeconemu panu za łaskawość.


PAN JOURDAIN


Chwała Bogu, byłbym mu oddał wszystko, co mam przy sobie.


#### DRUGA SCENA BALETOWA

Czeladnicy tańcząc weselą się z hojności pana Jourdain

### AKT TRZECI

#### SCENA I

Pan Jourdain, Dwaj lokaje

PAN JOURDAIN


Chodźcie za mną! Chcę trochę obnieść po mieście nowe ubranie — ale pamiętajcie postępować krok w krok tuż za mną, aby każdy mógł zaraz zgadnąć, że to moja służba.


LOKAJ


Słuchamy pana.


PAN JOURDAIN


Zawołajcie mi tu Michasię! Mam jej dać parę zleceń. Stójcie: idzie właśnie.


#### SCENA II

Pan Jourdain, Michasia, Dwaj lokaje

PAN JOURDAIN


Michasiu!


MICHASIA


Co pan każe?


PAN JOURDAIN


Słuchaj no!


MICHASIA


Hi, hi, hi, hi, hi!


PAN JOURDAIN


Czegóż ty się chichoczesz?


MICHASIA


Hi, hi, hi, hi, hi, hi!


PAN JOURDAIN


Co ta szelma wyprawia?


MICHASIA


Hi, hi, hi! Jak też pan wygląda! Hi, hi, hi!


PAN JOURDAIN


Jak to?


MICHASIA


Och, och! Boże! Hi, hi, hi!


PAN JOURDAIN


Cóż to za błazeństwa? Drwisz sobie?


MICHASIA


Ależ nie, panie, gdzieżbym się odważyła. Hi, hi, hi, hi, hi!


PAN JOURDAIN


Oberwiesz po gębie, jeżeli będziesz się dłużej chichotać.


MICHASIA


Panie, nie mogę się nie śmiać. Hi, hi, hi, hi, hi!


PAN JOURDAIN


Nie przestaniesz?


MICHASIA


Ach, panie, niech się pan nie gniewa, ale pan wygląda tak zabawnie, że nie mogę się wstrzymać. Hi, hi, hi!


PAN JOURDAIN


Widział kto takie zuchwalstwo?


MICHASIA


Sto pociech patrzeć na pana. Hi, hi!


PAN JOURDAIN


Ja cię…


MICHASIA


Niech się pan nie gniewa! Hi, hi, hi, hi!


PAN JOURDAIN


Słuchaj, jeśli się jeszcze raz zaśmiejesz, przylepię ci na tę facjatę najtęższy policzek, jaki kiedy ktoś oberwał od stworzenia świata.


MICHASIA


Nie, nie, panie, już koniec: ani się uśmiechnę.


PAN JOURDAIN


No, miej się na baczności! Musisz natychmiast posprzątać…


MICHASIA


Hi, hi!


PAN JOURDAIN


Posprzątać jak należy…


MICHASIA


Hi, hi!


PAN JOURDAIN


Musisz, powiadam, posprzątać jak należy salę i….


MICHASIA


Hi, hi!


PAN JOURDAIN


Jeszcze?


MICHASIA

przewracając się na ziemię od śmiechu


Nie, panie, niech mnie pan wybije, ale niech mi pan pozwoli wyśmiać się do syta — już to wolę! Hi, hi, hi, hi!


PAN JOURDAIN


Do stu czartów!…


MICHASIA


Przez litość, panie, proszę, niech mi pan da się wyśmiać! Hi, hi, hi!


PAN JOURDAIN


Jak cię dopadnę…


MICHASIA


Panie, pa… nie… ja się za… dła… wię, jeżeli się nie wyśmieję. Hi, hi, hi!


PAN JOURDAIN


Nie! Widział kto kiedy taką szelmę! Toż ona w nos się śmieje najbezecniej, zamiast słuchać moich rozkazów!


MICHASIA


Cóż więc pan każe?


PAN JOURDAIN


Abyś się zakrzątnęła, flądro, na przyjęcie gości.


MICHASIA

wstając


Ech, daję słowo, już mi przeszła ochota do śmiechu: pańscy goście robią w domu tyle nieporządku, że to jedno słowo wystarczy, aby mnie wprawić w najgorszy humor.


PAN JOURDAIN


Może dla twej wygody całemu światu mam zamknąć drzwi przed nosem?


MICHASIA


Zdałoby się je zamknąć przynajmniej pewnym figurom.


#### SCENA III

Pani Jourdain, Pan Jourdain, Michasia, Dwaj lokaje

PANI JOURDAIN


Ho, ho, to znowu coś nowego! Cóż to ma być, mężu, ta cała parada? Czy ty kpisz sobie z ludzi, żeby się tak wysztafirować? Masz ochotę, aby wszyscy sobie na tobie jęzory ostrzyli?


PAN JOURDAIN


Tylko błazny i błaźnice mogą sobie na mnie ostrzyć języki, moja żono.


PANI JOURDAIN


Doprawdy! Myślisz może, że czekali z tym do tej pory — od dawna już cały świat sobie pokpiwa z twoich fanaberyj.


PAN JOURDAIN


I któż to jest ten cały świat, jeśli łaska?


PANI JOURDAIN


Ten cały świat to świat, który zna się na rzeczy i więcej ma w głowie oleju od ciebie. Co do mnie, już te szlacheckie bziki kością w gardle mi stają. Własnego domu, doprawdy, poznać nie mogę. Myślałby kto, że tu co dnia tłusty wtorek: od białego rana, żeby czasu nie tracić, słychać tylko harmider grajków i śpiewaków rozdzierających uszy całemu sąsiedztwu.


MICHASIA


Dobrze nasza pani mówi. Ani sposób domu oporządzić jak się należy przy tej zbieraninie, która wiesza się tu koło pana. Buty mają takie, jak gdyby zbierali nimi błoto po wszystkich przedmieściach, aby je tutaj przynosić; biedna Franusia ostatni dech z siebie wypiera na szorowanie podłogi, którą pańscy śliczni bakałarze zapaskudzają codziennie na nowo.


PAN JOURDAIN


Ejże! Panna Michasia jak na wiejską dziewuchę ma dzióbek strasznie prześcipny!


PANI JOURDAIN


Michasia ma słuszność; to pewna, że rozsądniejsza jest od ciebie. Chciałabym bardzo wiedzieć, na co tobie w twoim wieku nauczyciel tańca?


MICHASIA


I tamten wielki drab od fechtów, który tupie nogami, aż dom się trzęsie, i obcasami wydziera w salonie deski z podłogi?


PAN JOURDAIN


Cicho, baby!


PANI JOURDAIN


Czy masz zamiar brać się do tańca wówczas, kiedy już nogi nie będą cię chciały nosić?


MICHASIA


Czy pan ma ochotę gardło komuś poderżnąć?


PAN JOURDAIN


Cicho siedźcie, powiadam! Nie macie o niczym pojęcia i nie wiecie, co to wszystko robi z człowieka.


PANI JOURDAIN


Ot, wolałbyś pomyśleć, żeby wydać za mąż córkę — ma już lata po temu, aby o niej postanowić.


PAN JOURDAIN


Pomyślę wówczas, kiedy się nastręczy stosowna partia, ale chcę również myśleć o tym, aby się nauczyć pięknych i pożytecznych rzeczy.


MICHASIA


Słyszałam dziś, proszę pani, że pan jeszcze przyjął na omastę profesora filozofii.


PAN JOURDAIN


Owszem, przyjąłem. Chcę zaostrzyć bystrość swego dowcipu, aby móc rozprawiać o wszystkim w dystyngowanym towarzystwie.


PANI JOURDAIN


Zapiszesz się może jeszcze do szkoły i dasz się ćwiczyć rózgą na stare lata?


PAN JOURDAIN


Czemu nie? Dałby Bóg, abym mógł dostać rózgi tu, przy wszystkich, a w zamian umiał to, czego uczą w szkole.


MICHASIA


Na dużo by się to panu zdało!


PAN JOURDAIN


Z pewnością.


PANI JOURDAIN


Wszystko to bardzo potrzebne do prowadzenia domu!


PAN JOURDAIN


Oczywiście. Mówicie jak dwie sroki — wstyd mi waszej ciemnoty, do pani Jourdain Powiedz mi, czy ty wiesz bodaj, co ty mówisz w tej chwili?


PANI JOURDAIN


Owszem. Wiem, że mówię to, co się należy i że czas byłby ci wreszcie nabrać trochę rozumu.


PAN JOURDAIN


Nie o tym teraz mowa. Pytam się, co to są te słowa, które wygłaszasz?


PANI JOURDAIN


Słowa z sensem, którego brakuje twoim postępkom.


PAN JOURDAIN


Mówię ci, nie o tym mowa. Pytam się: to, co ja mówię do ciebie, to, co ci powiadam w tej chwili, co to jest?


PANI JOURDAIN


Brednie.


PAN JOURDAIN


Ech, nie, nie o to chodzi. To, co mówimy oboje, sposób wyrażania się, którego właśnie używamy?


PANI JOURDAIN


No?


PAN JOURDAIN


Jakże się to nazywa?


PANI JOURDAIN


Jak się komu podoba.


PAN JOURDAIN


To proza, ciemna kobieto!


PANI JOURDAIN


Proza?


PAN JOURDAIN


Tak, proza. Wszystko, co jest prozą, nie jest wierszem; co nie jest wierszem, jest prozą. O, widzisz, co to znaczy kształcić się! do Michasi A ty, wiesz ty bodaj, co trzeba zrobić, aby powiedzieć: U?


MICHASIA


Co znowu?


PAN JOURDAIN


A tak. Co robisz, kiedy wymawiasz: U?


MICHASIA


Hę?


PAN JOURDAIN


No, spróbuj! Powiedz no: U.


MICHASIA


No i cóż: U.


PAN JOURDAIN


I cóż robisz?


MICHASIA


Mówię: U.


PAN JOURDAIN


Tak, ale kiedy mówisz: U, co wtedy robisz?


MICHASIA


Robię, co pan każe.


PAN JOURDAIN


Och, skaranie boskie mieć do czynienia z takim bydłem! Wydłużasz wargi ku przodowi i przybliżasz szczękę górną do szczęki dolnej: U. Widzisz? O, jakbym się pokrzywiał: U.


MICHASIA


A to mi cuda!


PANI JOURDAIN


To dopiero coś mądrego!


PAN JOURDAIN


To jeszcze nic! Gdybyście dopiero widziały O i DA, DA i FA, FA!


PANI JOURDAIN


Co mają znaczyć te wszystkie michałki[2]?


MICHASIA


Na cóż to niby skutkuje?


PAN JOURDAIN


Wściekam się, kiedy widzę taką babską ciemnotę!


PANI JOURDAIN


Ech! Powinien byś wyprawić stąd na złamanie karku tych drabów razem z ich facecjami[3].


MICHASIA


A zwłaszcza tego dryblasa z długim rożnem, który mi rozpędza kurz po całym mieszkaniu.


PAN JOURDAIN


Ejże! Mój fechmistrz tak ci się nie podoba? Zaraz cię przekonam, jakaś głupia, każe podać florety i wciska jeden w rękę Michasi Masz tu: metoda doświadczalna, linia ciała. Kiedy się chce dać kwartę, wystarczy zrobić tak, a kiedy tercję, tak. Oto sposób, aby nigdy nie być zabitym. Czy to nie jest przyjemnie być tak pewnym swojej skóry, kiedy się człowiek ma pojedynkować? Dalej, próbuj nacierać na mnie, tak dla przekonania się!


MICHASIA


No, cóż wielkiego? daje mu kilka pchnięć


PAN JOURDAIN


Zaraz! Hola! Ho! Powoli, błaźnico!


MICHASIA


Kazał pan nacierać.


PAN JOURDAIN


Tak, ale ty walisz tercję, zanim spróbowałaś kwartę, i nie czekasz, aż sparuję!


PANI JOURDAIN


Ty masz bzika, mężu, z tymi wszystkimi fanaberiami, które cię obsiadły od czasu, jak zacząłeś pchać się między szlachtę.


PAN JOURDAIN


Starając się obracać między szlachtą, daję tylko dowód rozumu: pewno, że to więcej warte, niż gnić wśród mieszczuchów.


PANI JOURDAIN


Także coś! Ładne będziesz miał zyski ze swoich szlacheckich znajomości, dobrze wyjdziesz na pięknym hrabiczu, w którymś się tak zacietrzewił.


PAN JOURDAIN


Cicho, babo, pilnuj swojej gęby! Sama nie wiesz chyba, o kim mówisz. To osoba większego znaczenia, niż sobie możesz wyobrazić, figura, którą cenią na dworze! Toć on rozmawia z samym królem, ot, tak, jak ja tu z tobą. Czy to nie jest prawdziwy zaszczyt, gdy wszyscy widzą, że tak dostojna osoba zachodzi po mnie raz po raz, nazywa mnie drogim przyjacielem i postępuje tak, jak gdybyśmy byli sobie równi? Nie masz pojęcia, jaki on łaskaw na mnie: w oczach całego świata obsypuje mnie uprzejmościami — nieraz jestem wprost zawstydzony.


PANI JOURDAIN


Tak, łaskaw, łaskaw i przychlebiań ci nie skąpi, ale za to wszystko pożycza od ciebie pieniędzy.


PAN JOURDAIN


A choćby! Czyż to nie zaszczyt dla mnie pożyczać pieniędzy człowiekowi o takim stanowisku? Czy mogę nie uczynić tego z radością dla wielkiego pana, który mnie nazywa swoim przyjacielem?


PANI JOURDAIN


A on, ten wielki pan, cóż on niby robi dla ciebie?


PAN JOURDAIN


Phi! Rzeczy, którymi by się każdy zdumiał, gdyby były znane światu.


PANI JOURDAIN


Cóż takiego?


PAN JOURDAIN


Basta! Nie mogę powiedzieć więcej. Zresztą, cóż? Pożyczyłem mu pieniędzy, prawda, ale odda mi wszystko z pewnością i to bardzo niedługo.


PANI JOURDAIN


Pewnie. Możesz na to czekać.


PAN JOURDAIN


Rozumie się. Sam powiedział.


PANI JOURDAIN


Tak, tak — i nie omieszka raczyć nie dotrzymać.


PAN JOURDAIN


Dał mi szlacheckie słowo.


PANI JOURDAIN


Brednie!


PAN JOURDAIN


Ech! Ale z ciebie uparta baba, co się zowie. Powiadam ci: dotrzyma słowa — jestem tego pewny.


