# „Pokociło się” i „Dam nogę”

Eliza Orzeszkowa

> Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.


OSOBY:

WITOLD GAWDYŁŁO, obywatel wiejski, lat 40.

JADWIGA, jego żona, lat 25.

ZDZISŁAW PRĘDKOWSKI, koroniarz, brat Jadwigi, lat 30.


Rzecz się dzieje w Szydoszycach, majątku Gawdyłły, na Litwie.

### SCENA I

JADWIGA I WITOLD

Salonik wiejski wygodnie, lecz skromnie urządzony. Na kanapie, przed stołem, zarzuconym dziennikami, siedzi Jadwiga; Witold, w długim wygodnym surducie, stoi przed nią i na rozpostartych rękach trzyma motek włóczki, którą ona zwija.

JADWIGA


Mój drogi! prędzéj poruszaj rękoma! prędzéj! prędzéj! bo takim sposobem do wieczora chyba włóczkę tę zwijać będę.


WITOLD

gderliwie i z mocno litewskim akcentem.


Prędzéj! prędzéj! a to dopiéro niewiasta, w gorącéj wodzie kąpana! mnie łokieć już tak zbolał, że niech Pan Bóg broni, a ona jeszcze: prędzéj! wszystko jéj prędzéj! czysta koroniarka z ciebie!


JADWIGA

z wymówką.


Wstydź się, Witoldzie! znowu wymawiasz mi, żem rodem z Korony… a tyle razy już cię prosiłam…


WITOLD

zawstydzony.


No, przepraszam, przepraszam cię, kiciu! Tak mi się to jakoś niechcący wypstryknęło. Ale bo, widzisz, duszeczko, to ten Zdzisław draźni mię trochę temi swemi koroniarskiemi bzikami. Odkąd przyjechał tu trejkocze a trejkocze, a to czemu nie ubierzesz się staranniéj? a to: czemu u was meble takie staroświeckie? a to: czemu zaprząg taki…


JADWIGA

upuszczając umyślnie kłębek.


Widziu! kłębek mój! kłębek!


WITOLD

pośpiesznie rzucając się za kłębkiem.


Oj, pokociło się! pokociło się! pokociło!


Wsuwa głowę pod kanapę; Jadwiga, śmiejąc się, popycha nogą kłębek, który zatacza się pod fotel. Witold biegnie ku fotelowi, ciężko upada na klęczki i wsuwa głowę pod fotel. Śmieją się oboje.

WITOLD


Koci się! koci się! Jezus, Panna Marya! ot i znowu pokociło się!


### SCENA II

CIŻ I ZDZISŁAW

ZDZISŁAW

Staje we drzwiach w eleganckiém ranném ubraniu, z laseczką w jednéj ręce, a cylindrem w drugiéj.


Co się stało? Jadwisiu, zlituj się, co się tu u was stało? koci się! okociło się! pod fotelem… w salonie… Adio! daję nogę i nie zobaczycie mię, jak na obiad!…


JADWIGA


Zdzisiu! dajże pokój z żartami temi… chodź.


WITOLD

Z kłębkiem, wydobytym z pod fotela, w ręku, z osłupieniem, z za którego przebija się ironja, do Zdzisława, który zbliża się ku siostrze.


Co dajesz? co dasz? nie dosłyszałem, nogę… czy co? jak to: dasz nogę? komu? na co? za to? żebyś jeszcze rękę dawał, no, to połóżmy…[1] ale jakże to można dać nogę? co?


ZDZISŁAW

Mówi płynnie i prędko, żartobliwie, ale z odcieniem wyższości w głosie i postawie.


Cóż dziwnego, szwagierku? usłyszawszy wchodząc rozpaczliwe wołanie twe, mniemałem, że miał tu miejsce wypadek… nieestetycznéj wcale natury, a że właśnie przed chwilą napawałem wzrok mój cudowną zielenią niw, a powonienie uroczą wonią kwiatów, nie chciałem rozkosznych wrażeń psuć trywialnością gospodarskiéj katastrofy i zawołałem: dam nogę! to jest: ucieknę.


WITOLD


Ach! będę teraz wiedział, że: ucieknę! mówi się w języku panów koroniarzy: dam nogę!


ZDZISŁAW

z żywą gestykulacyą.

