# Rozbitki

Józef Bliziński

> Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

> „Mojej żonie w upominku.”


OSOBY:

SZAMBELANIC CZARNOSKALSKI

SZAMBELANICOWA

MAURYCY, ich syn

GABRJELA, ich córka

DZIEŃDZIERZYŃSKI

POLA, jego córka

WŁADYSŁAW CZARNOSKALSKI

KOTWICZ-DAHLBERG CZARNOSKALSKI

JAN STRASZ

ŁECHCIŃSKA

ZUZIA

MICHAŁEK, strzelec Dzieńdzierzyńskiego

LOKAJ szambelanica

Pierwszy chłopiec z cukierni

Drugi chłopiec z cukierni


Rzecz dzieje się na wsi, w majątku Czarnoskalskich, z wyjątkiem aktu III, który odbywa się w Warszawie.

### AKT I

Polanka w lesie. Z lewej w głębi, domek leśniczego, z prawej, na przodzie ławka pod drzewem. Strona prawa i lewa rozumie się od Publiczności.

#### SCENA I

Zuzia, Michałek stoją przed drzwiami domku. Michałek pije z dzbanka.

MICHAŁEK

oddawszy dzbanek


No, Bóg zapłać, to i dziad więcej nie powie. Otarłszy usta. A teraz do widzenia.


ZUZIA


Gdzież się tak spieszysz?


MICHAŁEK


Muszę iść, bo stary się tam skręci bezemnie… Słychać zdala parę chrapliwych zadęć trąbki. O! słyszysz? rozumiesz ty to? to się znaczy, że mieliśmy się strąbić. Ale nie myśl, żeby to było takie strąbienie, jak np. arakiem… broń Boże! to się znaczy, że on trąbi na mnie i powiada: naśladując trąbkę Miszel! chodź sam tu! a ja mu powinienem odtrąbić: tak samo Idę! idę! idę!


Dobywa z torby fajeczkę i nakłada.

ZUZIA


To idźże już sobie, kiedy ci tak pilno…


Odnosi dzbanek i wraca po chwili z koszykiem.

MICHAŁEK

który przez ten czas zapalił fajeczkę.


A ty dokąd z tym koszykiem?


ZUZIA


Na rydze. Ty sobie, ja sobie.


MICHAŁEK


Hola, czekajno… niewiem, czy to dla ciebie bezpiecznie.


ZUZIA


A to dla czego?


MICHAŁEK


Dla tego, że ja tu dopiero co spotkałem kogoś.


ZUZIA


Cóż dziwnego? wszakże dziś polują.


MICHAŁEK


Polują, polują… ja wiem! ten też poluje, ale mnie się to polowanie nie bardzo podoba.


ZUZIA


O, nie pleć.


MICHAŁEK


Widzisz, zrozumiałaś mnie, boś raki spiekła.


ZUZIA


Co ci się śni, nawet niewiem o kim mówisz.


MICHAŁEK


Nie wiesz? doprawdy? patrząc jej w oczy A wasz panicz, pan Maurycy? hę? spojrzyj mi w oczy… wskazując palcem he, he, he… a widzisz!


ZUZIA


No to cóż, że czasem do nas zajrzy? przecie moja nieboszka matka go wypiastowała.


MICHAŁEK


Hm! wiem, wiem… ale słuchajno, już kiedy tak, to żeby przynajmniej znał się na rzeczy i pamiętał o tobie… toby było pół biedy.


ZUZIA


Jakto?


MICHAŁEK


Ano żeby było przecie czem zacząć, jak się pobierzemy.


ZUZIA


Hm, toś ty taki? nie chodzi ci o mnie, tylko o pieniądze?


MICHAŁEK


Każdemu o to powinno chodzić. Nie myśl, żebym ja cię miał namawiać na jakie złe rzeczy, boć to przecie byłoby na moją skórę… ale widzisz, kto ma rozum, to drze łyka kiedy się da.


ZUZIA


Ej, żebyś czasem nie żałował, jeżeli to mówisz naprawdę.


MICHAŁEK

n. s.