PANI JOURDAIN


A ja jestem pewna, że nie i że te wszystkie czułości są tylko na to, aby cię wystrychnąć na dudka.


PAN JOURDAIN


Cicho! Oto idzie.


PANI JOURDAIN


Tego nam właśnie było potrzeba. Może znowu przychodzi coś wyłudzić; kiedy go widzę, doprawdy flaki mnie bolą.


PAN JOURDAIN


Cicho siedź, mówię!


#### SCENA IV

Dorant, Pani Jourdain, Pan Jourdain, Michasia

DORANT


I cóż, panie Jourdain, drogi przyjacielu, jak się pan miewa?


PAN JOURDAIN


Dziękuję, dobrze, do usług pana hrabiego.


DORANT


A pani Jourdain jakże się miewa dzisiaj?


PANI JOURDAIN


Pani Jouidain miewa się tak, jak może.


DORANT


Oho, panie Jourdain, ależ pan dziś wspaniale wystrojony!


PAN JOURDAIN


Jak pan widzi.


DORANT


Doskonale panu, doprawdy, w tym ubraniu; niewielu młodych elegantów na dworze mogłoby się mierzyć z panem.


PAN JOURDAIN


He, he!


PANI JOURDAIN

na stronie


Mądrala: tam go drapie, gdzie go swędzi.


DORANT


Niech się pan obróci! Ależ to wybornie się przedstawia!


PANI JOURDAIN

na stronie


Pewnie: tak samo głupio z przodu, jak i z tyłu.


DORANT


Daję słowo, panie Jourdain, nie uwierzysz, jak mi było spieszno pana oglądać. Nikogo w świecie nie cenię tak jak pana: nie dalej jak dziś rano w gabinecie królewskim mówiłem właśnie o panu.


PAN JOURDAIN


Zbyt pan łaskaw na mnie, doprawdy, panie hrabio, do pani Jourdain W gabinecie królewskim!


DORANT


Ale niech pan będzie łaskaw nakryć głowę!


PAN JOURDAIN


Panie hrabio, wiem, co się komu należy.


DORANT


Mój Boże, niechże pan włoży kapelusz! Po cóż te ceremonie między nami?


PAN JOURDAIN


Panie…


DORANT


Ależ ja proszę o to, panie Jourdain! Wszak jesteśmy przyjaciółmi.


PAN JOURDAIN


Jestem pańskim najniższym sługą, panie hrabio.


DORANT


Zatem i ja nie nakryję głowy, póki pan tego nie uczyni.


PAN JOURDAIN

nakrywając głowę

Wolę być raczej niegrzecznym niż uprzykrzonym.

DORANT


Jestem pańskim dłużnikiem, jak panu wiadomo.


PANI JOURDAIN

na stronie


Tak, wiadomo nam aż nadto dobrze.


DORANT


Był pan na tyle uprzejmym, aby mi kilkakrotnie pożyczyć pieniędzy, i delikatnością swoją zyskał pan mą serdeczną wdzięczność.


PAN JOURDAIN


Pan żartuje chyba, panie hrabio.


DORANT


Jednakże ja mam zwyczaj dopełniać zobowiązań i umiem cenić przysługę, którą mi ktoś wyświadczy.


PAN JOURDAIN


Nie wątpię, panie hrabio.


DORANT


Chciałbym tedy załatwić sprawę — przyszedłem, aby się z panem porachować.


PAN JOURDAIN

po cichu do pani Jourdain


No, widzisz sama teraz swą śmieszną głupotę.


DORANT


Lubię wyrównywać rachunki, jak mogę najrychlej.


PAN JOURDAIN

po cichu do pani Jourdain


A co? Nie mówiłem?


DORANT


Policzmyż zatem, ile panu razem jestem winien.


PAN JOURDAIN

po cichu do pani Jourdain


Oto masz swoje głupie podejrzenia.


DORANT


Czy pamięta pan dobrze, ile mi pan ogółem był łaskaw pożyczyć?


PAN JOURDAIN


Przypomnę sobie. Zrobiłem nawet małą notatkę. Oto właśnie jest. Raz pożyczyłem panu dwieście ludwików.


DORANT


To prawda.


PAN JOURDAIN


Drugim razem sto dwadzieścia.


DORANT


Tak.


PAN JOURDAIN


Kiedy indziej znowu sto czterdzieści.


DORANT


Ma pan słuszność.


PAN JOURDAIN


To razem czterysta sześćdziesiąt ludwików, czyli pięć tysięcy sześćdziesiąt funtów.


DORANT


Zgadza się wybornie. Pięć tysięcy sześćdziesiąt funtów.


PAN JOURDAIN


Tysiąc osiemset trzydzieści dwa funty pańskiemu kapelusznikowi.


DORANT


Prawda.


PAN JOURDAIN


Dwa tysiące siedemset osiemdziesiąt funtów krawcowi.


DORANT


Rzeczywiście.


PAN JOURDAIN


Cztery tysiące trzysta siedemdziesiąt dziewięć funtów dwanaście soldów i osiem denarów innym dostawcom.


DORANT


Słusznie. Dwanaście soldów i osiem denarów — zgadza się.


PAN JOURDAIN


I tysiąc siedemset czterdzieści osiem funtów, siedem soldów i cztery denary siodlarzowi.


DORANT


Wszystko prawda. Ileż to razem czyni?


PAN JOURDAIN


Suma ogólna: piętnaście tysięcy osiemset funtów.


DORANT


Słusznie. Piętnaście tysięcy osiemset funtów. Niech pan jeszcze doliczy dwieście pistolów, które mi pan doda dzisiaj: to uczyni równe osiemnaście tysięcy franków — wypłacę je panu w najbliższych dniach.


PANI JOURDAIN

po cichu do pana Jourdain


Cóż, nie zgadłam?


PAN JOURDAIN

po cichu do pani Jourdain


Cicho!


DORANT


Może panu nie na rękę zaliczyć mi jeszcze tę drobnostkę?


PAN JOURDAIN


Cóż znowu!


PANI JOURDAIN

po cichu do pana Jourdain


Ten człowiek zrobił sobie z ciebie dojną krowę.


PAN JOURDAIN

po cichu do pani Jourdain


Milczeć!


DORANT


Jeśli to panu kłopot sprawia, pójdę poszukać tej sumki gdzie indziej.


PAN JOURDAIN


Ależ nie, panie hrabio.


PANI JOURDAIN

po cichu do pana Jourdain


Nie zaspokoi się, póki cię nie doprowadzi do ruiny.


PAN JOURDAIN

po cichu do pani Jourdain


Milczeć, mówię!


DORANT


Wystarczy słówko powiedzieć, jeśli to panu nie dogadza.


PAN JOURDAIN


Ależ nigdy w świecie!


PANI JOURDAIN

po cichu do pana Jourdain


To czysty rzezimieszek.


PAN JOURDAIN

po cichu do pani Jourdain


Milczże już raz!


PANI JOURDAIN

po cichu do pana Jourdain


Wyssie cię do ostatniego szeląga.


PAN JOURDAIN

po cichu do pani Jourdain


Nie zmilczysz?


DORANT


Każdy ze znajomych najchętniej mi wygodzi tą drobnostką; ponieważ jednak pana uważam za najlepszego przyjaciela, sądziłem, iż uraziłbym go, gdybym się zwrócił gdzie indziej.


PAN JOURDAIN


Zbyt wiele zaszczytu dla mnie, panie hrabio. Pójdę zaraz przynieść tę sumkę.


PANI JOURDAIN

po cichu do pana Jourdain


Co, jeszcze będziesz wpychał w niego pieniądze?


PAN JOURDAIN

po cichu do pani Jourdain


Cóż robić? Jakże chcesz, abym odmówił takiej osobie, człowiekowi, który mówił o mnie dziś rano w gabinecie królewskim?


PANI JOURDAIN

po cichu do pana Jourdain


Z ciebie, doprawdy, skończony i dozgonny dudek!


#### SCENA V

Dorant, Pani Jourdain, Michasia

DORANT


Wydaje mi się pani jakoś nie w humorze. Co pani jest, pani Jourdain?


PANI JOURDAIN


Co mi ma być? Kontentam jak szczupak na patelni.


DORANT


Gdzież bawi córka pani, panna Lucylla, że jej nie mam zaszczytu oglądać?


PANI JOURDAIN


Moja córka tam bawi, gdzie się znajduje.


DORANT


Jakże jej zdrowie?


PANI JOURDAIN


Lepsze od choroby.


DORANT


Czy nie chciałaby pani którego dnia przyjść razem z córeczką zobaczyć balet i komedię, które mają grać właśnie na pokojach królewskich?


PANI JOURDAIN


Obejdzie się tam bez nas, a jak się nie obejdzie, to i drugie dobrze.


DORANT


Jestem pewien, pani Jourdain, że pani musiała mieć dużo wielbicieli za czasu młodości: z pewnością nie zbywało pani na urodzie i wdzięku.


PANI JOURDAIN


Ta, ta, ta! Cóż to, czy pani Jourdain jest już nadpsuta, czy się jej głowa trzęsie?


DORANT


Ach, daję słowo, przepraszam panią, pani Jourdain! Zapomniałem zupełnie, że pani jest młoda — jestem doprawdy tak roztargniony. Niech mi pani łaskawie wybaczy mą niegrzeczność!


#### SCENA VI

Pan Jourdain, Pani Jourdain, Dorant, Michasia

PAN JOURDAIN

do Doranta


Oto jest: pełne dwieście ludwików.


DORANT


Zapewniam pana, panie Jourdain, iż jestem panu z całego serca oddany i płonę chęcią wyświadczenia mu jakiej przysługi u dworu.


PAN JOURDAIN


Najmocniej obowiązany.


DORANT


Jeżeli pani Jourdain zechce zobaczyć widowisko królewskie, postaram się dla niej o najlepsze miejsce na sali.


PANI JOURDAIN


Pani Jourdain całuje rączki.


DORANT

po cichu do pana Jourdain


Piękna markiza, jak pana już uwiadomiłem, zjawi się niebawem na balet i ucztę; udało mi się ją wreszcie nakłonić, aby przyjęła zaproszenie na zabawę, którą pan na jej cześć zgotował.


PAN JOURDAIN


Usuńmy się nieco na bok: mam powody.


DORANT


Już od tygodnia pana nie widziałem i nie miałem sposobności nic panu donieść o diamencie, który mi powierzyłeś, abym go wręczył w twoim imieniu, ale bo też nie możesz sobie wyobrazić, jak trudno mi było przezwyciężyć jej skrupuły, zaledwie dzisiaj zgodziła się przyjąć.


PAN JOURDAIN


Jakże się podobał?


DORANT


Była zachwycona; toteż mamy wszelkie prawo spodziewać się, że ten piękny upominek bardzo pana posunie w jej dobrym mniemaniu.


PAN JOURDAIN


Dałby Bóg!


PANI JOURDAIN

do Michasi


On się już dzisiaj chyba od niego nie odczepi.


DORANT


Umiałem zwrócić jej uwagę na wspaniałość daru i wiele mówiłem o pańskim uczuciu.


PAN JOURDAIN


Doprawdy, dobroć pańska przygniata mnie, panie hrabio. Jestem, w istocie, zawstydzony, widząc, jak osoba pańskiego znaczenia zniża się dla mnie do takich usług.


DORANT


Żartuje pan! Czy między przyjaciółmi zważa się na takie rzeczy? Czy pan nie uczyniłbyś dla mnie tego samego, gdyby była sposobność?


PAN JOURDAIN


Och, z pewnością, z całego serca!


PANI JOURDAIN

do Michasi


Jakżebym chciała widzieć go już raz za drzwiami!


DORANT


Co do mnie, nie zważam na nic, gdy chodzi o oddanie przyjacielowi usługi. Skoro tylko mi się zwierzyłeś z miłością do uroczej markizy, z którą łączyły mnie życzliwe stosunki, widziałeś, że natychmiast sam z własnego popędu ofiarowałem się z pomocą.


PAN JOURDAIN


To prawda. Właśnie ta dobroć mnie zawstydza.


PANI JOURDAIN

do Michasi


Czyż on się stąd nie ruszy?


MICHASIA


Dobrali się jak guzik i pętelka.


DORANT


Obrałeś pan najlepszą drogę, aby trafić do jej serca. Kobiety są bardzo tkliwe na wydatki, jakie ktoś dla nich ponosi; toteż pańskie częste serenady, ustawiczne bukiety, wspaniałe ognie sztuczne, które kiedyś wyprawiłeś dla niej na jeziorze, ten świeżo ofiarowany diament i uczta, którą właśnie gotujesz, wszystko to lepiej przemawia na rzecz pańskiej miłości niż wszelkie słowa, którymi sam mógłbyś ją wyrazić.


PAN JOURDAIN


Nie ma wydatków, do których bym nie był gotowy, gdybym wiedział, że tą drogą uda mi się trafić do jej serca. Kobieta dystyngowana ma dla mnie niewysłowiony urok; łaski jej byłyby zaszczytem, którego nie mógłbym zbyt drogo opłacić.


PANI JOURDAIN

po cichu do Michasi


O czym oni mogą tak radzić bez końca? Zajdź no po cichutku i staraj się podsłuchać!


DORANT


Za małą chwilę będziesz się pan mógł napawać do syta rozkoszą jej widoku, oczy twoje będą kosztować tej słodyczy w całej pełni.


PAN JOURDAIN


Aby być zupełnie swobodnym, urządziłem się w ten sposób, iż żona będzie na obiedzie u siostry i spędzi tam cały wieczór.


DORANT


Roztropnieś pan uczynił: obecność jej tutaj byłaby nam bardzo nie na rękę. Dałem już w pańskim imieniu zlecenia kucharzowi i kazałem przygotować wszystko, co potrzebne do baletu. Balet jest mojego pomysłu i, byleby wykonanie odpowiedziało intencjom, jestem pewien, że spotka się…


PAN JOURDAIN

spostrzegając, że Michasia podsłuchuje, i dając jej policzek


Patrzcie ją, błaźnicę jedną! do Doranta Przejdźmy stąd, jeśli łaska, panie hrabio!


#### SCENA VII

Pani Jourdain, Michasia

MICHASIA


Oberwałam trochę za swoją ciekawość, proszę pani, alem się dowiedziała, że się tutaj coś brzydkiego święci. Oni coś knują za pani plecami.