Nie inaczéj, szwagierku, i jeżeli zechcesz być sprawiedliwym, podziwiać będziesz dosadność, co mówię, artystyczną plastyczność wyrażenia tego. Przez jakiż bowiem znak zewnętrzny objawia się ucieczka? Przez przyśpieszone stąpanie. Co czyni człowiek, który pośpiesznie stąpa? Posuwa on nogi swe prędko, coraz prędzéj. Kędyż posuwa je? pośród przestrzeni, w objęciach któréj szuka ratunku przed nienawistném lub zatrważającém zjawiskiem. Czémże więc jest w saméj istocie swéj owa mechaniczna czynność, dokonywana przez ustrój uciekającego człowieka? Najpewniéj, nie jest ona czém inném, jak tylko podawaniem, lub téż dawaniem nóg jego przestrzeni. Dixi.

WITOLD

na stronie.

Ależ gada? no gada! to dopiero język gdyby taradajka!…[2]głośno z udaną pokorą: Słuchałem, podziwiałem i umocniłem się w mniemaniu, że nas biednych, zająkliwych litwinów, Pan Bóg na to musi być[3] stworzył, żeby panowie koroniarze śmiać się z kogo mieli. Śmiejcie się sobie, drwijcie, kpijcie, na zdrowie! a my taki[4] co wiemy, to wiemy. Języków nam, tak jak wam, białoskórnicy[5] nie wyprawiali, aby mleły mowę człowieczą, niby pytel ziarno, ale kiedy przyjdzie do pracy, do czynu, wtedy… oho! kochanieńki, dużajmy się… dużajmy się…[6] ile wlezie…

ZDZISŁAW

z lekkiem podrażnieniem.

Dużajmy się! dużajmy się! co prawda, zbyt często panowie litwini mówicie o tém, że przewyższacie nas na polu pracy i czynu, tak często, że mamy już tego dosyć…

WITOLD

Jeżeli wy możecie wyśmiewać się z mówienia naszego, niechże i nam wolno będzie błędy wasze wytykać. Mamy tego dosyć, jest wyrażeniem wcale nie polskiém, ale galicyzmem, czystym przekładem z francuzkiego: vous en avez assez. Litwini téż umieją czasem po francuzku tylko, że, mówiąc po polsku, z francuzkiego tłumaczyć zwyczaju nie mają. Myśmy wierni mowie ojców naszych.

ZDZISŁAW

Znowu przechwałki!

WITOLD

Wcale nie przechwałki, bo, jak żyję, nie słyszałem, żeby było rzeczą lisznią[7] mówić prawdę. A prawdą jest, żeśmy od was, panowie koroniarze, pracowitsi, wytrwalsi, poważniejsi, moralniejsi…

ZDZISŁAW

z ironją.

Skromniejsi…

WITOLD

E! kochanieńki, daj pokój, tylkoż już ze skromnością daj pokój i brakiem jéj nam nie przytykaj, bo wié o tém dobrze świat i korona polska kędy to najżyźniéj urodziła blaga…

ZDZISŁAW

wesoło.

Wiem, wiem! w Koronie! wiecznie nam blagę tę w oczy rzucacie, ale mamy już tego dosyć! Muszę ja raz z tém skończyć i wytłomaczyć tobie, szwagierku, w szczególności, a całéj twojéj Litwie w ogóle, czego to właściwie objawem jest ta, tak przez was okrzyczana, blaga. Owóż, wiedziéć macie, że istnienie blagi w kraju jakimś dowodzi współrzędnego istnienia w nim cywilizacyi… czémże bowiem jest blaga, jeżeli nie naśladowaniem i udaniem wszystkiego, co świetne, wytworne, wielkie i piękne… słowem cywilizowane. A któż naśladować może to, czego nie widzi, nie słyszy, nie dotyka? gdzie są naśladowcy, tam musi być wzór; gdzie więc istnieje blaga, tam musi istniéć i cywilizacya…

WITOLD

z osłupieniem.

Otóż przewróciłeś kota do góry nogami!… No, już ja ciebie, braciszku, winszuję z takim wyobrażeniem o bladze i cywilizacyi.

ZDZISŁAW

parskając śmiechem.

Cha, cha, cha, cha! winszuję ciebie… cha, cha, cha! winszuję ciebie!… z takiém wyobrażeniem! cha, cha, cha! Winszować kogoś z czémś!… po jakiemu to, szwagierku, bo przecież nie wtrynisz we mnie, że to po polsku.

WITOLD

zmieszany trochę.

No, cóż tam wielkiego, Jezus, Panna Marya! chciałem powiedziéć: winszuję tobie… i tak mi się to jakoś w innych przypadkach wypstryknęło… Ale powiedz że mi i ty z łaski swojéj, co to znaczy: nie wtrynisz we mnie?… jak żyję, nie słyszałem…

ZDZISŁAW

nie zmieszany bynajmniéj.