Udaje że się gniewa, ale dobrze, że jej powiedziałem: niech wiedzą żem ja nie ślepy… może człowiekowi co z tego kapnie… słychać trąbkę; głośno Masz! znowu trąbi… trza lecieć… do widzenia.


Odchodzi na prawo.

#### SCENA II

Zuzia, po chwili Kotwicz, później Łechcińska.

ZUZIA

sama; po chwili zastanowienia


A to!.. czy on na prawdę mówi, czy tylko tak, żeby się czego dowiedzieć.. Co by mi nawet przez myśl nie przeszło, to on mnie sam uczy… p. c. Niech on jeno sobie ztego żarcików nie robi, bo jeszcze kiedy mu to na złe wyjdzie…


Wchodzi na chwilę do domku.

KOTWICZ

Wchodzi z prawej strony, rozglądając się.


Tu jest, tu go niema… Że też ja ich nie mogę nigdy zdybać razem, a wiem, że myszkuje. Sekreta przedemną… co mu się stało… Bardzobym chciał mieć czarne na białem. spostrzegłszy Zuzię, która wyszła zarzucając chusteczkę na głowę O! jest jedno… pewno i drugie niedaleko, pod umówionym jaworem. zastępując jej Gdzież to rybcia idzie? hę?


ZUZIA


Na spacer.


KOTWICZ


Ale fe! tak na pojedynkę, czy ma się z kim zejść?


ZUZIA


Co panu po tej ciekawości.


KOTWICZ

grożąc żartobliwie


Rybciu! Zatrzymując ją. Muszę się dowiedzieć.


ZUZIA

wydarłszy mu się


O! tyle!


Pokazuje mu figę i wybiega.

KOTWICZ


Ta figa daje bardzo wiele do myślenia.


ŁECHCIŃSKA

która weszła przed chwilą


Ha, ha, ha!


KOTWICZ

n. s.


A ta tu co robi?


ŁECHCIŃSKA


Pan hrabia! ha, ha, ha! nie w kniei, tylko na leśniczówce… a to ładnie, słowo daję… zamiast strzelać sarny w lesie, to się tu kręci koło sarny na dwóch nóżkach.


KOTWICZ


Co kręci, kręci… niewiedzieć co!


ŁECHCIŃSKA


Jakto, nie widziałam na własne oczy? zaraz wszystkim opowiem… komu to tu świat durzyć, jak matkę kocham!.. okropność.


KOTWICZ


Ale daję słowo honoru.


ŁECHCIŃSKA


A! więc hrabia chyba komu innemu robił interesa… to już prędzej ujdzie… n. s no, jestem w domu.


KOTWICZ

chodząc, kwaśno


Teraz mnie faktorem robią.


ŁECHCIŃSKA


Tego nie powiedziałam… do chłopca, który wnosi dwa spore koszyki i niewie co z niemi robić. No, czegoż tu stoisz, zanieś do izby… do Kotwicza śniadanie dla myśliwych… poufnie ale to tylko dyplomacja, bo inaczej niemiałabym z czem się zamówić.


KOTWICZ


Po co?


ŁECHCIŃSKA


Po co? nikt by nie zgadł… oto po prostu poto, żeby pilnować hrabiego.


KOTWICZ


Mnie?


ŁECHCIŃSKA


Nie inaczej, jak matkę kocham… bo hrabia taki ciężki do wszystkiego, że niech Bóg broni… może już i zapomniał, że pani sobie życzyła, aby po polowaniu przyjechali wszyscy do pałacu na obiad.


KOTWICZ


No tak, wspominała mi kuzynka. Więc cóż?


ŁECHCIŃSKA


A Strasz jest?


KOTWICZ


Jaka straż?


ŁECHCIŃSKA


O! już koncepta… Strasz, ten młody co się to teraz sprowadził do Zagrajewic, bo to o niego przedewszystkiem chodzi.


KOTWICZ


Ale fe! cóż to nowego się święci?


ŁECHCIŃSKA


Najprzód, czy jest? bo jeżeli go niemasz, to to wszystko niepotrzebne.