PANI JOURDAIN


Moja Michasiu, ja już nie od dzisiaj mam podejrzenia. Coś mi się wszystko widzi, że tu się kryje jakaś romansowa sprawka… Koniecznie muszę wybadać, co to takiego. Ale pomówmy o córce! Wiesz, jak Kleont ją kocha — jest to człowiek zupełnie po mojej myśli, pragnę szczerze dopomóc jego staraniom i, jeśli się uda, oddać mu Lucyllę.


MICHASIA


Niech mi pani wierzy, że jestem uszczęśliwiona z tych zamiarów: jeżeli bowiem Kleont podoba się pani dla córki, mnie niemniej przypadł do smaku jego służący dla mnie samej i pragnęłabym, aby w cieniu tamtego małżeństwa mogło i nasze przyjść do skutku.


PANI JOURDAIN


Idź w moim imieniu odszukać Kleonta i powiedz mu, niech przybędzie niezwłocznie, abyśmy mogli razem przedstawić mężowi jego życzenia!


MICHASIA


Spieszę, proszę pani, z ochotą. Nie mogła mnie pani bardziej ucieszyć, sama Mam nadzieję, że jest ktoś, kto podzieli ze mną tę radość.


#### SCENA VIII

Kleont, Covielle, Michasia

MICHASIA

do Kleonta


Doprawdy, zjawia się pan jak na zawołanie! Mam wesołą nowinę dla pana: właśnie…


KLEONT


Usuń się, przewrotna, i nie staraj się mnie oszukać zdradzieckim szczebiotem!


MICHASIA


Jak to? Tak pan przyjmuje…


KLEONT


Odejdź, powtarzam, i spiesz powiedzieć swej niewiernej pani, że już w życiu nie uda się jej wywieść w pole zbyt łatwowiernego Kleonta!


MICHASIA


Cóż to za kołowacizna? Mój poczciwy Covielle, może ty mi powiesz, co to wszystko znaczy?


COVIELLE


Poczciwy Covielle, ty, żmijko mała! Dalej, prędko, znikaj mi z oczu, niegodziwa, i zostaw mnie w spokoju!


MICHASIA


Jak to? Ty także…


COVIELLE


Ruszaj z mych oczu, powtarzam, i w życiu nie mów do mnie!


MICHASIA

na stronie


Aj, cóż za mucha ukąsiła ich obu? Chodźmy donieść panience o tej ładnej historii!


#### SCENA IX

Kleont, Covielle

KLEONT


Ha! W ten sposób obchodzić się ze swoim wielbicielem i to najwierniejszym, najprzywiązańszym, jaki kiedykolwiek istniał!


COVIELLE


Doprawdy, niesłychane, co one z nami zrobiły!


KLEONT


Okazuję tej istocie tyle tkliwości i przywiązania, ją tylko kocham na świecie, nie widzę po prostu nic poza nią, ona jest celem wszystkich mych starań, pragnień, radości, mówię, myślę, śnię tylko o niej, oddycham tylko dla niej, serce moje dla niej tylko bije — i oto nagroda takiego uczucia! Nie widzę jej całe dwa dni, dla mnie dwa wieki straszliwe; spotykam ją przypadkiem: na ten widok serce przestaje mi bić ze wzruszenia, radość tryska z mej twarzy, w upojeniu szczęścia lecę ku niej, a ta niewdzięczna odwraca po prostu głowę i przechodzi obojętnie, jak gdyby w życiu nie widziała mnie na oczy!


COVIELLE


Z ust mi pan wyjąłeś to wszystko.


KLEONT


Powiedz, Covielle, czy może coś w świecie dorównać przewrotności niewdzięcznej Lucylli?


COVIELLE


Albo tej hultajki Michasi. Niech pan sam przyzna!


KLEONT


Po tylu żarliwych ofiarach, westchnieniach i przysięgach, które niosłem w hołdzie jej powabom!


COVIELLE


Po tylu wytrwałych grzecznościach, wysługach i staraniach, które świadczyłem jej w kuchni!


KLEONT


Tyle łez, którymi zrosiłem jej kolana!


COVIELLE


Tyle wiader wody, które za nią wyciągnąłem ze studni!


KLEONT


Tyle zapału, który mógł dowieść, iż kocham ją więcej niż samego siebie!


COVIELLE


Tyle żaru, który wycierpiałem, obracając za nią rożen!


KLEONT


I ona ucieka ode mnie ze wzgardą!


COVIELLE


Bezczelnie odwraca się plecami!


KLEONT


To przewrotność godna najsurowszej kary.


COVIELLE


Zdrada zasługująca na tysiąc policzków.


KLEONT


Proszę cię, nie waż się rzec ni słowa w jej obronie.


COVIELLE


Ja, panie? Niech mnie Bóg strzeże!


KLEONT


Nie próbuj uniewinniać postępku niewiernej!


COVIELLE


Niech się pan nie boi!


KLEONT


Na nic by się nie zdało wszystko, co mógłbyś powiedzieć w tej mierze.


COVIELLE


Ani mi się śni.


KLEONT


Chcę wytrwać w mej urazie i zerwać wszelkie stosunki.


COVIELLE


Bardzo słusznie.


KLEONT


Kto wie, czy ten pan hrabia, który zachodzi tutaj, nie zawrócił jej w głowie; dusza jej, widzę dobrze, idzie na lep światowych błyskotek. Ale honor nie pozwala mi czekać chwili, aż niewierność stanie się oczywistą. Skoro jej serce dąży do odmiany i ja nie dam się wyprzedzić: nie będzie tryumfować, że to ona mnie porzuciła.


COVIELLE


Bardzo dobrze! Dzielę najzupełniej pańskie uczucia.


KLEONT


Zespól się ze mną w urazie i podsycaj mą zawziętość w walce z resztkami miłości, gdyby chciały przemawiać w jej obronie! Zaklinam cię, mów mi o niej, co możesz najgorszego! Odmaluj jej osobę w sposób, który by zbudził we mnie jeno wzgardę, obrzydź mi Lucyllę, wytykaj wszystkie błędy, których kiedykolwiek się w niej dopatrzyłeś!


COVIELLE


Ona, panie? Ta wymuskana lala, ta mizdrząca się gąska! Miał się też pan w kim zadurzyć! To kąsek bardzo pospolity, doprawdy; znajdziesz pan sto innych, o ileż godniejszych! Po pierwsze: ma małe oczy.


KLEONT


Prawda, małe, ale za to ile w nich ognia, ile blasku, bystrości! Czyż mogą być w świecie oczy bardziej wnikające do duszy?


COVIELLE


Usta duże…


KLEONT


Tak, ale pod względem powabu nie mają sobie równych w świecie: to usta najbardziej pożądane, pociągające, najbardziej miłosne pod słońcem.


COVIELLE


Wzrost nikły…


KLEONT


Tak, ale zgrabna i harmonijna w ruchach.


COVIELLE


Mizdrzy się…


KLEONT


To prawda, ale czyni to z niewysłowionym wdziękiem: każde jej poruszenie posiada dziwny czar, któremu serce oprzeć się nie może.


COVIELLE


Co się tyczy dowcipu…


KLEONT


Ach, ma go, Covielle, i jaki! Żywy, wykwintny!


COVIELLE


Jej rozmowa…


KLEONT


Czarująca!


COVIELLE


Jest zawsze poważna.


KLEONT


Chciałbyś, aby bezustannie buchała wesołością bez przyczyny i treści? Możeż być coś bardziej niecierpliwiącego niż kobieta, co się wciąż chichocze za lada pozorem?


COVIELLE


No, ale to pan przyzna, że jest najkapryśniejszą istotą pod słońcem.


KLEONT


Tak, jest kapryśna, przyznaję, ale wszak piękności wszystko jest do twarzy i wszystko można darować za tyle powabu.


COVIELLE


Skoro więc tak rzeczy stoją, widzę, że pan ma zamiar kochać ją stale i niezmiennie.


KLEONT


Ja? Raczej umrzeć! Pragnę odtąd nienawidzieć tyle, ile poprzednio kochałem.


COVIELLE


Jakże pan tego dokaże, skoro posiada w pańskich oczach same doskonałości?


KLEONT


Tym chlubniejszą będzie zemsta: przez to właśnie chcę dowieść hartu mego serca, iż ją znienawidzę i rzucę, mimo że jest dla mnie najpiękniejszą, najmilszą i najpowabniejszą pod słońcem. Otóż i ona.


#### SCENA X

Lucylla, Kleont, Covielle, Michasia

MICHASIA

do Lucylli


Co do mnie, doprawdy, trzęsę się z oburzenia.


LUCYLLA


To nic innego, tylko to, co ci mówię, Michasiu. Ale otóż i on.


KLEONT

do Covielle'a


Nie odezwę się nawet.


COVIELLE


I ja za panem.


LUCYLLA


Co się stało, Kleoncie, o cóż ci chodzi?


MICHASIA


Co ci dolega, Covielle?


LUCYLLA


Co za zmartwienie cię dręczy?


MICHASIA


Cóż za humory cię napadły?


LUCYLLA


Czyś zaniemiał, Kleoncie?


MICHASIA


Czyś mowę stracił, Covielle?


KLEONT


Widziałże kto tyle obłudy?


COVIELLE


Judasz w spódnicy!


LUCYLLA


Domyślam się, że nasze niedawne spotkanie jest przyczyną twego wzburzenia.


KLEONT

do Covielle'a


Oho! Sama czuje, co uczyniła.


MICHASIA


Nasze ranne przyjęcie sprawiło pewnie te dąsy.


COVIELLE

do Kleonta


Zgadły, skąd wiatr wieje.


LUCYLLA


Prawda, Kleoncie, że to jest powód twej urazy?


KLEONT


Tak, wiarołomna, to właśnie, jeżeli chcesz prawdy! Ale przyszedłem ci powiedzieć, że nie będziesz się cieszyła, jak mniemasz, chwałą swej niewierności. Pierwszy chcę zerwać z tobą, nie doczekasz się tej przyjemności, abyś ty miała mi dać odprawę. Ciężko mi będzie, to pewna, zwalczyć miłość, którą mam dla ciebie, sprawi mi to wiele przykrości, będę jakiś czas cierpiał — ale potrafię się przemóc i raczej przeszyję własne serce niż okażę tę słabość, bym miał do ciebie wrócić.


COVIELLE


I ja ditto, moja panienko.


LUCYLLA


To mi, doprawdy, wiele hałasu o nic! Powiem ci więc, Kleoncie, co za przyczyna kazała mi dziś rano unikać spotkania.


KLEONT

odchodząc i wymykając się Lucylli


Nie, nie chcę słyszeć o niczym.


MICHASIA

do Covielle'a


Posłuchaj, powiem ci, czemuśmy was minęły tak spiesznie.


COVIELLE

również odchodząc i wymykając się Michasi


Niczegom nieciekawy.


LUCYLLA

idąc za Kleontem


Dowiedz się, że dziś rano…


KLEONT

chodząc ciągle i nie patrząc na Lucyllę


Nic, powiadam!


MICHASIA

idąc za Coviellem


Usłysz więc…


COVIELLE

chodząc ciągle i nie patrząc na Michasię


Nie, zdrajczyni!


LUCYLLA


Słuchaj!


KLEONT


To na próżno.


MICHASIA


Pozwól mi mówić!


COVIELLE


Głuchy jestem.


LUCYLLA


Kleoncie!


KLEONT


Nie.


MICHASIA


Covielle!


COVIELLE


Nici z tego.


LUCYLLA


Wstrzymaj się!


KLEONT


Baśnie.


MICHASIA


Posłuchaj!


COVIELLE


Brednie.


LUCYLLA


Chwileczkę!


KLEONT


Ani chwili.


MICHASIA


Troszkę cierpliwości!


COVIELLE


Tarara!


LUCYLLA


Dwa słowa!


KLEONT


Nie — skończone.


MICHASIA


Słóweczko!


COVIELLE


Już przepadło.


LUCYLLA

przystając


Dobrze więc, skoro nie chcesz mnie wysłuchać, możesz zostać przy swoim mniemaniu i uczynić, co sam uznasz za stosowne.


MICHASIA

również przystając


Kiedyś taki, rób sobie, co ci się podoba!


KLEONT

obracając się do Lucylli


Usłyszmyż więc przyczynę tak uprzejmego przyjęcia.


LUCYLLA

odchodząc i wymijając Kleonta


Ani myślę. Teraz już ja nie powiem.


COVIELLE

obracając się do Michasi


Gadajże więc, co to było!


MICHASIA

również odchodząc i wymijając Covielle'a


Odeszła mi ochota.


KLEONT

idąc za Lucyllą


Chciej mi pani wyjaśnić…


LUCYLLA

chodząc ciągle i nie patrząc na Kleonta


Nie, nic nie wyjaśnię…


COVIELLE

idąc za Michasią


Opowiedz więc…


MICHASIA

chodząc ciągle i nie patrząc na Covielle'a


Nie, nic nie opowiem.


KLEONT


Ja proszę.


LUCYLLA


Nie, powiadam.


COVIELLE


Przez litość!


MICHASIA


Nic z tego.


KLEONT


Błagam cię, pani!


LUCYLLA


Zostaw!


COVIELLE


Zaklinam cię!


MICHASIA


Umykaj stąd!


KLEONT


Lucyllo!


LUCYLLA


Nie.


COVIELLE


Michasiu!


MICHASIA


Za nic.


KLEONT


Na Boga!


LUCYLLA


Nie chcę.


COVIELLE


Przemów do mnie!


MICHASIA


Ani myślę.


KLEONT


Rozwiej moje zwątpienie!


LUCYLLA


Nie — możesz przy nim pozostać.


COVIELLE


Ulecz mą duszę!


MICHASIA


Ani mi się śni.


KLEONT


Dobrze więc! Jeśli tak mało ci na tym zależy, aby uśmierzyć me zgryzoty i usprawiedliwić niegodny sposób, w jaki przyjęłaś me zapały, dobrze więc, niewdzięczna, widzisz mnie po raz ostatni w życiu: idę z dala od ciebie umrzeć z miłości i żalu.


COVIELLE

do Michasi


I ja za panem.


LUCYLLA

do Kleonta, który chce odejść


Kleoncie!


MICHASIA

do Covielle'a, który idzie za panem


Covielle!


KLEONT

zatrzymując się


Co takiego?


COVIELLE

zatrzymując się również


O co chodzi?


LUCYLLA


Gdzie idziesz?


KLEONT


Już powiedziałem.


COVIELLE


Idziemy umrzeć.


