# O kosmetyce twarzy kobiecej

> Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

### Wstęp

Pierwsze krytyczne wydanie Kosmetyków ogłosił Kunz (Wiedeń, 1881). W nowszych czasach utwór ten drukowano we wszystkich niemal zbiorowych edycjach dzieł Owidiusza.

Przekładu dokonano na podstawie tekstu opracowanego przez R. Ehwalda (Lipsk, Teubner 1916).

Utwór, który daję tu czytelnikom w polskim przekładzie, jest zachowanym fragmentem dłuższego zapewne pierwotnie poemaciku pt. De medicamine faciei femineae[1]. Wspomina o nim Owidiusz w swym Kunszcie miłosnym[2], ks. III, w 205 i nast.:

„…Napisałem zresztą poświęconą wam małą książeczkę o kosmetykach; kosztowała mnie ona wiele trudu; stamtąd także możecie czerpać rady dotyczące braków waszej piękności. Sztuka moja nie jest obojętna na wasze sprawy”. (Przekład J. Rościszewskiego).

Kiedy dziełko to zostało napisane, dokładnie określić się nie da. Z wyżej przytoczonej jednak wzmianki samego autora wynika, że Medicamina ujrzały światło dzienne wcześniej niż Kunszt miłosny, który ukazał się około 1 r. przed Chr.

Temat bez wątpienia, według obecnych poglądów na sztukę, nie bardzo się do poezji nadawał. Lecz starożytni niejednokrotnie pozwalali sobie na takie ekstrawagancje literackie. Mógł Apulejusz[3], w półtora wieku niemal po Owidiuszu, opiewać w wierszu rzecz tak prozaiczną jak… proszek do zębów, mógł też Owidiusz, mający wybitną skłonność do dydaktyki, ubrać — gwoli[4] pożytkowi pań rzymskich — w szatę poezji rozprawkę treści kosmetyczno-farmaceutycznej.

Zresztą tego jedynego w swoim rodzaju poradnika dla płci nadobnej[5] nie należy brać zbyt poważnie.

Być może, iż niektóre przepisy figlarnego poety okazały się zbawienne w skutkach dla ówczesnych elegantek, inne jednak wydają się przemiłą parodią szumnie reklamowanych (po wsze czasy!) cudownych środków na upiększanie cery.

Daleki jestem od twierdzenia, że Medicamina dodały świetności i blasku poetyckim wawrzynom pieśniarza z Sulmony[6]; bądźmy jednak wdzięczni zgryźliwemu staruszkowi, którego Hellenowie zwali Chronosem[7], że zachowując ten szczątek, pozwolił nam zajrzeć przez… dziurkę od klucza do gotowalni[8] rzymskiej damy.

> T. M.

> W sierpniu 1926 roku.

### O kosmetyce twarzy kobiecej

Uczcie się o liczka[9] swoje
Pilnie dbać, rzymskie dziewczęta,
O własnej powierzchowności
Niechaj każda z was pamięta!

Wszak wiadomo, że uprawa
Plon dobywa z lichej roli
I ciernistym głogom na niej
Rozkrzewiać się nie pozwoli.

Cierpkim jabłkom smak łagodny
Nadaje wytrwała praca,
A szczepione drzewo nowym
Owocem wnet się wzbogaca.

Na kunsztowne, piękne rzeczy
Zawsze patrzymy z ochotą:
Marmur kryje ziemię czarną,
Dach powleka szczere złoto.

W tyryjskiej, szkarłatnej farbie[10]
Barwi się jedwabne szaty;
Kość słoniową na ozdoby
Daje Indów[11] kraj bogaty.

Czyż, jak za króla Tacjusza[12]
Sabinkom, i wam przystoi,
Zamiast dbać o własne wdzięki,
Gospodarzyć w wiosce swojej ?

Kiedy siedząc u kądzieli[13],
Czerwona jak ćwik[14] matrona [15]
Przędła, przędła bez ustanku,
Nad robotą pochylona.

Sama doglądała owiec,
Które pasła córa miła,
Sama uschnięte gałązki
I drwa na ogień znosiła.

Dzisiaj wasze rodzicielki
Rozpieszczają was, zaiste!
Wy lubicie się przystrajać
W suknie kosztowne, złociste;

Lubicie pachnące włosy
Układać w kształtów tysiące
I ozdabiać ręce swoje
W drogie kamienie błyszczące.

Lubicie owijać sznury
Pereł wokół szyjki białej,
Lubicie, by wam kolczyki
Zgrabne uszka obciążały.

Lecz starajcie się podobać,
Nic w tym złego nie ma przecie,
Skoro tylu wytwornisiów
Wydaje nasze stulecie.