KOTWICZ


Ale jest, jest, i to nawet mnie zdziwiło… zkąd się wziął nie proszony? nikt go nie zna.


ŁECHCIŃSKA

tajemniczo


Właśnie że proszony.


KOTWICZ


Przez kogo?


ŁECHCIŃSKA


Wystaw sobie hrabia, to cała historja. Pani na bilecie wizytowym męża napisała parę słów ołówkiem, i postarałyśmy się, że mu zaniesiono dziś raniutko, niby to z polowania.


KOTWICZ


Ale fe!


ŁECHCIŃSKA


Jak matkę kocham! I jakże on wygląda? przyzwoicie?


KOTWICZ


Fagas… za kamerdynera bym go nie przyjął.


ŁECHCIŃSKA


E, hrabiego to niema się co pytać, bo taki arystokrata, jak niewiem co.


KOTWICZ


Szewcem dzięki Bogu się nie urodziłem.


ŁECHCIŃSKA


Co tam, jaki jest taki jest, dosyć że ma pieniąchy.


KOTWICZ


I grube, ani słowa! po prostu miljoner. p. c. z goryczą Dostało się w ładne ręce… mój Boże! Zagrajewice, taka pańska rezydencja.. gniazdo Zagrajewskich… to był dom, jakich dziś już niema. Jakeśmy się tam bawili! goście prawie nie wyjeżdżali… szampan lał się strumieniami.


ŁECHCIŃSKA

z admiracją


Jak matkę kocham, to były czasy!


KOTWICZ


Zwykle po takich bachandrjach zjeżdżano do mnie na barszczyk, z którego słynął mój kucharz. Prawda, że te barszczyki kosztowały mię tyle, że łajdak Wucherstein zlicytował mi Bębnówkę i zabrał jak swoją.


ŁECHCIŃSKA


A! to tak?… ale hrabia miał jeszcze i drugą jakąś wioskę.


KOTWICZ


Lipowiec? mam tu po nim pamiątkę. Otwiera cienki pugilaresik, do którego Łechcińska ciekawie zagląda. Przegrałem go na tę samą dwójkę pikową.


ŁECHCIŃSKA


Jezus! no i cóż?


KOTWICZ


A no, nic… oddałem w dwadzieścia cztery godzin… dług honorowy, trudno! p. c. no, ale się przynajmniej żyło i użyło po pańsku… a teraz!… pierwszy lepszy cham, prosty wyrobnik jakiś z pod płotu… chodzi zasmolony, przy fartuchu… będzie kamienie tłukł przy drodze… później, jest! wypływa na wierzch.. krezus!… I niechże taki potrafi dom prowadzić!…


ŁECHCIŃSKA


Chyba, że go panowie nauczą, bo to tak wszystko idzie w kółko… o! pokazuje palcem taki tam jakiś skoro się do chrapie grosza, to nie ma spokoju póki się nie wprosi do koligacji z jakim prawdziwie pańskim domem, i te miliony znowu wracają tam, skąd je wyciśnięto.


KOTWICZ


Żeby to!


ŁECHCIŃSKA


Niech mówią co chcą, pan panem zawsze będzie. Naprzykład hrabia stracił taki majątek, ale jak był tak jest hrabią, a to jest kapitał, i jaki! nie jedna majętna osoba na wydaniu, chętnieby oddała wszystko, żeby być hrabiną. Ja sama powiadam, że gdybym tak wygrała wielki los na loterji, albo gdyby mi dopisały jedne duże pieniądze — co jeszcze sekret — toby się hrabia musiał zaraz żenić ze mną, jak matkę kocham!


KOTWICZ


Ale fe! tak zaraz? na poczekaniu?


ŁECHCIŃSKA


Byłabym hrabiną… do siebie Jezus! dopierobym nosa zadzierała! ciekawa rzecz, jaką minę zrobiłaby na to stara szambelanicowa. do Kotwicza z przymileniem. Ożeniłby się hrabia ze mną, gdybym miała pieniądze? co?