LUCYLLA


Ty chcesz umrzeć, Kleoncie?


KLEONT


Tak, okrutna, skoro tego pragniesz.


LUCYLLA


Ja! Ja pragnę, abyś umarł?


KLEONT


Tak, ty.


LUCYLLA


I któż ci to powiedział?


KLEONT

zbliżając się do Lucylli


Czy nie znaczy, iż chcesz mojej śmierci, skoro nie chcesz rozproszyć mego niepokoju?


LUCYLLA


Czyż to moja wina? Toż, gdybyś chciał wysłuchać, byłabym ci dawno wyjaśniła, że owo chłodne przyjęcie dziś rano spowodowała jedynie obecność starej ciotki, która uważa, iż samo zbliżenie mężczyzny uchybia młodej panience, prawi nam ustawicznie kazania na ten temat i przedstawia wszystkich mężczyzn jako diabelskie i zapowietrzone istoty.


MICHASIA

do Covielle'a


Oto i cała tajemnica.


KLEONT


Nie zwodzisz mnie, Lucyllo?


COVIELLE

do Michasi


Nie bierzesz ty mnie na kawał?


LUCYLLA

do Kleonta


Nic prawdziwszego pod słońcem.


MICHASIA

do Covielle'a


Samiutenieczka prawda.


KLEONT


Ach, Lucyllo, jak rychło jedno słowo z twoich ust umie ukoić burze mego serca! Jak łatwo jest przekonać kogoś, kto tak bardzo kocha!


COVIELLE


Jak one nas za nos wodzą, te szelmy z piekła rodem!


#### SCENA XI

Pani Jourdain, Kleont, Lucylla, Covielle, Michasia

PANI JOURDAIN


Cieszę, się, że cię spotykam, Kleoncie: zjawiłeś się w samą porę. Mąż właśnie idzie — skorzystaj ze sposobności, aby się oświadczyć o rękę Lucysi!


KLEONT


Ach, pani, jakże miłe mi są te słowa i jak odpowiadają mym najszczerszym pragnieniom! Czyż mógłbym otrzymać rozkaz bardziej ponętny, łaskę bardziej cenną?


#### SCENA XII

Kleont, Pan Jourdain, Pani Jourdain, Lucylla, Covielle, Michasia

KLEONT


Panie, nie chciałem się uciekać do niczyjego pośrednictwa, aby panu przedłożyć prośbę, z którą noszę się już od dawna. Dotyczy mnie ona dosyć blisko, abym miał prawo sam z nią wystąpić — bez długich tedy omówień powiem panu, iż śmiem ubiegać się o łaskę zostania pańskim zięciem.


PAN JOURDAIN


Zanim odpowiem, proszę, chciej mnie objaśnić, czy jesteś szlachcicem?


KLEONT


Szanowny panie, większość ludzi nie wahałaby się długo na mym miejscu z odpowiedzią: ten i ów przywłaszcza sobie tę godność bez najmniejszego skrupułu; kradzież taka stała się dziś niemal zwyczajem. Co do mnie, wyznaję, że mam na tym punkcie nieco surowsze zapatrywania. Uważam, że wszelkie szalbierstwo niegodne jest uczciwego człowieka, że dowodem niskich uczuć jest ukrywać urodzenie, które niebo dało nam w udziale, stroić się w oczach świata w samozwańcze tytuły oraz podawać się za to, czym się nie jest w istocie. Pochodzę z rodziny, która od dawna z ojca na syna piastowała zaszczytne urzędy; miałem honor spędzić sześć lat w służbie wojskowej i posiadam tyle majątku, aby zajmować w świecie miejsce dość poczesne — mimo to jednak nie chcę nadużywać miana, do którego wielu na mym miejscu przyznałoby sobie prawo, i powiem otwarcie, że szlachcicem nie jestem.


PAN JOURDAIN


Daj rękę, drogi panie, ale córka moja nie dla ciebie!


KLEONT


Jak to?


PAN JOURDAIN


Nie jesteś szlachcicem, nie możesz być mężem mojej córki.


PANI JOURDAIN


Co tobie się ubzdurało w głowie z twoim szlachectwem? Czy może myśmy się poczęli z żebra świętego Ludwika?


PAN JOURDAIN


Cicho bądź, moja połowico! Już zaczynasz swoją piosenkę?


PANI JOURDAIN


Czy nasi rodzice byli czym innym niż uczciwymi mieszczanami?


PAN JOURDAIN


Proszę mi bez przezwisk.


PANI JOURDAIN


Może twój ojciec nie był kupcem, tak samo jak i mój?


PAN JOURDAIN


Diabli nadali babę! Zawsze ją język świerzbi. Jeśli twój ojciec był kupcem, tymci gorzej dla niego, ale, co się tyczy mego ojca, tylko skończeni durnie mogą bajać takie rzeczy. Krótko mówiąc, chcę mieć zięcia szlachcica i basta.


PANI JOURDAIN


Córce potrzeba męża, który by jej odpowiadał; lepiej jej iść za porządnego człowieka, który jest przy tym zamożny i przystojny, niż za jakiego szlachciurę, dziada i niedołęgę.


MICHASIA


To prawda! Na przykład syn dziedzica z naszej wioski: toż to największy niezguła i najgłupszy wałkoń, jakiegom kiedy na oczy widziała.


PAN JOURDAIN

do Michasi


Cicho siedź, błaźnico! Zawsze się musisz wtrącać. Majątku mam dosyć sam dla córki, trzeba mi tylko zaszczytnego tytułu: chcę, aby została markizą.


PANI JOURDAIN


Markizą?


PAN JOURDAIN


Tak, markizą,


PANI JOURDAIN


Niechże mnie Bóg broni!


PAN JOURDAIN


To moja niewzruszona wola.


PANI JOURDAIN


A ja powiadam, że na to nigdy się nie zgodzę. Takie pchanie się wyżej niż Pan Bóg człeka stworzył, kończy się zawsze bardzo smutno. Wcale nie mam ochoty, aby pan zięć miał wymawiać córce jej rodziców i aby jej dzieci wstydziły się nazywać mnie babką. Niechże przypadkiem zajdzie do mnie w odwiedziny wystrojona jak wielka dama i zapomni przez nieuwagę pozdrowić jakiego pana sąsiada lub panią sąsiadkę, co by to zaraz były za gadania! „Patrzcie no — tak by mówiono — jak ona zadziera nosa, ta pani markiza! A przecież to córka pana Jourdain; ot, pamiętam ją takim bębnem; kontenta była, kiedy się mogła z nami bawić w ślepą babkę. Nie zawsze była taką damą: toć obaj dziadkowie sprzedawali sukno koło bramy św. Innocentego. Ba! Zostawili dzieciom wcale ładny mająteczek, który teraz może drogo im przychodzi opłacić na tamtym świecie: z uczciwości nie bogaci się człowiek tak łatwo”. Nie mam wcale ochoty, żeby sobie na mnie ostrzyli języki; chcę po prostu człowieka, który byłby mi wdzięczny za mą córkę i któremu bym mogła powiedzieć: siadajże, miły zięciu, i zjedz z nami obiadek!


PAN JOURDAIN


Oto uczucia godne ciasnego pojęcia, chcieć na zawsze grzęznąć w mizerii swego stanu! Nie sprzeczaj się dłużej! Córka moja będzie markizą na przekór całemu światu, a jeżeli mnie będziesz drażnić, to zrobię z niej księżnę!


#### SCENA XIII

Pani Jourdain, Lucylla, Kleont, Covielle, Michasia

PANI JOURDAIN


Kleoncie, nie trać jeszcze odwagi!

do Lucylli

Chodź za mną, córko, i powiedz stanowczo ojcu, że, jeżeli nie wyda cię za niego, nie chcesz iść za nikogo!


#### SCENA XIV

Kleont, Covielle

COVIELLE


Diablich się pan dopytał zysków za swoje wzniosłe uczucia!


KLEONT


Cóż chcesz? Mam na tym punkcie drażliwość, z której przykład drugich wyleczyć mnie nie zdoła.


COVIELLE


Czy pan sobie żartuje, aby brać rzeczy na serio z tego rodzaju człowiekiem? Czyż pan nie widzi, że on ma bzika? Cóż panu szkodziło dostroić się do jego urojeń?


KLEONT


Masz słuszność, ale nie myślałem, że trzeba się będzie wywodzić ze szlachectwa, aby zostać zięciem pana Jourdain.


COVIELLE


Ha, ha, ha!


KLEONT


Z czegóż się śmiejesz?


COVIELLE


Z pewnej myśli, która mi przyszła do głowy. A gdyby tak za jednym zachodem zadrwić sobie z tego dudka, a zarazem uzyskać to, czego pan pragnie?


KLEONT


W jaki sposób?


COVIELLE


Pomysł wcale ucieszny.


KLEONT


Cóż takiego?


COVIELLE


Przedstawiano niedawno w mieście maskaradę, która by tutaj znakomicie się nam nadała. Chciałbym tedy spożytkować to widowisko i wyprawić poczciwcowi paradną hecę. Trąci to wprawdzie komedią i to grubą, ale z nim można sobie na wszystko pozwolić: nie potrzeba zbytnio wytężać mózgownicy. Pewien jestem, iż pan Jourdain odegra cudownie swą rolę i przyjmie w świętej naiwności za dobrą monetę każde najdziksze błazeństwo. Mam aktorów i kostiumy pod ręką… Niech mi pan pozwoli działać!


KLEONT


Ale wytłumacz…


COVIELLE


Wszystko panu objaśnię. Chodźmy stąd, właśnie wraca!


#### SCENA XV

Pan Jourdain sam

PAN JOURDAIN


Cóż za dziwactwa! Wszyscy na mnie powstają za tych wielkich panów, a, doprawdy, cóż może być milszego i godziwszego niż szukanie ich towarzystwa? Czyż ono nie przynosi jedynie zaszczytu i przyjemności? Ba, oddałbym chętnie dwa palce u ręki, aby się urodzić hrabią lub markizem.


#### SCENA XVI

Pan Jourdain, Lokaj

LOKAJ


Jaśnie panie, przybył właśnie pan hrabia pod rękę z jakąś damą.


PAN JOURDAIN


Ach, Boże, a ja mam jeszcze wydać kilka rozporządzeń. Powiedz, że zjawię się za chwilę.


#### SCENA XVII

Dorymena, Dorant, Lokaj

LOKAJ


Pan powiada, że zjawi się za chwilę.


DORANT


Dobrze już, dobrze.


#### SCENA XVIII

Dorymena, Dorant

DORYMENA


Doprawdy, lękam się, Dorancie, że popełniam wielką nieostrożność, pozwalając ci się prowadzić w ten sposób do zupełnie obcego domu.


DORANT


Gdzież zatem każesz pani szukać schronienia mej miłości, która ci pragnie zgotować tę małą rozrywkę? Wszak dla zachowania pozorów nie chciałaś pozwolić, aby się to odbyło w twoim, ani też w moim domu.


DORYMENA


Ale tego nie bierzesz w rachubę, że dowody czułości, jakich doznaję od ciebie niemal co dzień, wkładają na mnie z każdym dniem coraz to większe zobowiązania. Daremnie próbuję się bronić: twoja wytrwałość, choć na pozór słodka i uległa, wyczerpuje mój opór i sprawia, iż powoli uzyskujesz wszystko, czego zapragniesz. Zaczęło się od częstych wizyt, potem przyszły oświadczenia, po nich serenady i zabawy, wreszcie podarki. Opierałam się długo, ale pan niczym się nie zrażasz i piędź po piędzi umiesz zdobywać grunt mej przychylności. Co do mnie, za nic już ręczyć dziś nie mogę: zaczynam wierzyć, iż w końcu uda ci się doprowadzić mnie do małżeństwa, od którego byłam zrazu tak daleka.


DORANT


Na honor, pani, już dawno powinno się było na tym skończyć. Jesteś wdową, zależysz tylko od siebie, ja również jestem wolny i kocham panią nad życie — cóż stoi na przeszkodzie, abyś dziś jeszcze uczyniła mnie najszczęśliwszym z ludzi?


DORYMENA


Mój Boże! Dorancie, wiele trzeba przymiotów z obu stron, aby żyć razem szczęśliwie. Wszak dwojgu najrozsądniejszym nawet istotom nie zawsze się udaje stworzyć związek, z którego by później były zadowolone.


DORANT


Żartuje pani! I po cóż dopatrywać się tylu trudności? Jedno doświadczenie, które pani uczyniła, nie przesądza wszak o innych.


DORYMENA


Słowem, wracam ciągle do tego samego — wydatki, które dla mnie podejmujesz, niepokoją mnie z dwojakiej przyczyny: po pierwsze zobowiązują mnie mocniej, niżbym pragnęła, po drugie, bez urazy, pewna jestem, iż nie przychodzą panu bez kłopotu, a tego bym bardzo nie chciała.


DORANT


Och, pani, to drobiazg i jeżeli o to jedynie…


DORYMENA


Wiem, co mówię. Pomijając inne rzeczy, sam diament, do którego przyjęcia pan mnie wprost zmusił, posiada taką wartość…


DORANT


Błagam panią, nie chciej przeceniać tej drobnostki, która miłości mojej wydaje się zbyt niegodną ciebie, i pozwól… Otóż i gospodarz domu.


#### SCENA XIX

Pan Jourdain, Dorymena, Dorant

PAN JOURDAIN

(uczyniwszy dwa ukłony i znalazłszy się zbyt blisko Dorymeny)


Trochę w tył, wielmożna pani.


DORYMENA


Jak to?


PAN JOURDAIN


Jeden krok, jeżeli łaska.


DORYMENA


O co chodzi?


PAN JOURDAIN


Niech się pani trochę cofnie, abym mógł trzeci raz.


DORANT


Tak, pani, pan Jourdain zna się na formach.


PAN JOURDAIN


Pani, jest to dla mnie niezmierną chwałą ujrzeć się dość szczęśliwym, aby dostąpić tej radości spotkania się z tym szczęściem, iż jesteś tak łaskawą uszczęśliwić mnie tą łaską, aby mi uczynić zaszczyt zaszczycenia mnie dobrodziejstwem swej obecności. I gdyby jeszcze skromne me zalety zalecić mnie mogły w oczach osoby tak wysokich zalet i gdyby niebo… zazdrosne o me szczęście… chciało mnie obdarzyć… szczęściem ujrzenia się godnym… tych…


DORANT


Ależ dosyć już, kochany panie Jourdain. Pani markiza nie lubi długich ceremonij, a wie dobrze, że panu na dowcipie nie zbywa, po cichu do Dorymeny Jak pani widzi, dosyć sobie pocieszna figura — ot, łyczek[4].