To jest, szwagierku, lapsus linguae, czyli: poślizgnięcie się języka…

WITOLD

z tryumfem.

Aha! to i wam także języki ślizgają się czasem, choć jesteście tak cywilizowani, że aż macie blagę… A co się tycze téj cywilizacyi… to, jeżeli mię słuch nie omylił, powiedziałeś, że na Litwie cywilizacyi niéma ani ksztynki…[8]

ZDZISŁAW

Jako żywo, nigdy o żadnéj krztynce nie mówiłem…

JADWIGA

rzucając na stół robotę.

Boże! jaką mi te sprzeczki przykrość sprawiają!

WITOLD

Powiedziałeś kochanieńki…

JADWIGA

z prośbą do męża.

Mój Widziu…

WITOLD

do Jadwigi.


Nie przeszkadzaj, kiciu, bo zapomnę, co miałem powiedzieć… do Zdzisława: powiedziałeś kochanieńki, powiedziałeś, że litwini ciemni, jak tabaka w rogu, barbarzyńcy… Naturalnie, naturalnie, my ciemni, barbarzyńcy, ani słowa! Powiedz mi tylko z łaski swojéj: zkąd to był rodem Mickiewicz? co? słyszysz, braciuszku? Adam Mickiewicz! musi być z ucywilizowanéj korony był on rodem, co?


ZDZISŁAW


Wiem, wiem, słyszałem tysiąc razy! Mickiewicz jest konikiem, na którym zawsze jeździcie, ilekroć zamarzy się wam o wyścigach z nami… Prawda, Mickiewicz był litwinem. Posiadacie tę wielką chlubę przeszłości waszéj. Ale myśmy postępowi, więcéj myślimy o teraźniejszości, niż o przeszłości… Wejdźmy na pole teraźniejszości i tu dopiéro z ironją dużajmy się…


WITOLD

z tłumionym gniewem.


Powtarzasz pan wyrażenia moje… ale cóż zrobić… znosić trzeba… a przy tém…


JADWIGA


Mój Witoldzie…


WITOLD

do żony.


Nie przeszkadzaj, duszeczko, bo zapomnę… do Zdzisława: przytém, dowiedziéć się chciałbym, co nam tak ważnego pokazać możecie na tém polu teraźniejszości?


ZDZISŁAW


W dziedzinie rolnictwa: gospodarstwo płodozmianne…


WITOLD


Jest i u nas, jest i u nas!…


ZDZISŁAW

Gdzie?

WITOLD

zmieszany trochę.


No, tak… tędy owędy…


ZDZISŁAW


Aha! rozumiem. W dziedzinie przemysłu: miasta fabryczne takie, jak Łódź, Zgierz…


WITOLD

Niemieckie kochanieńki, niemieckie…

ZDZISŁAW

na stronie.


Pal djabli! prawdę mówi! głośno i śmiało; co zaś do umysłowości: zkąd na wiejskie ustronia wasze leje się rosa, deszcz, co mówię, ulewa myśli i wiedzy, w postaci tych oto wskazuje na stół z dziennikami tych oto wytworów pracy naszéj, postępu naszego…


WITOLD

mrukliwie.


Takież tam wytwory… Jezus, Panna Marya!


ZDZISŁAW

z uniesieniem.


Co? co? co? jak za grosz pistolet! Otóż to wdzięczność wasza za to, że oświecamy was i cywilizujemy! Otóż to ocena, którą praca nasza spotyka od panów litwinów! To już doprawdy przechodzi wszystko! to już daléj nie idzie! porywa ze stołu zeszyt „Ateneum” i przyskakuje z nim do Witolda. Patrz! patrz na szacowne wydawnictwo, czy i ono także, jak za grosz pistolet?


WITOLD

namyśla się.


Hm, to prawda. Pismo to porządne, niéma co mówić, porządne, seryozne, człowiek się zeń dużo nauczyć może… uderzając się dłonią w czoło ależ… aha! Kto wydaje te piękne książeczki? powiedz! kto to taki i jak się nazywa?


ZDZISŁAW

nie dorozumiewając się o co idzie.


Któż? Spasowicz. To wiadomo. I cóż ztąd?


WITOLD

chichocząc z tryumfem.