Gdy mężowie w rzeczach mody
Naśladują dziś kobiety,
Cóż małżonka dodać może
Jeszcze do swej toalety?…

Strójcie się! Wszak chodzi o to,
Byście mogły być kochane,
Elegancja więc nie może
Zasługiwać na naganę.

Są kobiety, co choć na wsi
Zakopały się głębokiej,
Układają sobie włosy
W rozmaite loki, fioki —

Ludzkie oko ich nie widzi,
Bo je skryły górskie szczyty;
Niechże wdzięki ich podziwia
Chociaż Athos[16], w niebo wzbity.

Podobać się samej sobie
Jest rzeczą bardzo przyjemną;
Wszystkie nadobne dziewczęta
Zgodzą się w tej kwestii ze mną.

Paw, Junony[17] ulubieniec,
Jest wrażliwy na pochwały,
Przed naszym wzrokiem roztacza
Chętnie swój kostium wspaniały.

Toteż łatwiej miłość zdobyć,
Pielęgnując swoje lica,
Niźli zażywając zioła,
Jakie da wam czarownica.

Nie stosujcie traw leczniczych
(Bo to wszystko nic nie znaczy)
Ani miłosnych odwarów,
Ni śluzu zjurzonej[18] klaczy.

Nie wierz, że marsyjskie pienia[19]
Przepoławiać węże mogą,
Nie wierz, że do źródła fala
Może wrócić wsteczną drogą!

Niech tam sobie wiedźma stara
W miedź z Temesy[20] sto lat trąca:
Ni na włos z utartej drogi
Nie zboczy rydwan miesiąca[21].

Przede wszystkim dbać należy
Wam o dobre obyczaje,
Bo zacność dziewczęcej twarzy
Wiele powabu dodaje.

Miłość cnoty nie zawiedzie —
Wiek urodę waszą splami
I najczarowniejsze lica
Poorze kiedyś zmarszczkami.

Przyjdzie czas, że od zwierciadła
Ze zgrozą się odwrócicie,
Że powodem nowych zmarszczek
Własne będzie wam odbicie.

Ale cnota przetrwa lata
I ma zawsze urok świeży;
Nierzadko długość kochania
Od cnoty właśnie zależy…

Więc posłuchaj mych wskazówek,
A płeć zyskasz śnieżnobiałą,
Kiedy ze snu się przebudzisz,
Co kołysał słodko ciało.

Ziarna jęczmienia takiego,
Jaki daje Libii[22] gleba,
Z plewy i wszelkiej powłoki
Najstaranniej obrać trzeba.

Jęczmienia ma być dwa funty[23][24];
Weź tę samą ilość wyki
I wbij dziesięć całych jajek
W wymienione specyfiki.

Kiedy wszystko doskonale
Już przesuszy się na wietrze,
Niech na żarnach ci oślica
To na miałki proszek zetrze.

Umiel też rogi jelenie
(Pierwsze, jakie zrzuca zwierzę)
I zsyp razem — wiedz, że tego
Szóstą część funta się bierze.

Gdy się owe ingrediencje[25]
Staną mąką drobną, zbitą,
Natychmiać przesiać ją trzeba
Przez możliwie gęste sito.

Dodaj dwanaście cebulek
Narcyzów (ale bez skóry),
Utłucze ci je w moździerzu
Marmurowym sługa który —

Nadto gumy[26] i orkiszu[27]
Etruskiego[28] uncji parę,
Zasię[29] miodu dziewięć razy
Pomnożoną takąż miarę.

Każda dama, co tę pastę
Na oblicze będzie kładła,
Jaśniej będzie tysiąckrotnie
Od własnego lśnić zwierciadła.

Upraż bladego łubinu.
Nie protestuj zbyt zawzięcie,
Gdy ci powiem: dodaj bobu,
Co to sprawia… brzuszka wzdęcie.

Razem sześć funtów, pół na pół,
Po czym owa mieszanina,
Jak i w poprzedniej recepcie,
Niech sobie jedzie do młyna.

Domieszaj trochę blejwasu[30],
Czerwonej saletry piany
Oraz irysu, co zwykle
Z Ilirii[31] jest sprowadzany.

Każ te środki zagnieść młodą,
Krzepką dłonią i weź z tego
Co najwyżej jedną uncję,
Więcej — niech cię bogi strzegą!

Dodaj jeszcze glinki, z której
Zimorodek gniazdo lepi,
I masz krem, co wszelkie skazy
Z lic usunie ci najlepiej.

Jaką dozę tego środka
Trzeba użyć, pytasz mi się:
Niewiele, pół uncji tylko
Zalecam w moim przepisie.

Jeśli tymi kosmetyki[32]
Ciało sobie chcesz smarować,
To czystym miodem z Attyki[33]
Ingrediencje te rozprowadź.