DORYMENA

po cichu do Doranta


Nietrudno to spostrzec.


DORANT


Pani, przedstawiam ci mego najlepszego przyjaciela.


PAN JOURDAIN


Zbytek zaszczytu, doprawdy, panie hrabio.


DORANT


Człowieka wykwintnego w każdym calu.


DORYMENA


Mam dla niego wiele szacunku.


PAN JOURDAIN


Nic jeszcze nie uczyniłem, pani, aby zasłużyć na tę wielką łaskę.


DORANT

po cichu do pana Jourdain


Niechże panu nie przyjdzie do głowy wspominać o diamencie, któryś jej ofiarował.


PAN JOURDAIN

po cichu do Doranta


Czy nie mógłbym się choć zapytać, jak się jej podoba?


DORANT

po cichu do pana Jourdain


Cóż znowu! Niech pana Bóg broni! To byłaby najwyższa niedelikatność; jeżeli chcesz się okazać dobrze wychowanym, powinieneś zachować się tak, jakby ten podarek zgoła nie pochodził od ciebie.

głośno

Pan Jourdain, markizo, mówi, że jest uszczęśliwiony z twoich łaskawych odwiedzin.


DORYMENA


Zaszczyt mi czyni prawdziwy.


PAN JOURDAIN

po cichu do Doranta


Ileż wdzięczności, panie hrabio, że tak wyrażasz za mnie moje uczucia!


DORANT

po cichu do pana Jourdain


Kosztowało mnie niemało trudu, aby ją tu przyprowadzić.


PAN JOURDAIN


Nie wiem, jak się odwdzięczyć, panie hrabio.


DORANT


Pan Jourdain mówi, że jeszcze w życiu nie widział równie pięknej osoby.


DORYMENA


Bardzo jest łaskaw.


PAN JOURDAIN


Pani, łaska cała po mojej stronie i…


DORANT


A teraz do stołu!


#### SCENA XX

Pan Jourdain, Dorymena, Dorant, Lokaj

LOKAJ

do pana Jourdain


Wszystko gotowe, proszę pana.


DORANT


Chodźmy tedy i niech zawołają grajków!


#### SCENA XXI

SCENA BALETOWA (sześciu kucharzy, którzy zgotowali ucztę, wykonuje taniec, po czym przynoszą stół zastawiony rozmaitymi potrawami)

### AKT CZWARTY

#### SCENA I

Dorymena, Pan Jourdain, Dorant, Trzech śpiewaków, Lokaje.

DORYMENA


Co ja widzę! Dorancie, ależ to prawdziwa uczta!


PAN JOURDAIN


Pani markiza raczy sobie żartować; pragnąłbym, aby ten posiłek był godniejszy jej łaskawej pochwały.


Dorymena, pan Jourdain, Dorant i trzej śpiewacy zasiadają do stołu

DORANT


Pan Jourdain ma słuszność, markizo, i wdzięczen mu jestem, że tak dobrze sprawuje honory domu. Podzielam najzupełniej jego zdanie, iż zastawa nie jest bynajmniej godną pani. To ja nią kierowałem, daleko mi zaś do doświadczenia, jakie w tym względzie posiadają niektórzy z naszych przyjaciół. Nie spotkasz się tedy, pani, z czymś bardzo kunsztownym, przeciwnie, znajdziesz niejeden występek przeciw prawidłom kulinarnym i niejedną niegramatyczność na punkcie dobrego smaku. Gdyby Damis, nasz przyjaciel, zajął się był tą sprawą, wszystko byłoby jak należy, jaśniałoby samą wytwornością i sztuką. Nie omieszkałby on sam skierować twej uwagi na każdą potrawę i dałby ci sposobność podziwiania jego wysokiego uzdolnienia w umiejętności smakołyków. Zwróciłby twoje spojrzenia na chleb, cały o złocistej skórce, wszędzie równo wypieczony, chrupiący mile pod twymi ząbkami, na wino o aksamitnym połysku, napełniające błogim ciepłem, a nieuderzające zbytnio do głowy, na ćwiartkę baraniny, szpikowanej pietruszką, na pieczeń z normandzkiego cielątka, białą, delikatną, która w ustach się rozpływa jak pasztet, na kuropatwy pachnące tak rozkosznie, a na zakończenie na wyborną zupę na bulionie, której towarzyszy młody tłuściutki indyk, otoczony gołąbkami i ozdobiony białą cebulką z domieszką różnorodnej sałaty. Co do mnie jednak, muszę się przyznać do swego braku znawstwa i, jak pan Jourdain… dobrze się wyraził, pragnąłbym, aby ta uczta była godniejszą pani.


DORYMENA


Mogę na to tylko odpowiedzieć, zajadając, jak pan widzi.


PAN JOURDAIN


Ach, cóż za śliczne rączki!


DORYMENA


Nic w nich szczególnego, panie Jourdain… Chce pan raczej mówić o diamencie, który jest prześliczny.


PAN JOURDAIN


Ja, pani? Niech mnie Bóg broni, abym miał o tym wspominać! To by znaczyło okazać brak wychowania! Ten diament, to rzecz tak mizerna…


DORYMENA


Ależ z pana wybredny człowiek!


PAN JOURDAIN


Zbyt pani łaskawa, doprawdy…


DORANT

dawszy znak panu Jourdain, aby milczał


Dalej, nalejcie wina panu Jourdain i tym panom, którzy będą tak uprzejmi zaśpiewać nam jaką piosenkę przy kielichu.


DORYMENA


Nie można lepiej zaprawić dobrej uczty, niż przeplatając ją muzyką; doprawdy, jestem oczarowana przyjęciem.


PAN JOURDAIN


Pani markizo, to nie…


DORANT


Panie Jourdain, posłuchajmy teraz chwilę tych panów: to, co oni zanucą, będzie z pewnością wymowniejsze niż wszystko, co moglibyśmy powiedzieć.


PIERWSZY i DRUGI ŚPIEWAK

razem, z pucharem w dłoni


Odważnie, piękna Filis, weź puchar do ręki:
Jakże szkarłatnie trunek i liczko się płoni!
Wino nowego czaru nabiera w twej dłoni,
A razem nowym życiem ubarwia twe wdzięki.
Przysiążmy więc miłością nigdy niezgaszoną,
Kochać się wiecznie: ty, i ja, i ono.

Jak się ono czerwieni, wilżąc usta twoje,
Jak twe usta się odeń barwią purpurowe!
Na ten widok tak luby z szczęścia tracę głowę
I do moich ust chciałbym przytulić oboje!
Przysiążmy więc miłością nigdy niezgaszoną,
Kochać się wiecznie: ty, i ja, i ono.


DRUGI i TRZECI ŚPIEWAK

razem


Pijmy, drodzy przyjaciele!
Szkoda chwili, co ucieka,
Wszak życia nam tak niewiele:
Któż wie, co jutro go czeka?

Gdy nurt nas czarny pochłonie,
Koniec już wina, miłości —
Niech oko trunkiem zapłonie,
Niechaj żar w piersiach zagości!

Niech głupcy walczą na słowa,
Gdzie szczęściu stawiać ołtarze —
Nas uczy prawda nienowa,
Że ono mieszka w pucharze.

Nauka, sława i mienie
Sercu nie odejmą troski:
Szczęście, spokój, zapomnienie
Daje tylko trunek boski.


WSZYSCY TRZEJ

razem


Wina, hej, wina! Gdzie wino?
Lej, chłopcze, nie daj się prosić,
Lej ciągle, dobry chłopczyno,
Póki nie krzykną ci: dosyć!


DORYMENA


Prześliczna piosnka; nie można chyba lepiej jej zaśpiewać. Wszystko to piękne jest nad wyraz.


PAN JOURDAIN


Widzę tu, pani, coś, co jest jeszcze piękniejsze.


DORYMENA


Ejże! Z pana Jourdain większy galant, niż sobie wyobrażałam.


DORANT


Jak to, pani? Za kogóż pani bierze pana Jourdain?


PAN JOURDAIN


Chciałbym bardzo, aby mnie wzięła za to, co ja myślę.


DORYMENA


Jeszcze?


DORANT

do Dorymeny


Pani go nie zna.


PAN JOURDAIN


Może mnie pani poznać, kiedy tylko jej przyjdzie ochota.


DORYMENA


Och, poddaję się: trudno z panem walczyć na słowa.


DORANT


To człowiek, który ma zawsze ciętą odpowiedź na języku. Ale czy pani nie widzi, że pan Jourdain połyka wszystkie kąski, których pani dotknęła.


DORYMENA


Pan Jourdain jest czarujący.


PAN JOURDAIN


Gdybym mógł oczarować serce pani, byłbym…


#### SCENA II

Pani Jourdain, Pan Jourdain, Dorymena, Dorant, Śpiewacy, Lokaje

PANI JOURDAIN


Ho, ho, zastaję tu oto wcale wesołą kompanijkę i widzę jasno, że mnie nie oczekiwano! To dla tej ładnej zabawy, szanowny panie mężu, tak ci było pilno wyprawić mnie do siostry? Na dole spotykam cały teatr, a tutaj, jak się zdaje, ucztę weselną. Więc ty w ten sposób trwonisz swoje mienie? W ten sposób ugaszczasz sobie damule w mej nieobecności, wyprawiasz dla nich muzyki i komedie, gdy mnie wysyłasz z domu na spacer?


DORANT


Co pani do głowy przychodzi, pani Jourdain? Cóż za dzika fantazja z pani strony, uroić sobie, że mąż trwoni majątek i że to on wydaje tę ucztę?… Dowiedz się pani zatem, że to ja; on użyczył mi jedynie swego domu. Powinna by się pani bardziej zastanowić nad tym, co pani mówi.


PAN JOURDAIN


Tak, błaźnico, to pan hrabia zgotował wszystko dla pani, która jest osobą z najwyższego towarzystwa. Uczynił mi ten zaszczyt, iż użył w tym celu mego domu i zaprosił mnie łaskawie w gościnę.


PANI JOURDAIN


To są czyste ambaje, a ja wiem dobrze, co wiem.


DORANT


Niech pani przywdzieje lepsze okulary, pani Jourdain!


PANI JOURDAIN


Obejdę się bez okularów, mój panie, i widzę dosyć jasno, co się święci. Już od dawna zwąchałam pismo nosem; nie jestem taka głupia, jak wam się wydaje. To bardzo szpetnie z pańskiej strony, takiego wielkiego pana, służyć za pośrednika mężowi w jego łajdactwach. A i pani, takiej wielkiej damie, wcale nie przystało zaszczepiać niesnaski w małżeństwie i cierpieć, aby mąż durzył się w pani.


DORYMENA


Cóż to wszystko ma znaczyć? Czy ty drwisz sobie ze mnie, Dorancie, aby mnie narażać na niedorzeczne urojenia tej wariatki?


DORANT

biegnąc za wychodzącą Dorymeną


Markizo, racz się zatrzymać! Dokąd pani spieszy?


PAN JOURDAIN


Pani markizo… Panie hrabio, chciej ją przeprosić w mym imieniu i staraj się skłonić do powrotu!


#### SCENA III

Pan Jourdain, Pani Jourdain, Lokaje

PAN JOURDAIN


A, ty, błaźnico jedna! Ładnegoś piwa nawarzyła! Ty się ośmielasz lżyć mnie w oczy przy gościach i wypędzać z mego domu dystyngowane osoby!


PANI JOURDAIN


Kpię sobie z takiej dystynkcji.


PAN JOURDAIN


Nie wiem, co mnie wstrzymuje, babo przeklęta, abym ci nie potrzaskał na łbie półmisków z tej uczty, którą przybyłaś zakłócić!


lokaje wynoszą stół

PANI JOURDAIN


Kpię sobie z tego wszystkiego. Bronię swoich praw w domu i nie ma kobiety, która by mi nie przyznała słuszności.


PAN JOURDAIN


Dobrze czynisz, uchodząc przed mym gniewem.


#### SCENA IV

Pan Jourdain sam

PAN JOURDAIN


Diabli ją nanieśli tak nie w porę. Właśnie zaczęły mi się udawać takie ładne powiedzenia; nigdy jeszcze nie czułem się tak pełen dowcipu. Cóż to znów za figura?


#### SCENA V

Pan Jourdain, Covielle przebrany

COVIELLE


Panie, nie wiem, azali mam zaszczyt być mu znanym?


PAN JOURDAIN


Nie, panie.


COVIELLE

schylając się i trzymając rękę na stopę nad ziemią


Znałem pana, kiedy pan był jeszcze, o, tyli, nie większy.


PAN JOURDAIN


Mnie?


COVIELLE


Tak. Był z pana najładniejszy dzieciak pod słońcem: wszystkie damy brały pana na ręce, aby cię upieścić.


PAN JOURDAIN


Aby mnie upieścić?


COVIELLE


Tak. Byłem wielkim przyjacielem nieboszczyka pańskiego ojca.


PAN JOURDAIN


Nieboszczyka mego ojca?


COVIELLE


Tak. Był to bardzo zacny szlachcic.


PAN JOURDAIN


Jak pan powiada?


COVIELLE


Powiadam, że był to bardzo zacny szlachcic.


PAN JOURDAIN


Mój ojciec?


COVIELLE


Tak.


PAN JOURDAIN


Dobrze go pan znałeś?


COVIELLE


Oczywiście.


PAN JOURDAIN


I znałeś jako szlachcica?


COVIELLE


Rozumie się.


PAN JOURDAIN


Nie, jacy to ludzie są, doprawdy!


COVIELLE


Jak to?


PAN JOURDAIN


Istnieją cymbały, którzy chcą we mnie wmówić, że on był kupcem.


COVIELLE


On, kupcem! To czysta potwarz: nigdy mu się nie śniło być kupcem. Tyle tylko w tym prawdy, że był to człowiek niezmiernie uprzejmy, niezmiernie uczynny; że zaś znał się bardzo dobrze na suknach, wybierał je, gdzie tylko mógł, kazał do siebie przysyłać i odstępował je znajomym za zapłatą.


PAN JOURDAIN


Niezmiernie się cieszę, że pana poznałem; mam nadzieję, iż zechcesz zaświadczyć przed wszystkimi, że mój ojciec był szlachcicem.


COVIELLE


Powiem to w oczy całemu światu.