A gdzież on urodził się, ten wielki mówca… ten szlachetny obywatel kraju… ten… ten… E, o nim, panie dobrodzieju, skórę wołową można-by zapisać i jeszcze by nie stało… Gdzież on urodził się: musi być na waszém Królestwie! co! Ehe! urodził się on w gubernii Mińskiéj, którą geografowie nie uśpieli jeszcze w granice waszego Królestwa włączyć… ha! ha! ha!…

ZDZISŁAW

smutnie.


Masz racyą… masz racyą… namyślając się: ależ on sam pisma swego nie redaguje… mieszka gdzieindziéj… redagują je w Warszawie, a sam przyznałeś…


WITOLD

z powagą.


Redaktor: Oskierko! Jak żyję, nie słyszałem, żeby Oskierkowie byli koroniarze…


ZDZISŁAW

niecierpliwie.


Ale czyż to jedno Ateneum jest na świecie… masz oto starożytne, zasłużone, pełne różnych osobliwości, pismo, prenumerujesz je przecie…


WITOLD

patrząc na pokazywany mu dziennik.


A! Tygodnik Illustrowany!… Prawda, że nie litwin… z nagłym tryumfem: Ale żonaty z litwinką! Jak Boga mego kocham, dokumentalnie wiem, że żonaty z litwinką… z Lidzkiego powiatu… czy co?


ZDZISŁAW

śmieje się z przymusem.


Słowem, żeby nie było litwinów i żonatych z litwinkami, świat skończył by się dziś albo jutro… przerzuca gazety i jedną z nich wysoko podnosi. Eureka! Aleksander Świętochowski… Pióro świetne jak tęcza, a ostre jak sztylet… Znakomity publicysta, autor Helwii, Niewinnych, nowelli O życie, etc., etc.. Ten chyba litwinem już nie jest…


WITOLD

z wahaniem.


Powiadają coś o nim… że… kacerz!… po namyśle: Ale taki pięknie pisze, niéma co mówić! Jak on, panie mój, w Helwii Cezara tego stremendził[9], to aż mię aniołowie do nieba brali, albo w Borucie nędzę tych Szlązaków tak opisał, że płakaliśmy z Jadzią obok, jak bobry… Co prawda, to prawda… przykładając sobie rękę do czoła. Ależ ja słyszałem o jakichś Świętochowskich na Litwie!… jak Boga mego… z wybuchem: Ot i znałem nawet pannę Świętochowską, gdzieś w Grodzieńskiém… Jadziu, prawda, że znałem? Zdaje się nawet, że się w niéj podkochiwałem troszynkę… przed poznaniem się z tobą, Jadziuniu, przed poznaniem… Tak, tak, to litewska familia, ci Świętochowscy… a tylko on jeden… ten tam Aleksander, jakimściś przypadkiem do Korony zakocił się…


JADWIGA


Czy wiecie, moi drodzy, że tak mię nudzicie temi wiecznemi…


WITOLD

do żony.


Ależ nie przeszkadzaj, lubciu, bo zapomnę… Ot i zapomniałem! A takiego cóś ważnego miałem na języku… O! przypomniałem… do Zdzisława: Kraszewski jest litwinem!


ZDZISŁAW


Urodził się w Warszawie.


WITOLD


Co tam, że urodził się! Taki człowiek, jak on, wybornie bez urodzenia się swego obejść się może… Ale rodowe gniazdo jego…


ZDZISŁAW


No tak, tak! Ale… czyliż nam brak ludzi znakomitych na wszystkich polach, abyśmy o jednego spierać się musieli! Naprzykład, lekarze nasi: Chałubiński, Baranowski, Kosiński…


WITOLD


I u nas! i u nas! Nieboszczyk Wróblewski, nieboszczyk Habicht, nieboszczyk Zdanowicz…


ZDZISŁAW


A światłość wiekuista niech im świeci… nasi żyją i prosperują…


WITOLD


Nasz Cywiński téż żyje…


ZDZISŁAW


Cieszę się tém. Ale idźmy daléj. Artyści dramatyczni: Królikowski, Żółkowski, Modrzejewska, Derynżanka, Popiel…


WITOLD


I u nas! i u nas! Był Surewicz, była Palińska…


ZDZISŁAW


Nasi są i świat wogóle, a prasę w szczególności sobą napełniają…


WITOLD

z rozpaczliwym giestem.


Na miłość Bozką! człowiecze! idżże po rozum do głowy! Jakim że sposobem, gdzie nasi artyści dramatyczni być i świat napełniać sobą mogą? Nieszlachetnie jest wymawiać komuś niedostatki, pochodzące z niezależnych od niego okoliczności!


ZDZISŁAW

zmieszany trochę.