Choć kadzidło bóstwom służy
I łagodzi gniew ich srogi,
Nie znaczy to, by wyłącznie
Miały zeń korzystać bogi.

Kadzidło zmieszaj z saletrą
(Co usuwa pryszcze z cery),
Weź każdego z tych składników
Nie więcej nad uncje cztery.

Dodaj też cokolwiek gumy —
Ot, część czwartą — z drzewnej kory
I kawałek tłustej mirry[34],
Nie za wielki, ale spory.

Utłucz wszystko to w moździerzu,
Przesiej potem przez rzeszoto[35]
I do mączki otrzymanej
Lej patokę[36] szczerozłotą.

Możesz i włoskiego kopru
Do mirry dosypać snadnie[37]
(Na dziewięć szczypt tej żywicy
Kopru pięć wziąć ci wypadnie).

Ususzonej róży tyle,
Ile zmieści ci się w dłoni,
Po czym soli amonowej[38]
I kadzidła przydaj do niej.

Niechaj w odwarze jęczmienia
Masa ta pomięknie dłużej
(Waga soli wraz z kadzidłem
Ma być równa wadze róży).

Każda dama, co oblicze
Maścić zechce tą pomadką,
W krótkim czasie będzie miała
Cerę jak aksamit gładką.

Znałem białogłowę[39], która
Kładła mak do zimnej wody,
Trzeć kazała go i potem
Nacierała nim jagody[40]…

> Na tym urywa się zachowany tekst utworu.

De medicamine faciei femineae — tytuł nie pochodzi od Owidiusza; został on ustalony na podstawie niektórych rękopisów przez filologów w późniejszych czasach. [przypis tłumacza]

Kunszt miłosny — przyjęta obecnie polska wersja tytułu tego poematu Owidiusza to Sztuka kochania (łac. Ars amatoria). [przypis edytorski]

Apulejusz z Madaury (ok. 125–po 170) — rzymski filozof, retor i pisarz; autor m.in. satyryczno-fantastycznej powieści obyczajowej Metamorfozy, znanej też pod tytułem Złoty osioł. [przypis edytorski]

gwoli (daw.) — dla czegoś, w jakimś celu (składniowo łączy się z C.: gwoli komu, czemu). [przypis edytorski]

nadobny (daw.) — pełen powabu; piękny. [przypis edytorski]

Sulmona — miasto w środkowych Włoszech, miejsce urodzin Owidiusza. [przypis edytorski]

Chronos (mit. gr.) — bóg czasu. [przypis edytorski]

gotowalnia (daw.) — pokój do ubierania się lub stolik z lustrem i przyborami do robienia toalety (toaletka). [przypis edytorski]

liczko — zdrobn. od lico (poet.): twarz. [przypis edytorski]

tyryjska, szkarłatna farba — tzw. purpura tyryjska, drogocenny barwnik w odcieniach od różowego do ciemnego fioletu, wytwarzany w starożytności w fenickim mieście Tyr (ob. Sur w Libanie) ze śluzu ślimaków morskich. [przypis edytorski]

Indowie — mieszkańcy staroż. Indii. [przypis edytorski]

Tytus Tacjusz — legendarny król sabińskiego miasta Cures. Wg rzymskiej legendy w założonej przez Romulusa i jego towarzyszy osadzie Rzym brakowało kobiet, a sąsiednie plemiona odmawiały zgody na małżeństwa z ich kobietami. Romulus nakazał zorganizowanie święta, na które zaproszono panny z sąsiedniego plemienia Sabinów, a kiedy przybyły, kazał je porwać i wydać za mąż za mężczyzn z najlepszych rodów. Doszło do wojny Sabinów pod wodzą Tacjusza z Rzymianami pod wodzą Romulusa, którą przerwano dopiero na prośbę porwanych kobiet. Owidiusz przeciwstawia tu surowość i prostotę obyczajów pierwotnych mieszkańców Italii wyrafinowanemu zbytkowi i kulturze czasów sobie współczesnych. [przypis edytorski]

kądziel — pęk lnu, konopi albo wełny przygotowanej do przędzenia, umocowany na przęślicy lub kołowrotku. [przypis edytorski]

czerwona jak ćwik (daw.) — mająca zdrową, rumianą cerę, zarumieniona; ćwik (daw.): specjalnie tuczony młody kogut. [przypis edytorski]

matrona (łac.) — małżonka, gospodyni domu; dziś: starsza, przeważnie zamężna kobieta, ciesząca się poważaniem. [przypis edytorski]

Athos — szczyt górski w płn.-wsch. Grecji, na Płw. Chalcydyckim. [przypis edytorski]