PAN JOURDAIN


Serdecznie będę wdzięczny. Cóż pana tu sprowadza?


COVIELLE


Od czasu, jak znałem nieboszczyka pańskiego ojca, najgodniejszego szlachcica, jak panu mówiłem, podróżowałem trochę, ot, tak, po całym świecie.


PAN JOURDAIN


Po całym świecie?


COVIELLE


Tak.


PAN JOURDAIN


To musi być bardzo daleko.


COVIELLE


Myślę sobie. Zaledwie przed czterema dniami wróciłem z odległych podróży, że zaś wszystko, co pana dotyczy i mnie niezmiernie obchodzi, przyszedłem, aby panu zwiastować najszczęśliwszą nowinę pod słońcem.


PAN JOURDAIN


Jakąż?


COVIELLE


Czy wiesz, że syn sułtana tureckiego bawi w mieście?


PAN JOURDAIN


Ja? Nie.


COVIELLE


Jak to? Przybył wraz ze swoim wspaniałym orszakiem; wszystko spieszy go oglądać; przyjmują go w tym kraju z wszelkimi zaszczytami należnymi tak potężnemu władcy.


PAN JOURDAIN


Na honor, nic nie wiedziałem.


COVIELLE


Ale co najważniejsze, to, iż się zakochał w twej córce.


PAN JOURDAIN


Syn sułtana tureckiego?


COVIELLE


Tak, i chce zostać pańskim zięciem.


PAN JOURDAIN


Moim zięciem syn sułtana tureckiego?


COVIELLE


Syn sułtana tureckiego pańskim zięciem. Byłem mu złożyć czołobitność, że zaś mówię doskonale ich językiem, rozmawiał ze mną dość długo i wśród tej gawędki powiedział: Akciam krok soler onch alla mustaf gidelum amanahem narahini ussere kalbulalt, co znaczy: Czy nie znasz przypadkiem młodej osoby, która jest córką pana Jourdain, paryskiego szlachcica?


PAN JOURDAIN


Syn sułtana tureckiego powiedział tak o mnie?


COVIELLE


Tak. Gdy mu odpowiedziałem, że pana znam bardzo dobrze i że widziałem pańską córkę, rzekł: Ach, marababa sahem! — znaczy: Ach, jakże jestem w niej zakochany!


PAN JOURDAIN


Marababa sahem znaczy: Ach, jakże jestem w niej zakochany?


COVIELLE


Tak.


PAN JOURDAIN


Daję słowo, dobrze, żeś mi to powiedział bo, co do mnie, nigdy bym się nie domyślił, że marababa sahem ma znaczyć: Ach, jakże jestem w niej zakochany! Cóż to za piękny język!


COVIELLE


Dużo piękniejszy jeszcze, niż się komu śniło. Czy wiesz pan, na przykład, co znaczy kakarakamuchen?

PAN JOURDAIN

Kakarakamuchen? Nie.


COVIELLE


To znaczy: moje drogie serce.


PAN JOURDAIN


Kakarakamuchen znaczy: moje drogie serce?


COVIELLE


Tak.


PAN JOURDAIN


Ależ to cudowne! Kakarakamuchen: moje drogie serce. Kto by to powiedział? Człowiek głupieje, doprawdy.


COVIELLE


Słowem, aby się wywiązać z poselstwa, donoszę panu, iż on ma zamiar prosić pana o rękę córki; pragnąc zaś mieć teścia, który by był godnym jego powinowactwa, chce pana zamianować mamamuszi, co stanowi jedną z najwyższych godności w jego kraju.


PAN JOURDAIN


Mamamuszi?


COVIELLE


Tak, mamamuszi; to znaczy po naszemu: wojewoda. Wojewoda to jeden z owych dawnych… słowem, wojewoda. Nie może być nic dostojniejszego w świecie; godność ta zrówna cię co do stanowiska z największymi panami w kraju.


PAN JOURDAIN


Syn sułtana tureckiego wyświadcza mi prawdziwy zaszczyt. Proszę cię, chciej mnie zaprowadzić do niego, abym mógł wyrazić mu podziękę!


COVIELLE


Jak to? Ależ on sam przybędzie tu za chwilę.


PAN JOURDAIN


On sam przybędzie?…


COVIELLE


Tak, i prowadzi z sobą wszystko, co jest potrzebne do ceremonii pańskiego mianowania.


PAN JOURDAIN


Ależ to szybko idzie!


COVIELLE


Miłość jego nie chce słyszeć o najmniejszej odwłoce.


PAN JOURDAIN


Jedno tylko mnie niepokoi: to, że moja córka, bardzo uparta dziewczyna, nabiła sobie głowę niejakim Kleontem i przysięgła, że nie pójdzie za nikogo innego.


COVIELLE


Odmieni zdanie, skoro zobaczy syna sułtana tureckiego. Przy tym zachodzi tu doprawdy dziwny zbieg okoliczności: mianowicie syn sułtana podobny jest do tego Kleonta jak dwie krople wody — przed chwilą widziałem go właśnie, pokazano mi go — miłość zatem, którą córka pańska żywi dla jednego, z łatwością może się przenieść na drugiego. Ale słyszę głosy — otóż i on.


#### SCENA VI

Kleont jako Turek, Trzech paziów niosących ogon szaty Kleonta, Pan Jourdain, Covielle

KLEONT


Ambusahim oki boraf, Żordina, salamaleki.


COVIELLE

do pana Jourdain


To znaczy: Panie Jourdain, oby twe serce było przez cały rok jako kwitnący krzak róży. To są takie uprzejme sposoby mówienia w tym kraju.


PAN JOURDAIN


Jestem najniższym sługą jego tureckiej wysokości.


COVIELLE


Kazigar kamboto ustin moraf.


KLEONT


Ustin yot katamaleki basum base alla moran.


COVIELLE


Mówi: Oby niebo dało ci siłę lwa i roztropność węża.


PAN JOURDAIN


Jego turecka wysokość jest na mnie zbyt łaskawa; życzę jej wzajem wszelkich pomyślności.


COVIELLE


Ossa binamen sadok babulli orakaf uram.


KLEONT


Bel men


COVIELLE


Mówi, abyś się z nim natychmiast udał przygotować wszystko do ceremonii oraz że pragnie jak najprędzej ujrzeć twą córkę i zawrzeć małżeństwo.


PAN JOURDAIN


Tyle rzeczy w dwóch słowach?


COVIELLE


Tak. Język turecki już jest taki: umie dużo wyrazić w niewielu zgłoskach. Spiesz pan z nim prędko tam, gdzie sobie życzy!


#### SCENA VII

Covielle sam

COVIELLE


Ha, ha, ha! Słowo daję, to można pęknąć ze śmiechu. Cóż za bałwan! Gdyby na pamięć wyuczył się roli, nie mógłby jej lepiej odegrać. Och, och!


#### SCENA VIII

Dorant, Covielle

COVIELLE


Śmiem pana upraszać, abyś nam zechciał pomóc w małej intryżce, którą właśnie prowadzimy.


DORANT


Aj, wszak to imć Covielle? Któż by cię poznał w tej postaci! Coś ty z siebie zrobił, człowieku?


COVIELLE


Co pan widzi. Ha, ha!


DORANT


Z czegóż się tak śmiejesz?


COVIELLE


Jest z czego, niech mi pan wierzy!


DORANT


Cóż takiego?


COVIELLE


Mógłby pan hrabia długo sobie głowę łamać, nim by się domyślił, jakiegośmy się chwycili podstępu, aby nakłonić pana Jourdain do oddania ręki córki memu panu.


DORANT


Nie wiem, co to za podstęp, ale domyślam się, że nie chybi celu, skoro ty doń rękę przykładasz.


COVIELLE


Widzę, że pan zna dobrze naszego mądralę.


DORANT


Objaśnijże mnie więc, o co chodzi.


COVIELLE


Niech pan będzie łaskaw usunąć się nieco, aby zrobić miejsce orszakowi! Może pan oglądać naocznie część naszej sztuczki, resztę zaś panu opowiem.


#### SCENA IX

Ceremonia turecka[5]. Mufti, Derwisze, Turcy, stanowiący orszak Muftiego, tańczący i śpiewający. Pierwsza grupa baletowa.

sześciu Turków wchodzi poważnie parami przy dźwiękach orkiestry. Niosą trzy dywany, które podnoszą bardzo wysoko i tańcząc wykonują rozmaite figury. Turcy śpiewający przechodzą pod dywanami i ustawiają się po dwóch stronach sceny. Mufti w towarzystwie derwiszów zamyka pochód. Następnie Turcy rozciągają dywany na ziemi i klękają na nich z wyjątkiem Muftiego i derwiszów, którzy zachowują pozycję stojącą. Podczas gdy Mufti przyzywa Mahometa, wykonując różne gesty i miny, nie wymawiając jednak ani słowa, Turcy stanowiący jego orszak nachylają się aż do ziemi, śpiewając „Alli”, po czym wznoszą ramiona w górę, śpiewając „Alla”. Tę grę powtarzają aż do końca modłów Muftiego, po czym powstają wszyscy, śpiewając „Alla ekber”, dwaj zaś derwisze podchodzą do pana Jourdain.

#### SCENA X

Mufti, Derwisze, Turcy śpiewający i tańczący, Pan Jourdain, ubrany po turecku z ogoloną głową, bez turbana i bez szabli.

MUFTI

do pana Jourdain


Se ti wiada
Gada, gada,
Se non wiada
Ne powiada.

Mi byl Mufti,
Tu kilicha?
Ne pojmajesz;
Ticha, ticha![6]


dwaj derwisze wyprowadzają pana Jourdain

#### SCENA XI

Mufti, Derwisze, Turcy

MUFTI


Gada, Turka, qui byl ista? Anabatista? Anabatista?


TURCY


Iok.


MUFTI


Zwinglista?


TURCY


Iok.


MUFTI


Koffita?


TURCY


Iok.


MUFTI


Hussita? Morista? Fronista?


TURCY


Iok, iok, iok.


MUFTI


Iok, iok, iok. Byl pagana?


TURCY


Iok.


MUFTI


Luterana?


TURCY


Iok.


MUFTI


Puritana?


TURCY


Iok.


MUFTI


Bramina? Moffina? Zurina?


TURCY


Iok, iok, iok.


MUFTI


Iok, iok, iok. Mahametana? Mahametana?


TURCY


Ahi, alla, Ahi, alla.


MUFTI


Jako zwala? Jako zwala?


TURCY


Żurdina, Żurdina.


MUFTI

podskakując


Żurdina, Żurdina.


TURCY


Żurdina, Żurdina[7].


MUFTI


Mahameta, per Żurdina
Ja se modli każdhodina.
Bende czyni paladina
De Żurdina, de Żurdina;
Dar turbana e szablina,
Con galera brigantina
Per obrrona Palestina.[8]
Mahameta, per Żurdina
Ja se modli każdhodina.


do Turków


Byl bon Turka Żurdina?[9]


TURCY


Ahi, alla,[10] Ahi, alla.


MUFTI

śpiewając i tańcząc


Ha la ba, ba la hu, la ba, ba la da.


TURCY


Ha la ba, ba la hu, ba la ba, ba la da.


#### SCENA XII

Turcy śpiewający i tańczący. Druga grupa baletowa

#### SCENA XIII

Mufti, Derwisze, Pan Jourdain, Turcy śpiewający i tańczący.

Mufti wraca w uroczystym turbanie olbrzymich rozmiarów, przystrojonym kilkoma rzędami zapalonych świec; towarzyszy mu dwóch derwiszów, niosących Alkoran, ubranych w szpiczaste czapki, również przystrojone płonącymi świecami. Dwaj inni derwisze przyprowadzają pana Jourdain, każą mu klęknąć i oprzeć ręce o podłogę w ten sposób, że jego grzbiet, na którym spoczywa Alkoran, służy za pulpit Muftiemu. Mufti odprawia po raz wtóry swoje komiczne modły, marszcząc brwi, uderzając od czasu do czasu w Alkoran i przewracając szybko kartki, po czym wznosząc ramiona ku niebu, krzyczy donośnym głosem: Hu! Podczas tych ponownych modłów Turcy, schylając się i podnosząc na przemian, śpiewają również: Hu, hu, hu!

PAN JOURDAIN

(podnosząc się, gdy mu zdjęto Alkoran z grzbietu)


Uff!!


MUFTI

do pana Jourdain


Ti non byl oszusta?


TURCY


No, no, no.


MUFTI


Non byl szelma?


TURCY


No, no, no.


MUFTI

do Turków


Dawar turbanta.


TURCY


Ti non byl oszusta?
No, no, no.
Non byl szelma?
No, no, no.
Dawar turbanta[11].


TRZECIA GRUPA BALETOWA

Turcy, tańcząc przy dźwiękach orkiestry, wkładają turban na głowę pana Jourdain

MUFTI

dając szablę panu Jourdain


Ti byl noble, non e fabla,
Bery oto tetu schiabbla.


TURCY

dobywając szabel


Ti byl noble, non e fabla,
Bery oto tetu schiabbla[12].


Czwarta grupa baletowa, Turcy tańczący uderzają rytmicznie szablami pana Jourdain.

MUFTI


Ładu, ładu,
Kijdozadu;
Ładu, ładu,
Kijdozadu.


Piąta grupa baletowa

Turcy tańczący biją w rytm muzyki pana Jourdain kijami

MUFTI


Nefstydala, nefstydala;
Więcy gańba nesasnala.


TURCY


Nefstydala, nefstydala,
Więcy gańba nesasnala.


Mufti rozpoczyna trzecią część modłów. Derwisze podtrzymują go ze czcią pod ramiona, po czym Turcy, tańczący i śpiewający, skaczą wokoło Muftiego i wychodzą wraz z nim, pociągając ze sobą pana Jourdain

### AKT PIĄTY

#### SCENA I

Pan Jourdain, Pani Jourdain

PANI JOURDAIN


Jezusie, Maryjo! Miłosierdzie Pańskie! A to znów co takiego? Jak ten wygląda! Błazna z siebie robisz? Czy teraz pora na maskarady? Mówże, co to ma znaczyć? Któż cię tak wystroił?


PAN JOURDAIN


Patrzcie mi tę małpę! W jaki ty sposób przemawiasz do mamamuszi?


PANI JOURDAIN


Co takiego?


PAN JOURDAIN


Tak, teraz trzeba być dla mnie z całym szacunkiem: świeżo zostałem mianowany mamamuszi.


