# Pieśń XXV (Użałuj sie, kto dobry, a potłucz zawiasy...)

Jan Kochanowski

# Jan Kochanowski. Pieśni, Księgi pierwsze. Pieśń XXV[1][2]

> Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Użałuj sie[3], kto dobry, a potłucz zawiasy
I mnie samę wrzuć w ogień; bo prze te niewczasy[4]
Dobrze[5] już nie szaleję, ja, furta strapiona;
Jednak[6] mię ten bezmierny niepokój dokona[7].

Że to żadna Boża noc nigdy nie minęła,
Abych kiedy okrutnych razów nie podjęła[8]
Od tych sprosnych pijanic; nie mówię o słowa,
Łatwiejsza to, kiedyby[9] cała była głowa.

Co tu za mej pamięci powrozów stargano,
Wrzeciądzów[10] ukręcono, młotków[11] skołatano;
Teraz już głowicami[12] łotrostwo mię tłucze,
A ubogi gospodarz kryje pod sie klucze.

To nietajna, że cierpię nie za swoją winą,
Ale wszeteczna pani wszystkiego przyczyną,
Która nie wiem na jaki żywot sie udała[13],
Że i wstydu, i dobrej sławy zapomniała.

Ja, to Bóg wie, przestrzegam swojej powinności,
A taję, ile mogę, jej zbytków i złości.
Cóż po tym, kiedy ludzie na zęby ją wzięli[14]?
Ona wie, jesli fałszu czy prawdy sie jęli.

Ale jesli mię, smutną, ciężkie razy bolą,
Nie mniejszą mam przed owym nędznikiem niewolą,
Co tu noc pole nocy[15] płacze mi nad głową
Ani mi spać dopuści swą żałosną mową.

«Furto — powiada — sroższa niżli pani twoja,
Mnie to na złość trzymasz sie tak mocno podwoja[16];
Czemu mię w dom, smutnego, nie puścisz? Gdyż[17] mojej
Skrytej prośby nie umiesz odnieść paniej swojej!

Tak-że ja, biedny człowiek, w swym ciężkim frasunku
Nie mam uznać[18] na wieki żadnego ratunku?
I już mię nocleg potkać uczciwszy nie może,
A ten zimny próg muszę przyjmować za łoże?

Mych niewczasów litują nocy nieprzespane,
Litują pełne gwiazdy, wiatry niewytrwane[19];
Ty sama nie chcesz baczyć ludzkich doległości[20],
A swym tylko milczeniem wiecznie zbywasz gości.

Gdzieś to namniejsze słówko przez skałę przepadło[21],
A na zapamiętałym[22] uchu paniej siadło;
By kamień, by żelazo w sercu swym chowała,
Nie wierzę temu, żeby westchnąć raz nie miała.

Teraz na szczęsnej ręce u drugiego leży,
A moja prózna mowa przecz za wiatry bieży;
Ale ty, coś przyczyną tych wszystkich trudności,
Furto, mówię, niewdzięczna moich uczynności[23],

Tobiem ja złego słowa nie rzekł jako żywo,
Co drugi rad uczyni, gdy mu miejsce krzywo,
Żebyś mi tę niewdzięczność okazować miała
A mnie całą noc płakać pod niebem niechała[24].

Alem cię rychlej nowym rymem udarował
I twoje niskie progi wdzięcznie ucałował,
Com sie razów[25] obrócił u twego podwoja,
Obiatami[26] szukając u świętych pokoja».

To tego[27] i co lepiej oni[28] tam umieją,
Całą Bożą noc będzie, aż kury odpieją[29].
Takżeć mię, smutną, to złe paniej obyczaje,
To tego płacz frasuje, aż mię ledwie staje[30].

Ks. 1, Pieśń XXV — skarga furty skierowana do pięknej dziewczyny; klasyczny przykład gatunku zwanego paraklausithyron, którego realizacje pojawiały się już wyżej w Ks. 1, Pieśni XXI i Pieśni XXIII. Pieśń nawiązuje do elegii (I, 16) Propercjusza (do w. 25 stanowi naśladowanie, a dalej przekład). [przypis redakcyjny]

W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

użałować się (starop.) — ulitować się. [przypis redakcyjny]

niewczasy (starop.) — niewyspanie, przemęczenie, niewygody. [przypis redakcyjny]

dobrze (daw.) — omal. [przypis redakcyjny]

jednak — tu: w końcu. [przypis redakcyjny]

dokonać (starop.) — dobić, zabić (por. pokrewne: konać; dokonać żywota). [przypis redakcyjny]

Abych (…) okrutnych razów nie podjęła — żebym nie doznała (nie otrzymała) okrutnych ciosów. [przypis redakcyjny]

nie mówię o słowa, / Łatwiejsza to, kiedyby — nie chodzi już o to, co mówią, łatwiej by to było znieść, gdyby. [przypis redakcyjny]

wrzeciądz (daw.) — zamek; urządzenie do zamykania bramy w postaci żelaznej sztaby lub drąga obracającego się na sworzniu. [przypis redakcyjny]

młotek — chodzi tu o młotek wiszący na bramie i używany jako kołatka. [przypis redakcyjny]

głowica — rękojeść broni. [przypis redakcyjny]

na jaki żywot sie udała — jaki rodzaj życia wybrała. [przypis redakcyjny]

na zęby ją wzięli — zaczęli ją obmawiać (por. dzisiejsze „wziąć kogoś na języki”). [przypis redakcyjny]

noc pole nocy — noc podle nocy, czyli noc po nocy. [przypis redakcyjny]

podwoja (starop. forma D. lp) — bocznej futryny drzwi. [przypis redakcyjny]

gdyż — tu: skoro. [przypis redakcyjny]

uznać — doznać, doświadczyć. [przypis redakcyjny]

niewytrwany (starop.) — nie do wytrzymania. [przypis redakcyjny]

doległość (daw.) — cierpienie, dolegliwość. [przypis redakcyjny]

Gdzieś to (…) przepadło — oby przeniknęło. [przypis redakcyjny]

zapamiętały — uparty w złym. [przypis redakcyjny]

uczynność — tu: przysługi, podarki. [przypis redakcyjny]

niechać (starop.; tu forma 3 os. lp r.ż.: niechała) — zostawić. [przypis redakcyjny]

Com sie razów — ilem się razy. [przypis redakcyjny]

obiata (daw.) — ofiara. [przypis redakcyjny]

tego — w domyśle: tego śpiewania. [przypis redakcyjny]

oni — w domyśle: kochankowie śpiewający w nocy. [przypis redakcyjny]

odpieją — skończą piać. [przypis redakcyjny]

mię ledwie staje (starop.) — ledwie żyję. [przypis redakcyjny]