Junona (mit. rzym.) — bogini kobiet, małżeństwa i macierzyństwa, żona władcy bogów Jowisza; jej świętym ptakiem był paw. [przypis edytorski]

zjurzony (daw.) — pobudzony, pełen żądzy, roznamiętniony; por. jurny; śluz zjurzonej klaczy: w starożytności płynu wypływającego z genitaliów klaczy podczas rui używano do przyrządzania napojów miłosnych. [przypis edytorski]

marsyjskie pienia — śpiewane zaklęcia podbitego przez Rzymian italskiego ludu Marsów (łac. Marsi), zamieszkującego okolice dawnego jeziora Fucinus, region zwany dziś Marsica. [przypis edytorski]

Temesa, później zwana Tempsa — staroż. miasto w Italii, nad brzegiem M. Tyrreńskiego; znane z kopalni cennej miedzi, wyczerpanych przed końcem I w. p.n.e. [przypis edytorski]

miesiąc (daw.; poet.) — księżyc; Niech tam sobie wiedźma (…) w miedź (…) trąca: (…) z utartej drogi nie zboczy rydwan miesiąca — wierzono, że czarownice swoimi magicznymi praktykami (tu obejmującymi potrząsanie przedmiotami z brązu lub miedzi) potrafią kontrolować bieg księżyca, a nawet ściągnąć go z nieba. [przypis edytorski]

Libia — dawna nazwa Afryki północnej na zachód od Egiptu. [przypis edytorski]

funt rzymski — libra, podstawowa jednostka wagowa w staroż. Rzymie, równa ok. 330 g, dzieląca się na 12 uncji. [przypis edytorski]

Jęczmienia ma być dwa funty… — dla pań, które by malgré tout [fr.: mimo wszystko; red. WL] pragnęły na „własnej skórze” wypróbować skuteczność Owidiuszowych recept, zaznaczam, iż w przekładzie zachowałem jak najściślej proporcje zalecone przez autora. Żadnej odpowiedzialności jednak za ewentualny wynik kuracji — jako skromny tłumacz jedynie — wziąć na siebie nie mogę. Wszelkie zatem pretensje i reklamacje raczą Szanowne Czytelniczki kierować wprost… otóż w tym sęk właśnie, że autor od dłuższego czasu nie żyje. [przypis tłumacza]

ingrediencja (z łac.) — składnik. [przypis edytorski]

guma — chodzi o gumę arabską, lepką, twardniejącą na powietrzu substancję wydzielaną przez zranione pnie i gałęzie akacji afrykańskich. [przypis edytorski]

orkisz — gatunek zboża należący do rodzaju pszenica, obecnie rzadko uprawiany. [przypis edytorski]

etruski — pochodzący z Etrurii (płn. Italii) lub związany z Etruskami, mieszkającym w płn. Italii staroż. ludem, który początkowo dominował nad Rzymianami, a następnie w III w. p.n.e. został przez nich całkowicie przez nich podbity i wchłonięty. [przypis edytorski]

zasię (daw.) — natomiast. [przypis edytorski]

blejwas (z niem. Bleiweiβ) — biel ołowiana; rodzaj barwnika używanego w malarstwie i rzemiosłach. [przypis edytorski]

Iliria — staroż. kraina na wsch. wybrzeżu Adriatyku, obejmująca tereny obecnej Chorwacji, Bośni i Hercegowiny, Czarnogóry, Serbii i Albanii. [przypis edytorski]

tymi kosmetyki (daw.) — dziś popr. forma N.lm: tymi kosmetykami. [przypis edytorski]

Attyka — kraina hist. we wsch. części Grecji, zjednoczona przez Ateny w miasto-państwo; czystym miodem z Attyki: miód attycki, wytwarzany przez pszczoły z ziół na górze Hymettos, uważany był w starożytności za najlepszy w smaku i mający najlepsze własności lecznicze. [przypis edytorski]

mirra — wonna życica balsamowca mirry, zwykle wykorzystywana jako pachnidło bądź kadzidło. [przypis edytorski]

rzeszoto — rodzaj sita o dużych otworach. [przypis edytorski]

patoka — miód pszczeli w stanie płynnym. [przypis edytorski]

snadnie (daw.) — łatwo, bez trudu, bez wysiłku. [przypis edytorski]

sól amonowa — sól pozyskiwana w okolicach słynnej świątyni z wyrocznią egipskiego boga Amona, w oazie Siwa w płn.-zach. Egipcie, blisko ob. granicy z Libią (Pliniusz, Historia naturalna XXXI, IX). [przypis edytorski]

białogłowa (daw.) — kobieta. [przypis edytorski]

jagody (daw.; poet.) — policzki. [przypis edytorski]