PANI JOURDAIN


Co to ma znaczyć: mamamuszi?


PAN JOURDAIN


Mamamuszi, powiadam. Jestem mamamuszi.


PANI JOURDAIN


Cóż to za bydlę?


PAN JOURDAIN


Mamamuszi znaczy po naszemu: wojewoda.


PANI JOURDAIN


Woziwoda? Ty chcesz na starość zostać woziwodą?


PAN JOURDAIN


Cóż za ciemnota! Wojewoda, powiadam. Właśnie odprawiono nade mną uroczystość.


PANI JOURDAIN


Co za uroczystość?


PAN JOURDAIN


Mahameta per Żurdina.


PANI JOURDAIN


Cóż to ma znaczyć?


PAN JOURDAIN


Żurdina to niby Jourdain.


PANI JOURDAIN


No i cóż, niby Jourdain?


PAN JOURDAIN


Bende czyni paladina de Żurdina.


PANI JOURDAIN


Jak powiadasz?


PAN JOURDAIN


Dar turbanta con galera.


PANI JOURDAIN


Cóż to takiego?


PAN JOURDAIN


Per obrrrona Palestina.


PANI JOURDAIN


Co tobie, człowieku, w głowie?


PAN JOURDAIN


Ładu, ładu, kijdozadu.


PANI JOURDAIN


Cóż to za szwargot?


PAN JOURDAIN


Nefstydala, nefstydala, więcy gańba nesasnala.


PANI JOURDAIN


Cóż to ma być to wszystko?


PAN JOURDAIN

tańcząc i śpiewając


Hu la ba, ba la hu, ba la ba, ba la da.


wywraca się

PANI JOURDAIN


Och, Boże mój, Boże! Mąż oszalał!


PAN JOURDAIN

podnosząc się i odchodząc


Milczeć, jędzo! Więcej szacunku dla wielkiego mamamuszi.


PANI JOURDAIN

sama


Od czegóż on mógł rozum tak postradać? Spieszmy, aby go przynajmniej zatrzymać w domu!

spostrzegając Dorymenę i Doranta

Masz, tych mi jeszcze brakowało. Ze wszystkich stron same utrapienia!


#### SCENA II

Dorant, Dorymena

DORANT


Niech mi pani wierzy, zobaczy pani najzabawniejszą rzecz pod słońcem — nie sądzę, aby w całym świecie mógł się znaleźć człowiek tak pomylony. Przy tym trzeba nam koniecznie dopomóc Kleontowi w zamiarach i uświetnić tę maskaradę. To bardzo dzielny człowiek i wart, aby poprzeć jego sprawę.


DORYMENA


Ja również cenię go wysoko i życzę mu najlepszego losu.


DORANT


Oprócz tego czeka nas tutaj balet, którego szkoda by stracić: jestem bardzo ciekawy, czy mój pomysł należycie się wyda w wykonaniu.


DORYMENA


Tak, widziałam już mimochodem wspaniałe przygotowania. Doprawdy, nie mogę dłużej cierpieć tego wszystkiego, Dorancie. Tak, chcę nareszcie położyć koniec twej rozrzutności i, aby przerwać szalone wydatki, na które się dla mnie narażasz, postanowiłam jak najprędzej wyjść za ciebie. To jedyny sposób: wiadomo, że wszystkie te wyskoki uprzejmości kończą się zazwyczaj po ślubie.


DORANT


Och, pani, naprawdę? Czyżbyś istotnie powzięła tak słodkie postanowienie?


DORYMENA


To jedynie, aby cię uchronić od ruiny; inaczej, widzę dobrze, straciłbyś wszystko do szeląga.


DORANT


Jakże wdzięczen ci jestem, pani, za troskliwość, z jaką czuwasz nad moim majątkiem! Składam go u twych stóp wraz z sercem, możesz nimi rozrządzać do woli.


DORYMENA


Będę się starała dobrze nimi zawiadować. Ale oto i nasz poczciwiec: wygląda doprawdy wspaniale.


#### SCENA III

Pan Jourdain, Dorant, Dorymena

DORANT


Panie, pani markiza i ja przychodzimy złożyć hołd pańskiej nowej godności i cieszyć się wraz z tobą małżeństwem twojej córki z synem sułtańskim.


PAN JOURDAIN

złożywszy ukłony na sposób turecki


Panie hrabio, życzę ci siły węża i roztropności lwa.


DORYMENA


Cieszę się, że mogę jedna z pierwszych powinszować panu wysokiego szczebla chwały, na który wstąpiłeś.


PAN JOURDAIN


Pani, życzę ci, aby twój krzak róży kwitnął przez cały rok. Nieskończenie jestem pani wdzięczen za jej łaskawy udział w zaszczytach, które na mnie spływają, cieszę się zarazem niezmiernie, iż mogę panią oglądać z powrotem, aby ją najuniżeniej przeprosić za wybryki żony.


DORYMENA


To drobnostka, wybaczam jej najzupełniej podobny wybuch. Serce pańskie musi być bardzo cenne — nic dziwnego, kto posiada takiego męża, ten drży o swoje szczęście.


PAN JOURDAIN


Prawo do mego serca jest przywilejem, który pani wyłącznie zdobyłaś.


DORANT


Jak pani widzi, markizo, pan Jourdain nie należy do ludzi, których powodzenie zaślepia: na wyżynach wielkości umie pamiętać o przyjaciołach.


DORYMENA


Jest to oznaką duszy na wskroś szlachetnej.


DORANT


Gdzie jego turecka wysokość? Chcielibyśmy bardzo w charakterze pańskich przyjaciół złożyć jej uszanowanie.


PAN JOURDAIN


Oto właśnie przybywa; posłałem już po córkę, aby dopełnić obrządku małżeństwa.


#### SCENA IV

Pan Jourdain, Dorymena, Dorant, Kleont jako Turek

DORANT

do Kleonta


Panie, przychodzimy, aby jako przyjaciele szanownego teścia złożyć waszej wysokości pokorne uszanowanie i zapewnić ją uniżenie o naszych najpoddańszych służbach.


PAN JOURDAIN


Gdzież tłumacz, aby mógł mu powiedzieć, kto jesteście, i wyłożyć, co powiadacie? Zobaczycie, że wam odpowie; znakomicie mówi po turecku. Gdzież on, u diaska, się podziewa?

do Kleonta

Struf, strif, strof, straf. Ten pan to grando segnore, grando segnore, grando segnore, a pani to granda dama, granda dama.

widząc, że tamten nie rozumie

Aha!

do Kleonta, wskazując Doranta

Ten pan to francuski mamamuszi, a ta pani francuska mamamuszi. Nie umiem już jaśniej. No! Jest wreszcie tłumacz.


#### SCENA V

Pan Jourdain, Dorymena, Dorant, Kleont jako Turek, Covielle przebrany.

PAN JOURDAIN


Gdzież pan się podziewasz? Nie możemy się porozumieć bez ciebie.

wskazuje na Kleonta

Wytłumacz mu, że ten pan i ta pani są osobami wysokiego dostojeństwa, które przybyły tutaj w charakterze moich przyjaciół, aby mu złożyć czołobitność i ofiarować służby.

do Dorymeny i Doranta

Zobaczycie, jak on na to odpowie.


COVIELLE


Alabula krociam aki bor am alabamen.


KLEONT


Kataleki tubol urin soter amaluszan.


PAN JOURDAIN


A co! Widzicie?


COVIELLE


Mówi, aby deszcz pomyślności zraszał o każdej porze ogród pańskiej rodziny.


PAN JOURDAIN


Mówiłem wam, że gada po turecku.


DORANT


To doprawdy cudowne.


#### SCENA VI

Lucylla, Kleont, Pan Jourdain, Dorymena, Dorant, Covielle

PAN JOURDAIN


Chodź, córko, zbliż się i podaj rękę panu, który czyni ci ten zaszczyt, że pragnie cię pojąć za żonę.


LUCYLLA


Co to? Ojcze, jak ty wyglądasz? Czy wy gracie komedię?


PAN JOURDAIN


Nie, nie, to nie komedia, to sprawa nader poważna i bardziej dla ciebie zaszczytna, niż mogłabyś marzyć.


LUCYLLA


Dla mnie, ojcze?


PAN JOURDAIN


Tak, dla ciebie. Dalej, podaj rękę i podziękuj niebu za szczęście, które ci zsyła!


LUCYLLA


Ja nie chcę iść za mąż.


PAN JOURDAIN


Ale ja chcę, ja, ojciec! Słyszysz?


LUCYLLA


Nic z tego.


PAN JOURDAIN


Ach, co tu hałasu! Dalej, powiadam. Podaj rękę!


LUCYLLA


Nie, ojcze powiedziałam już: nie ma władzy, która by mnie zdołała skłonić do oddania ręki komukolwiek innemu niż Kleontowi i raczej posunę się do wszelkich ostateczności…

poznając Kleonta

To prawda, jesteś moim ojcem: winna ci jestem ślepe posłuszeństwo — do ciebie należy, ojcze, rozrządzać mym losem.


PAN JOURDAIN


No, cieszę się, że tak prędko wróciłaś na drogę obowiązku; szczęśliwy jestem, że mam posłuszną córkę.


#### SCENA VII

Pani Jourdain, Kleont, Pan Jourdain, Lucylla, Dorant, Dorymena, Covielle

PANI JOURDAIN


Cóż to? Co tu się dzieje? Powiadają, że chcesz wydać córkę za jakiegoś wędrownego arlekina?


PAN JOURDAIN


Będziesz ty cicho, zuchwały babski języku! Ciągle chcesz bruździć? Nie ma żadnego sposobu, aby ci wlać do głowy odrobinę rozsądku?


PANI JOURDAIN


To ciebie nie ma sposobu przywieść do rozumu: brniesz z jednego szaleństwa w drugie jak opętany. Cóż tobie znów do głowy wpadło? Co znaczy ta cała zgraja?


PAN JOURDAIN


Chcę wydać córkę za syna sułtana tureckiego.


PANI JOURDAIN


Za syna tureckiego?…


PAN JOURDAIN

wskazując Covielle'a


Tak. Złóż mu czołobitność przez tego tłumacza!


PANI JOURDAIN


Obejdzie się bez tłumacza: powiem mu osobiście i to w sam nos, że nie dostanie mojej córki.


PAN JOURDAIN


Będziesz ty milczeć, pytam po raz ostatni?


DORANT


Jak to, pani Jourdain! Pani sprzeciwiasz się tak zaszczytnemu związkowi? Nie chcesz przyjąć jej tureckiej wysokości za zięcia?


PANI JOURDAIN


Ech, panie, patrz pan swego nosa!


DORYMENA


To doprawdy zaszczyt, którego nie godzi się odrzucać.


PANI JOURDAIN


I panią również proszę, byś się nie wtrącała do nieswoich rzeczy.


DORANT


Jedynie przyjaźń, jaką jesteśmy przejęci dla pani, każe nam zabierać głos dla jej własnego dobra.


PANI JOURDAIN


Zupełnie się obejdę bez waszej przyjaźni.


DORANT


Patrz pani, oto córka godzi się iść za wolą ojca.


PANI JOURDAIN


Córka godzi się wyjść za jakiegoś Turka?


DORANT


Oczywiście.


PANI JOURDAIN


Zdołała zapomnieć o Kleoncie?


DORANT


Czegóż się nie czyni, aby zostać wielką panią?


PANI JOURDAIN


Udusiłabym ją własnymi rękami, gdyby była w istocie zdolną do czegoś podobnego!


PAN JOURDAIN


Po cóż tyle próżnego gadania! Powiadam ci, że to małżeństwo się odbędzie.


PANI JOURDAIN


A ja powiadam, że się nie odbędzie.


PAN JOURDAIN


Pókiż tego wrzasku?


LUCYLLA


Matko!


PANI JOURDAIN


Precz! Jesteś skończona szelma!


PAN JOURDAIN

do pani Jourdain


Jak to? Łajesz ją za to, że mi jest posłuszna?


PANI JOURDAIN


Tak. Tak samo jest moją córką, jak i twoją.


COVIELLE

do pani Jourdain


Pani!


PANI JOURDAIN


Czegóż ten znów pajac chce ode mnie?


COVIELLE


Słóweczko.


PANI JOURDAIN


Nic mi po twoim słóweczku.


COVIELLE

do pana Jourdain


Panie, jeżeli żona pańska zechce mi użyczyć chwili rozmowy na osobności, przyrzekam, że nakłonię ją z łatwością, aby się zgodziła na pańskie zamiary.


PANI JOURDAIN


Nigdy się nie zgodzę.


COVIELLE


Niech mnie pani tylko wysłucha!


PANI JOURDAIN


Nie.


PAN JOURDAIN

do pani Jourdain


Wysłuchajże go!


PANI JOURDAIN


Nie, nie wysłucham.


PAN JOURDAIN


Powie ci.


PANI JOURDAIN


Nic nie chcę, aby mi powiedział.


PAN JOURDAIN


A to dopiero babski upór! Ubędzie ci co przez to, że z nim pogadasz?


COVIELLE


Niech pani tylko posłucha, a potem pani zrobi, co zechce.


PANI JOURDAIN


No, cóż więc?


COVIELLE

po cichu do pani Jourdain


Już od godziny dajemy pani znaki — czy pani nie widzi, że to wszystko jest jedynie po to, aby się dostroić do urojeń pani męża, że mamimy go tylko tym przebraniem i że Kleont właśnie jest synem tureckiego sułtana?


PANI JOURDAIN

po cichu do Covielle'a


Ach, tak!


COVIELLE


A że ja, Covielle, gram rolę tłumacza?


PANI JOURDAIN

po cichu do Covielle'a


A, jeżeli tak, w takim razie ustępuję.


COVIELLE

po cichu do pani Jourdain


Niech się pani niczym nie zdradzi!


PANI JOURDAIN

głośno


Dobrze, rzecz załatwiona: zgadzam się.


PAN JOURDAIN


No, nareszcie wszyscy przyszli do rozsądku.

do pani Jourdain

Widzisz, nie chciałaś słuchać. Wiedziałem dobrze, że on ci wytłumaczy, co to jest syn tureckiego sułtana.


PANI JOURDAIN


Wytłumaczył mi dostatecznie i jestem zupełnie zadowolona. Poślijmy więc po rejenta!


DORANT


Doskonale, pani Jourdain. Aby zaś pani mogła zupełnie rozpogodzić umysł i wygnać z niego wszelki ślad zazdrości, pragniemy i my, pani markiza i ja, skorzystać z bytności rejenta, by również i nasz związek doprowadzić do skutku.