KOTWICZ

p. c. przyjrzawszy jej się, pół żartem


Chyba bardzo grube.


ŁECHCIŃSKA


A co! jeszczeby grymasił, jak matkę kocham… nie powiedziałam? zaraz chce się krociów… dobre i coś.. zawsze byłby swój kąt, cóżby przyszło robić, gdyby zabrakło cudzych? przecie hrabiemu nie wypada się zaprzągać do podłej pracy, jak jakiemu pierwszemu lepszemu. To tak, jak gdyby np. naszemu państwu kazać być czem… Jezus! taka wielka familja, od książąt, hrabiów, nawet od królów podobno… Czy to prawda, że Czarnoskalscy pochodzą od królów?


KOTWICZ

zniechcenia


Właściwie, to tylko ta linja, do której ja się liczę, hrabiowska, Dahlbergów, jest skuzynowaną przez Stuartów z większą częścią domów panujących… a młodsza, z której pochodzi szambelanic.. ph! niby przez Poniatowskich… ale.. w każdym razie, to już tylko… dobra szlachta… więcej nic…


ŁECHCIŃSKA


No, to i to nie bagatela! Poniatowscy… i niechżeby im przyszło co robić, pracować na życie, Jezus! oni tak przyzwyczajeni do państwa, do wszelkich wygód, czyżby to mogli przenieść? chociaż nasza pani, to święta, anielska kobieta! pełna rezygnacji, a co za matka! nie ma ofiary, którejby nie była gotową zrobić dla dzieci… bo czyż to nie prawdziwa ofiara, pozwolić panu Maurycemu żenić się z córką takiego Dzieńdzierzyńskiego? zkądże to wyszło? jakiś kupiec!


KOTWICZ

z gorzką ironją


Także miljoner… p. c. zniechcenia Te pieniądze o których pani Łechcińska wspomniała, to pewno po referendarzu.


ŁECHCIŃSKA


Być może… nie wiem.


KOTWICZ

machnąwszy ręką


Na księżycu.


ŁECHCIŃSKA


O, bardzo przepraszam, nie na księżycu… Ah! gdyby był referendarz jeszcze trochę pożył, inaczejbym śpiewała… byłby się ożenił ze mną, jak amen w pacierzu… ale i tak mi zapisał. Zapierają mi szachrują, przekupują w sądach, ale wydobedę! wydobędę! choćby mi przyszło nie wiem co…


KOTWICZ


I dużo to tego?


ŁECHCIŃSKA

n. s.


Pokaże się w swoim czasie… ah! jaki hrabia ciekawy… Jezus! żebym ja go też złapała. głośno Ale my tu gadu gadu, a nic o interesie. Niechże hrabia się postara tego Strasza sprowadzić dziś do nas koniecznie… trzeba to zrobić dla pani…


KOTWICZ

z godnością


Dla czegoż kuzynka nie raczyła wtajemniczyć mnie w powody?


ŁECHCIŃSKA


Dla czego, dla czego… wszystko opowiem szczegółowo, tylko siadajmy, bo mi nogi ścierpły… siadają na ławeczce po prawej Otóż, widzi hrabia, rzecz się ma tak… tuż za nimi pada strzał, Łechcińska z wielkim krzykiem rzuca się Kotwiczowi na szyję; on podobnież drgnąwszy, chwyta ją w pół Jezus! jakżem się przelękła… spuszczając oczy i odejmując ręce Przepraszam hrabiego… nie wiedziałam, co się ze mną dzieje…


KOTWICZ

nie puszczając jej


Ale fe! taka nieostrzelana?.. n. s. One jednak wszystkie mają w sobie coś te kobiety…


Pada drugi strzał i zaraz po nim śmiech; oboje z krzykiem padają sobie w objęcia.

ŁECHCIŃSKA

zrywając się


Ah! dla Boga! oni nas jeszcze postrzelą, jak matkę kocham… Uciekajmy stąd, znajdźmy sobie jaki kącik spokojny do pogadania.


KOTWICZ


Jest racja, pójdźmy do kątka.


Wychodzą spiesznie w głąb ku prawej stronie.