Prawda… przepraszam… ale przecież malarstwo nie ulega już chyba okolicznościom niezależnym… Gdzież są wasi wielcy malarze? u nas: Matejko…


WITOLD


Galicyanin…


ZDZISŁAW


Ale nie litwin… Brandt, który na obrazach swych podpisuje się: Brandt z Warszawy, dla tego zapewne, aby go sobie w przyszłości Litwa nie przywłaszczyła.


WITOLD

z wybuchem.


Siemiradzki nasz!…


ZDZISŁAW


Siemiradzki nie jest ani litwinem, ani koroniarzem… Jest on rzymianinem; bo do dzieł swych bierze zawsze siużety rzymskie…


WITOLD


Siużety rzymskie! Dobry to rzymski siużet, który najpiękniejszą i najdroższą pracę swą ofiarował w darze Sukiennicom krakowskim, który głośno i śmiało mówi wszędzie i wszystkim: kim jest i jaka matka go rodziła… E! daj Boże, aby panowie koroniarze jak najwięcéj takich rzymskich siużetów mieli… żeby wszyscy w takie siużety przemienili się… Wtedy to dopiéro przyznalibyśmy im wyższość nad nami.


ZDZISŁAW


Bagatelka! chce, abyśmy przemienili się w pięć milionów Siemiradzkich… żąda cudu, aby szacunek nam swój ofiarować… ale mniejsza o to, myśmy i bez cudu żadnego koroną kraju…


WITOLD

z udaną pokorą.


To prawda… a my już chyba tem tylko, co pod koroną.


ZDZISŁAW


Więc, niby… głową?


WITOLD

pokornie.

Musi być…

JADWIGA

z niepokojem.


Zdzisiu! proszę cię: skończ tę sprzeczkę! Zdzisiu mój drogi, ustąp!..


ZDZISŁAW

do siostry.


Dla ciebie to zrobię! co tam zresztą. Witold poczciwy, a tylko uparty i zarozumiały, zwyczajnie jak litwin!


WITOLD

zrywa się i w patetycznéj pozie przed żoną stając.


Otóż i znowu, otóż i znowu wymyśla nam od upartych i zarozumiałych! Powiedz, Jadziu, powiedz że mu ty, duszeczko, czy ci źle jest na Litwie między litwinami? czy żałujesz, żeś za litwina poszła? czy ja jestem tyran, okrutnik, barbarzyńca…


JADWIGA

żywo.


Ależ nie, nie, Witoldzie. Nietylko bratu memu, ale i całemu światu, w każdéj chwili powiedziéć jestem gotową, żem ani przez jedną chwilę nie pożałowała tego, iż pomimo uprzedzeń rodziny, żałowała a po części i własnych, zdecydowałam się zostać twoją żoną… Litwa jest piękną, malowniczą, uroczą krainą, a tyś najlepszym z mężów…


WITOLD

tryumfująco do Zdzisława.


Słyszysz, kochanieńki, co? czy o którymkolwiek koroniarzu z ust kobiecych wyjść może podobne zdanie?


ZDZISŁAW


O! dla Boga! czemuż-by nie! wychodzą różne i jeszcze lepsze; lecz co się tyczé natury litewskiéj, w żaden sposób zgodzić się nie mogę na oddawane jéj przez Jadzię pochwały.


WITOLD


A toż dla czego?


ZDZISŁAW

patetycznie.


Znasz ty ten kraj, w którym Karpaty się wznoszą?


WITOLD

zajękliwie.


A ten… ten… w którym odwieczne puszcze wiewają…


ZDZISŁAW


Sam wasz Kraszewski opiewał Wisłę… deklamuje:


> «Wisło moja, Wisło szara, czemu mętne wody twoje?
> Jakże mętne być nie mają, kiedy do nich łzy padają.»

WITOLD

idzie w drugą stronę i deklamuje także.


«Wilia naszych strumieni rodzica, dno ma złociste, a niebieskie lica, piękna litwinka…» uderza się dłonią w czoło i staje ależ u nas natura, to, Jezus, Panna Marya, jaka piękna! Białowiezka puszcza… sosny pod niebo… u stóp sosen mech… brusznice i co tam więcéj… aha! żubry! żubry, panie mój, ostatnie w Europie żubry… czy to psy? co?


ZDZISŁAW

lekko.


U nas żubrów niéma, ale téż i niedźwiedziów niéma…


WITOLD

hamując gniew.


Czy to przytyk do… do tego, że to my litwini… niedźwiedzie?


JADWIGA

w stronie.