PANI JOURDAIN


Zgadzam się i na to.


PAN JOURDAIN

po cichu do Doranta


Niby dla zamydlenia oczu?


DORANT

po cichu do pana Jourdain


Trzeba ją uspokoić tym podstępem.


PAN JOURDAIN

po cichu


Dobrze, dobrze.

głośno

Niechże idą sprowadzić rejenta!


DORANT


A teraz, zanim przybędzie i sporządzi kontrakty, pozwólmy się popisać baletowi celem rozweselenia jego tureckiej wysokości.


PAN JOURDAIN


Doskonały pomysł. Zajmijmyż miejsca!


PANI JOURDAIN


A cóż będzie z Michasią?


PAN JOURDAIN


Niechże ją bierze tłumacz, a żonę moją, kto zechce.


COVIELLE


Panie, dziękuję panu.

na stronie

Jeśli jest w świecie ktoś, kto ma potężniejszego bzika, pozwolę sobie dać sto batogów.

komedia kończy się baletem, który był poprzednio przygotowany


### BALET NARODÓW

#### SCENA I

Zjawia się człowiek, który rozdaje książeczki, zawierające treść baletu. Najpierw opada go zgraja ludzi, pochodzących z rozmaitych prowincyj, którzy krzyczą w takt muzyki, domagając się książeczek, następnie zaś ściga go trzech natrętów, zastępujących mu drogę wszędzie, gdziekolwiek się ruszy.

WSZYSCY


Do mnie, panie! Tu, do mnie! Hej, do mnie, u diaska!
Książeczkę tu! Hej, książkę! Mnie, jeżeli łaska!


ELEGANT


Zechciej nas pan wyróżnić spośród tych krzykaczy:
Książeczkę tutaj — dama o to prosić raczy!


DRUGI ELEGANT


Hej, panie, panie, przez litość błagamy:
Książeczkę tutaj dla damy!


ELEGANTKA


Mój Boże, ludzi sfery znamienitej
Inaczej nieco traktować się godzi.


DRUGA ELEGANTKA


Ławki i książki — wszystko się znachodzi,
Lecz dla panienek lichej konduity.


GASKOŃCZYK


Hej tam! Dopókiż mam krzyczeć daremnie,
Już płuco z tego mnie boli!
Widzisz, jak każdy drwi ze mnie,
Że tu jak głupiec czekam na swą kolej
I patrzę, jak chłystek lada
To, czego mnie odmawiasz, sam dawno posiada.


DRUGI GASKOŃCZYK


Do stu czartów! Czy mam tu doczekać wieczoru?
Książkę tu dla mnie! Dla pana barona!
Zdaje się, że ta pałka pomylona
Znać mnie nie miewa honoru.


SZWAJCAR


Dala mi tu ksionszke zara!
To od Boga istna kara!
Ja już sobie gardło zdarla…
Czy chciala, żeby umarla?
Czy mial tu czekać do rana?
Ja myślał, panie, że pan jest pijana.


STARY MIESZCZUCH GADUŁA


Doprawdy, że, bez wszystkiego,
Nie rozumiem, panie, tego,
Ale, z przeproszeniem jego,
To mi się niezbyt podoba,
Gdy dziś taka przyszła doba,
By córki mojej osoba
Nie miała książeczki swojej,
By przeczytać, co w niej stoi
O spektaklu, co się stroi,
I by familija cała
Tak przystojnie się odziała
Po to, by za drzwiami stała;
To zabawa trochę mała
I przyznam, że, bez wszystkiego,
Ale, z przeproszeniem jego,
Nie rozumiem, panie, tego.


STARA MIESZCZKA GADUŁA


Tak, to nie do zrozumienia,
To trzeba nie mieć sumienia!
I ten tam, co rozrzuca wkoło bez wytchnienia
Owe androny,
To dureń skończony,
Osioł koronny,
Cymbał dozgonny,
Że tak se lekko ocenia
Pannę, co wdziękiem swojego wejrzenia
Wszędzie godziwe obudza zachcenia
I która co patrzeć ino,
Kiedy zostanie hrabiną.
To, z przeproszeniem, mimo swe galony
Osioł koronny,
Cymbał dozgonny,
Dureń skończony.


ELEGANCI i ELEGANTKI


Co za ścisk!
Co za hałas!
Ach, cóż za tortury!
Cóż to za zbiegowisko!
Cóż to za figury!
Cóż za gwałt, nieład!
Cóż za gminne słowa!
To można zemdleć!
Och, och, moja głowa!


GASKOŃCZYK


Już nie strzymam, do kroćset!


DRUGI GASKOŃCZYK


Wścieknę się, u czarta!


SZWAJCAR


Ciągle nic nie chce sluchać ta szlowiek uparta.


GASKOŃCZYK


Ja już umieram.


DRUGI GASKOŃCZYK


Nie czuję się wcale.


SZWAJCAR


Ja już chcialaby bardzo wydostać z te sale.


STARY MIESZCZUCH GADUŁA


Bierz czart całe igrzysko!
Chodźmy już, moje złoto,
Proszę cię tylko o to,
Trzymaj się za mną blisko!
Choć szedłem tu z ochotą,
Jeszczem nie spadł tak nisko,
Żeby siedzieć tu po to,
Jakby na pośmiewisko,
I słuchać, co kpy plotą
Od kilku godzin blisko.
Niech mi ręka odgnije,
Gdy ujrzy oko czyje,
Bym wrócił, póki żyję,
Na takie komedyje.
Chodźmy już, moje złoto,
Proszę cię tylko o to,
Trzymaj się za mną blisko!
Bierz czart całe igrzysko,
Nie z nas tu będą sobie robić pośmiewisko!


STARA MIESZCZKA GADUŁA


Chodźmy, mężusiu drogi,
Wróćmy w domowe progi!
Gorąc, ścisk, zaduch srogi,
Człeku podepcą nogi;
Też mi jakieś rarogi!
Koncept głupi a drogi.
Zanadto wielki rozgardiasz w tych salach —
Z dwojga złego już wolę być na targu w halach.
Gdy mnie kto jeszcze zdybie na takim igrzysku,
Pozwalam, niech mnie z miejsca wypierze po pysku!
Chodźmy, mężusiu drogi,
Wróćmy w domowe progi!
Też mi jakieś rarogi!
Koncept głupi a drogi.


WSZYSCY


Do mnie, panie! Tu, do mnie! Hej, do mnie, u diaska!
Książeczkę tu! Hej, książkę mnie, jeżeli łaska!


#### SCENA II

Trzej natręci wykonują taniec

#### SCENA III

TRZEJ HISZPANIE

śpiewają


Choć miłość ta grób mi wróży,
Ja kocham niedole moje,
Cierpieniem jeno mym stoję
I cierpieć chcę, by najdłużej.

Choć miłość ta grób mi wróży,
Ja kocham niedole moje.

Miłości przemożna władza
Gorącym swoim płomieniem
Śmierć samą w życie odradza —
Ona mym całym zbawieniem.

Choć miłość ta grób mi wróży,
Ja kocham niedole moje.


sześciu Hiszpanów tańczy

TRZECH ŚPIEWAKÓW HISZPAŃSKICH


Ach, któż szalonym jest tyle,
By kląć tak Amora groty,
Kląć dziecię, co każdą chwilę
Życia w sen zmienia nam złoty?!
Ach, któż szalonym jest tyle,
By kląć tak Amora groty?


HISZPAN

śpiewa


Grób sobie snadnie otwiera,
Kto troski nie spędza z czoła,
I kto z miłości umiera,
Ten kochać nie umie zgoła.


DWÓCH HISZPANÓW


Miłość jest męką dość słodką,
Skoro serc dwoje ją dzieli
Więc po cóż mącić twą zwrotką
To, co nas dziś tak weseli?


HISZPAN


Radujmy się więc co siły,
Niech nic nie chmurzy tej doby!
By trafić do serca miłej,
Zawsze się znajdą sposoby.


WSZYSCY TRZEJ RAZEM


Wesoło tylko, wesoło,
Cierpienie to majak pusty!
Hej, bracia, pląsajmy wkoło,
W rytmy tanecznej rozpusty!


#### SCENA IV

Włosi

ŚPIEWACZKA WŁOSKA

śpiewa zrazu, co następuje


Chcąc precz miłości wygnać niepokoje,
Broniłam wstępu jej do swego łona,
Ale uległam rychło zwyciężona,
Kiedym zajrzała w cudnych oczu dwoje.
Ach, jakże łatwo grot w piersi się wwierca
I strzałą z ognia topi lody serca!
Dziś me cierpienie jest mi tyle drogiem,
Że z żadną dolą nie pragnę zamiany,
I kto by leczyć mnie chciał z mojej rany,
Byłby mi jeno najzaciętszym wrogiem.
Ach, im miłości płomień w sercu żywszy,
Tym rozkoszniejszy zda się i szczęśliwszy!


ŚPIEWAK WŁOSKI


Ach, krótkim jest czas młodości,
Użyć go trzeba najmilej —
Uczmy się w szkole miłości,
Jak z każdej korzystać chwili!


ŚPIEWACZKA


Ach, póki śmieje się wiosna,
Co nazbyt rychło uleci,
Dopóki jeszcze, radosna,
Słonkiem swem grzeje i świeci —


OBOJE RAZEM


Śpiewajmy w lubej godzinie,
Niech nic nam szczęścia nie kłóci!
Gdy życia wiosna przeminie,
Nie wróci więcej, nie wróci!


ŚPIEWAK


Twych oczu grot nazbyt srogi
Kaleczy, kogo napotka,
Lecz ból ten jakże nam drogi,
A rana jakże jest słodka!


ŚPIEWACZKA


Lecz skoro zmrożą nas lata,
Gdy zimy lody nas zetną,
Porzuci miłość skrzydlata
Skorupę zeschłą i szpetną.


OBOJE RAZEM


Śpiewajmy w lubej godzinie,
Niech nic nam szczęścia nie kłóci!
Gdy życia wiosna przeminie,
Nie wróci więcej, nie wróci!


po śpiewach włoskich arlekiny, pajace i skoczki wykonują ucieszny taniec

#### SCENA V

Francuzi Dwaj śpiewacy tańczą i śpiewają, co następuje:

PIERWSZY ŚPIEWAK


Ach, jak jest cudnie w tym gaju,
Powabu, rozkoszy ile!


DRUGI ŚPIEWAK


Słowik nad brzegiem ruczaju
Słodko zawodzi swe tryle:
Ta ustroń cicha
Śle czar dokoła.
Miłością wzdycha,
Miłości woła.


OBAJ RAZEM


Luba Klimeno,
Ach, spojrzyj jeno,
Jak w gaju gruchają ptaszyny,
Nic im nie płoszy
Chwilki rozkoszy,
Miłość to cel ich jedyny;
Ach, patrz, ja płonę!
Spójrz na mnie tkliwiej,
A tak jak one
Będziem szczęśliwi!


Zjawia się jeszcze sześcioro Francuzów, trzech mężczyzn i trzy kobiety, przebranych w stroje poiteweńskie, z towarzyszeniem ośmiu fletów i obojów i tańczą menueta.

#### SCENA VI

Wszystko kończy się pomieszaniem trzech narodowości i oklaskami w rytm tańca i muzyki całego zebrania, które śpiewa następujący dwuwiersz:


Cóż za cudna zabawa, cóż za szczęsne chwile,
Bogowie sami czasu nie pędzą tak mile.

plastron — tu: rodzaj kamizelki ochronnej zabezpieczającej przed urazami. [przypis edytorski]

michałki — ciekawostki. [przypis edytorski]

facecja (daw.) — dowcip, żart, coś wymyślnego. [przypis edytorski]

łyczek — zdrobn. od daw. łyk: mieszczanin; mieszczanie nosili ubrania łyczakowe (lniane, zazwyczaj żółtej barwy), w przeciwieństwie do karmazynów, czyli zamożnej szlachty noszącej czerwone żupany z wykwintniejszych materiałów. [przypis edytorski]

Ceremonia turecka — Język użyty przez Moliera w Ceremonii tureckiej nie jest fantastyczny, jak poprzednia turecczyzna. Jest to mieszanina złożona z arabskiego, tureckiego, maltańskiego, francuskiego, włoskiego, hiszpańskiego, którą posługują się mieszkańcy Wschodu dla porozumienia z Europejczykami. W przekładzie trzeba było znaleźć jakiś równoważnik; tłumacz szukał go w makaronicznej i zepsutej polszczyźnie. [przypis tłumacza]

Se ti wiada (…) ticha — Znaczy to: „Jeżeli wiesz, mów; jeżeli nie wiesz, milcz. Ja jestem Mufti; ty kto? Nie rozumiesz; milcz, milcz”. [przypis tłumacza]

Gada, Turka (…) Żurdina — znaczy to: „Mów, Turku, kto on jest? Anababtysta? — Nie. — Zwinglista? (wyznawca sekty protestanckiej Zwingli'ego) — Nie. — Koffita (chrześcijanie egipscy z sekty jakobitów?) — Nie. — Hussyta, morysta (Maur), Fronista (sekta kontemplacyjna)? — Nie, nie, nie. — Czy poganin? — Nie. — Luteranin? — Nie. — Purytanin? — Nie. — Bramina (bramin)? — Moffina, Zuryna (prawdopodobnie wymyślone)? — Nie, nie, nie. — Mahometanin? — Hi valla (po arabsku: „Tak, na Boga”). Jak się nazywa? — Jourdain, Jourdain. [przypis tłumacza]

Mahameta, per Żurdina (…) Palestina. — znaczy to: „Mahomecie, w każdej godzinie będę się modlił za pana Jourdain. Uczynię z pana Jourdain wojewodę. Dam mu turban i szablę wraz z galerą i brygantyną, aby bronił Palestyny”. [przypis tłumacza]

Byl bon Turka Żurdina? — znaczy to: „Czy Jourdain jest dobrym Turkiem?”. [przypis tłumacza]

Ahi, alla, — Tak, na Allaha. [przypis tłumacza]

Ti non byl oszusta? (…) Dawar turbanta — ma znaczyć: „Nie jest oszust? — Nie. — Nie jest szelma? — Nie. — Dawajcie turban”. [przypis tłumacza]

Ti byl noble (…) tetu schiabbla — ma znaczyć: „Jesteś szlachcicem, to nie bajka; bierz oto tę tu szablę”. [przypis tłumacza]