#### SCENA III

Maurycy, Władysław, Dzieńdzierzyński potem Michałek

Dzieńdzierzyński w eleganckim stroju myśliwskim z wszystkiemi przyborami, przy kordelasie, ale mina mieszczańska; wyrazy cudzoziemskie wymawia mocno polskim akcentem.

DZIEŃDZIERZYŃSKI


Tak się strzela, moi panowie… cały nabój w centrum! do Władysława wskazując na Maurycego, który na boku zwija papierosvoyez vous, quel nez… jak mu się nos wyciągnął.. nie strawi tego mojego trjumfu… ale bo też to był strzał kapitalny. n. s. Zkąd mi się wziął, ani wiem.. głośno No cóż, nic nie mówisz?


WŁADYSŁAW


Zdziwienie odebrało mi mowę.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Aha! Zdziwienie… widzisz! nie spodziewałeś się?


WŁADYSŁAW


Ale bo papka tak sobie z pod pachy strzelił.


DZIEŃDZIERZYŃSKI

dotknięty


Comment? jakto z pod pachy? co gadasz! czy myślisz, że nie wiem jak trzymać strzelbę? ja myśliwy!… z pod pachy!


WŁADYSŁAW


Proszę! papka myśliwy, a nie zna myśliwskiego wyrażenia. Z pod pachy, to jest z niechcenia, nie mierząc, tak sobie, o!…


Pokazuje, podrzucając strzelbę lufą ku niemu.

DZIEŃDZIERZYŃSKI

przechodząc na drugą stronę


Savez vous quoi, c'est bon! śmiejąc się Złapałeś mnie za słówko… no! patrzcież! przecież znam doskonale… Istotnie, prawie nie mierzyłem, je n'ai pas mesuré, ma parole… tak sobie, paf!… to już z natury, znajcie prawowiernego szlachcica, którego nie macie żadnej racji prześladować o mieszczańskie nawyknienia, jak sobie pozwalacie.


WŁADYSŁAW


Papko, żarty.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Jeżeli burze krajowe jednego z moich przodków wypędziły do miasta, gdzie wziął się do kupiectwa… comme cela… z nudów… pour le passez-temps, to mimo to, nie przestaliśmy być szlachtą łęczycką, piskorzami z dziada pradziada… Dzieńdzierzyńscy de Kurzy-jama… Weź herbarz!


WŁADYSŁAW


Więc istotnie, dla tego papka trafił w centrum?


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Comment? a dla czegoż? dobra krew przemówiła i kwita.


WŁADYSŁAW


Fe! któż dziś wierzy w takie przesądy.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Mój panie Władysławie, jakże można odzywać się w ten sposób, comment peut on? to świętokradztwo! uroczyście są rzeczy sakramentalne, których lekceważyć nie wolno. Kpijcie sobie ile wam się podoba z majątku, bo tego lada dureń może się dorobić; ale to co mamy po antenatach, imię, stanowisko, noblesse oblige, którego za pieniądze nie kupi, powinniśmy czcić jak świętość… Panie Maurycy, nie prawdaż? poprzej mnie.


MAURYCY


Ale czy pan go nie zna?… kontent, gdy może dowcipkować.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Masz rację… z nim nie ma szansy.


WŁADYSŁAW


Ale bo papka jest plus pape que le pape.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Savez vous quoi, c'est bon!… papka plus pape que le pape… ha, ha, ha… to jest niby innemi słowy, że… n. s. co to właściwie może być? tuż za sceną słychać parę zadęć trąbki a! mój Miszel.. bierze trąbkę i dmie w nią, wydobywając tylko chrapliwe tony; za pierwszem zadęciem Michałek wchodzi i staje tuż przy nim. Cóż u djabła! czy tę trąbkę kto zaczarował. do Michałka Gdzieżeś ty się chował? trąbiłem, aż mnie płuca bolą.


MICHAŁEK


Słyszałem, ale nie mogłem odtrąbić, bo upatrzyłem kota i nie chciałem go płoszyć.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Aha!