Boże! oni się naprawdę pokłócą, jak tylko do niedźwiedzi przyjdzie, to już źle… wstaje, zamyśla się, po chwili z figlarnym giestem: Poczekajcie! zaraz ja was pogodzę! wybiega!


ZDZISŁAW


Pocóż bo zaraz wszystko brać do siebie, chyba na téj zasadzie, że sztuknąć w stół, nożyce się odezwą…


WITOLD

ze złośliwém uradowaniem.


Sztuknąć! sztukać! sztuka! sztukają! Jak panowie koroniarze pięknie po polsku mówią, to aż miło… Ale… ale… zapomniałem zapytać się o h. Coście zrobili z naszém h? z naszém ojczystém, piękném, z naszém ukochaném h? coście uczynili z tą cząstką narodowéj spuścizny naszéj, z tą zgłoską, którą ojcowie nasi wymawiali, gdy mówili honor? Gdzieżecie je pochowali?[10] Czemuście ją na potratę[11] oddali? Mówże pan! odpowiedzi oczekuję! gdzie jest…


ZDZISŁAW

w osłupieniu.


Jakie ch? co za ch? nie rozumiem.


WITOLD


Nie rozumiész! zapewne! powiedz-że: honor.


ZDZISŁAW


No, chonor, chonor i cóż z tego.


WITOLD


To, że mówi się po polsku nie chonor, ale honor; nie cherbata, ale herbata; nie chotel, ale hotel; nie chrymnąć, ale hrymnąć…[12] H… h… h… h… słyszysz, kochanieńki, h…


ZDZISŁAW

z niecierpliwością.

Ależ mniejsza o to! mniejsza o to! aż mi w uszach od waszego ch zachuczało! Prawdę mówiąc, bez tego waszego ch wybornie żyć można… ale… bez czego życia nie pojmuję, to… to… zgadnij!

WITOLD


No i bez czegóż tam? bez mazowieckich piachów…


ZDZISŁAW


O nie! bez takich kobiet, jak nasze koroniarki…


WITOLD


O Jezus, Panna Marya, i cóż tam takiego wielkiego te wasze kobiety?


ZDZISŁAW


Pełne gustu i estetyki…


WITOLD


Strojnisie!


ZDZISŁAW


Pełne wdzięku…


WITOLD


Kokietki!


ZDZISŁAW


Wymowne…


WITOLD


Wygadane!


ZDZISŁAW


Ładniutkie…


WITOLD


Malowane!


ZDZISŁAW


Zgrabne, żwawe…


WITOLD


Lafiryndy… fertki…


ZDZISŁAW


O! za pozwoleniem! z pomiędzy tych to, jak je nazywacie lafirynd i fertek, wyszedł cały szereg kobiet bohaterek, kobiet uczonych i poetek, zaczynając od Wandy, która wolała rzucić się w objęcia śmierci, niźli niemca…


WITOLD


Galicyanką była nie koroniarką… z Krakowa rodem…


ZDZISŁAW


Potém Jadwiga, która dla dobra kraju oddała rękę swą barbarzyńcy Jagielle.


WITOLD


Wielki to był dla niéj zaszczyt…


ZDZISŁAW


Chrzanowska… która…


WITOLD


E! oklepana historya!


ZDZISŁAW


A teraz… czy istnieje u was, jak u nas, liczne grono kobiet autorek, redaktorek i instytutorek, — kobiet, które działają na polu publicznych prac i zasług, które…


WITOLD


Niewiasty nasze cnotliwe są. Doma siedzą i len przędą.


ZDZISŁAW


A czy w przędzeniu żadne nie zachodzą pauzy?


WITOLD


Jakie pauzy? co za pauzy? Niéma żadnych pauz! Są one skromne…


ZDZISŁAW


Gęsi…


WITOLD


Oszczędne…


ZDZISŁAW


Flądry…


WITOLD


Gospodarne…


ZDZISŁAW


Kucharki…


WITOLD


Dobre matki…


ZDZISŁAW


Kokosze…


WITOLD


Wierne żony…


ZDZISŁAW


Różnie bywa…


WITOLD

bez tchu prawie.


Co? co? co? czy dobrze słyszałem? Różnie bywa… znaczy to, że… czasem bywa… E! tego już za wiele! czarne kalumnie wasze dosięgły już cnoty i niewinności matek, żon i siostr naszych… paskudném podejrzeniem dosięgły aż do naszych ognisk domowych… Tego już za wiele… mówiłeś: gęsi! zcierpiałem…


ZDZISŁAW


Mówiłeś: fertki, — zniosłem.


WITOLD


Mówiłeś: flądry, — przebaczyłem.


ZDZISŁAW


Rzekłeś: lafiryndy, — nie dosłyszałem.


WITOLD


Kucharki, kokosze, — uśmiechnąłem się tylko szydersko…


ZDZISŁAW


Malowane… wygadane, — puściłem mimo uszu…


WITOLD


Ale „różnie bywa” o! Jezu, Panna Marya, panie dobrodzieju mój, tego „różnie bywa“ ani ścierpiéć, ani przebaczyć nie mogę. To: „różnie bywa” jest pieczęcią, którą pan przypieczętowałeś wszystkie… wszystkie… dzisiejsze blagi i… i… impertynencye swoje… których nadal nie życzę sobie we własnym domu… zno… zno… znosić!…


ZDZISŁAW

wzburzony.


Znaczyć to ma, że mi pan dom swój wymawiasz… Postępek ten, ze strony pana, jest bardzo dobrze… Gościnność, ta sławna gościnność litewska, o któréj tyle słychać za górami, daléj już iść nie może! I owszem… i owszem… rad nawet jestem, że zajście to skróci pobyt mój w tém pół dzikiém miejscu, w którém nudziło mi się śmiertelnie… porywa laskę i kapelusz. Za kwadrans już mnie tu nie będzie… choćbym miał pieszo ztąd wyjść… muszę tylko pożegnać siostrę… Pozwolisz pan, że chwilę jeszcze poczekam tu na moję siostrę… (siada przy stole, ukrywa twarz w dłoniach i mówi do siebie): Biedna siostra moja! biedna Jadwiga za barbarzyńcę Witolda wydana.


WITOLD

plecami zwrócony do Zdzisława na stronie.


Cości niegrzecznie znalazłem się… Jadzia będzie zmartwiona… Ale już taki i święty nie wytrzyma téj koroniarskiéj impertynentności… Fumy, panie dobrodzieju mój, fumy… blaga… płochość i do tego — złość… O złość! wygaduje na nas, głumi się[13] nad nami, a potém jeszcze o kobietach naszych powiada: „różnie bywa!” Dość już tego! — nadojadło![14].


JADWIGA

Wchodzi powoli bocznemi drzwiami, z otwartą książką w ręku i, nie spostrzegając niby obecnych, głośno, z pięknym polskim akcentem i głębokiém przejęciem się czyta:

> ……….«ty jesteś jak zdrowie,
> Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowié,
> Kto cię stracił. Dziś piękność twą w całéj ozdobie
> Widzę i opisuję, bo tęsknię po tobie».

Nie podnosząc oczu z nad książki, siada na fotelu; ciszéj w zamyśleniu powtarza:


Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowié, kto cię stracił!…


Zdzisław podnosi twarz i patrzy na siostrę.

WITOLD

patrząc w ziemię.


Kto cię stracił!


JADWIGA

czyta.

> Panno święta, co Jasnéj bronisz Częstochowy
> I w Ostréj świecisz bramie!
> ……………………
> Jak mnie dziecko do zdrowia powróciłaś cudem,
> Tak nas powrócisz cudem na ojczyzny łono…

ZDZISŁAW

z westchnieniem.


Powrócisz!


WITOLD

półgłosem.


Jasnéj bronisz Częstochowy i w Ostréj świecisz bramie…


JADWIGA

czyta.

> Tymczasem, przenieś duszę moją utęsknioną
> Do tych pagórków leśnych, do tych łąk zielonych,
> Szeroko nad błękitnym Niemnem rozciągnionych;
> Do tych pól malowanych zbożem rozmaitém,
> Wyzłacanych pszenicą, posrebrzanych żytem,
> Gdzie bursztynowy świerzop, gryka jak śnieg biała,
> Gdzie panieńskim rumieńcem dzięcielina pała,
> A wszystko przepasane, jakby wstęgą, miedzą
> Zieloną, na niéj zrzadka ciche grusze siedzą…

ZDZISŁAW

zrywając się.


Jakie to piękne!…


WITOLD

plecami zawsze do Zdzisława zwrócony.


Przepyszne…


ZDZISŁAW


Co za język!..


WITOLD

jak wprzódy.


Cudowny!…


ZDZISŁAW

z lekkim uśmiechem.


Choć kaleczymy go…


WITOLD

Zwracając się profilem do Zdzisława, porywczo.


To i cóż! Ale w dziełach geniuszów, panie dobrodzieju mój!…


ZDZISŁAW


Wznosi się on nad niedołęztwa nas pospolitych biedaków i dusze nam czaruje…


WITOLD

z uczuciem.


Aj, aj! jak czaruje!


JADWIGA

od niechcenia.


Bo jest naszym ojczystym i wspólnym czyta znowu.


> Śród takich pól przed laty, nad brzegiem ruczaju,
> Na pagórku niewielkim, we brzozowym gaju,
> Stał dwór szlachecki, z drzewa, lecz podmurowany,
> Świeciły się zdaleka pobielane ściany,
> Tém bielsze, że odbite od ciemnéj zieleni
> Topoli, co go bronią od wiatrów jesieni…

ZDZISŁAW

do siostry, ze smutkiem w głosie.

Pamiętasz, Jadziu? tak właśnie wyglądał dworek rodziców naszych… tam… nad Pilicą. Opuściliśmy go w dzieciństwie jeszcze, wraz z odjeżdżającym na zawsze ojcem i nigdyśmy już tam więcéj nie wrócili…

WITOLD

do żony.


Nic to, duszeczko! nie martw się, kiciu! Tak samo chwała Bogu wyglądają dotąd jeszcze Szydoszyszki nasze!…


ZDZISŁAW


Takie dwory wiejskie, to prawdziwa pamiątka, to karta z historyi obyczaju naszego, która dziwnie jakoś do serca przemawia…


WITOLD

wzdychając.


Aj, aj! jak przemawia!…


JADWIGA


Bo jest on obyczajem ojczystym, naszym, wspólnym… Witold i Zdzisław zwracają się ku sobie twarzami, ale nie patrzą na siebie, Jadwiga przerzuca karty. Alboż ten ustęp z muzyki Jankiela! Czyta.


> Muzyk bieży do prymów, przerywa takt, zmąca,
> Porusza prymy, bieży z drążkami do basów,
> Słychać tysiące coraz głośniejszych hałasów.
> Takt marszu, wojna, atak, szturm, słychać wystrzały,
> Jęk dzieci, płacze matek… Tak mistrz doskonały
> Wydał okropność szturmu, że wieśniaczki drżały,
> Przypominając sobie ze łzami boleści.

ZDZISŁAW

z uniesieniem.


O, jak potężnie z kilku wierszy tych przemawia przeszłość…


WITOLD

nieznacznie ocierając łzę z oka.


Oj ta przeszłość… przeszłość!…


ZDZISŁAW


Z całą boleścią swoją…


WITOLD


Aj! aj! i jaką…


JADWIGA

Witold i Zdzisław podnoszą oczy i patrzą chwilę na siebie w milczeniu.

JADWIGA

wstając żywo.


No, uściskajcie się bracia! prędzéj!


WITOLD

z wahaniem i gderliwie.


Prędzéj! wszystko jéj prędzéj!


ZDZISŁAW

poważnie.


Witoldzie! ona ma racyą…


WITOLD


Musi być ma… ale…


ZDZISŁAW

śmiejąc się.


Co tam za ale… Ja nic już nie pamiętam i ty zapomnij i przebacz… roztwiera szeroko objęcia drogi! kochany, „Pokociło się!”


WITOLD

rozrzewniony, ocierając znowu łzę z oka.


Najdroższy, „dam nogę!” ściskają się i całują serdecznie.


JADWIGA

wesoło.

Brawo! brawo! Takim powinien być raz na zawsze, koniec waszych domowych sporów i rywalizacyi…

ZDZISŁAW


Prawda! prawda!


WITOLD

całując Zdzisława.

Święta prawda! przestaje całować i przez chwilę w milczeniu patrzy w oczy Zdzisławowi, potém z wyrazem prośby i zarazem tryumfu w głosie: A taki, kochanieńki, Mickiewicz był litwinem!

połóżmy — przypuśćmy. [przypis autorski]

taradajka — bryczka terkocząca. [przypis autorski]

musi być — zapewne. [przypis autorski]

a my taki — pomimo wszystko. [przypis autorski]

białoskórnicy — garbarze. [przypis autorski]

dużajmy się — probójmy kto silniejszy. [przypis autorski]

lisznią — zbyteczną. [przypis autorski]

ksztynki — odrobinki. [przypis autorski]

stremdził — zgniótł, zdruzgotał. [przypis autorski]

pochowali — schowali, ukryli. [przypis autorski]

na potratę — na zatracenie. [przypis autorski]

hrymnąć — upaść, runąć. [przypis autorski]

głumi się — znęca się. [przypis autorski]

nadojadło — sprzykrzyło się. [przypis autorski]