MICHAŁEK


Zaprowadzę jaśnie pana prosto do kotliny, jaśnie pan będzie miał satysfakcję.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Bon! n. s.plus pape que le pape… muszę się spytać Poli, co to znaczy. gł. ale on ucieknie tymczasem.


MICHAŁEK

ciszej


Nie ucieknie, bo już ze dwie godziny jakem go zastrzelił… leży pod sosną.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Cicho! ściska mu ramię Masz u mnie rubla, tylko tak zrób, żeby się nikt nie domyślił. głośnoJe vous dis, mój Miszel, to perła między strzelcami… nieraz jem sobie śniadanie, a on przychodzi i powiada: jaśnie panie, upatrzyłem w kotlinie zająca. Bon! gdzie? przy borsuczych dołach; nawiasem mówiąc, pół mili drogi… un joli morceau.. zaprzęgać! jedziemy… prowadzi mnie, ustawia w dobrem miejscu, a sam idzie prosto na kota… wystrasza go, kot pomyka… kiedy sadzi w najlepsze, ja paf, paf…


WŁADYSŁAW


Kot sadzi jeszcze lepiej.


DZIEŃDZIERZYŃSKI

zbity z tonu


A to jakim sposobem?


WŁADYSŁAW


No, ze strachu, cóż dziwnego.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Ale nie ma czasu, bo go trafiam… koziołkuje w miejscu, i… finita la comedia.


WŁADYSŁAW


Dramat chyba.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


No, dla niego dramat, to prawda… ale dla mnie…


WŁADYSŁAW


Czy to papce robi przyjemność?


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Comment? to nie ma robić przyjemności?


WŁADYSŁAW


Ciekaw jestem jaką… patetycznie że biedne zajączysko które nikomu nic nie zawiniło, porażone z pańskiej ręki skrzeczy głosem krającym serce? to ma być przyjemność? winszuję.


DZIEŃDZIERZYŃSKI

patrząc na Michałka


Skrzeczy?


WŁADYSŁAW


Czy papka tę krwiożerczość odziedziczył w spadku po przodkach?


DZIEŃDZIERZYŃSKI

n. s.


Jużcić, że to nie musi sprawiać miłej sensacji.


MICHAŁEK


Jaśnie panie, jeżeli mamy iść, to się spieszmy, bo kot może nie dosiedzieć.


DZIEŃDZIERZYŃSKI

po chwili wahania


A dobrześ go zabił?


MICHAŁEK


Ani zipnął.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Ręczysz, że nie będzie skrzeczał?


MICHAŁEK


Chyba na rożnie.


DZIEŃDZIERZYŃSKI

z fantazją do Władysława


Mów sobie co chcesz, jak się ma już żyłkę, to się ma… nie wyprujesz jej. do Michałka No, idź naprzód, allons… do siebieplus kap… klu pak… jakże tam, a! plus papa que le papa.


Wychodzą na prawo. Dzieńdzierzyński odwodzi kurki u strzelby i trzyma ją w pogotowiu do strzału.

#### SCENA IV

Maurycy. Władysław.

MAURYCY


Mój drogi, przestań też raz tej zabawki niegodnej ciebie. Nie rozumiem co za przyjemność brać na fundusz człowieka, który nawet nie potrafi się bronić.


WŁADYSŁAW

śmiejąc się


To tak tylko w kółku familijnem… za to po za oczy zawsze trzymam jego stronę, szanując w nim bądź co bądź zacny charakter.


MAURYCY


Twój humor drażni mnie.


WŁADYSŁAW


Dla czego?


MAURYCY


Dla tego, że ja go mieć nie mogę.


WŁADYSŁAW


A to egoizm.


MAURYCY


Tyś kontent ze wszystkiego począwszy od siebie, gdy ja nieraz miałbym doprawdy ochotę w łeb sobie palnąć.


WŁADYSŁAW


Tak kiedy wolnym czasem, w braku innej rozrywki.


MAURYCY


Zaręczam ci, że nie żartuję, bywają chwile, żeby mnie to nic a nic nie kosztowało. Te kajdany, bez których kroku zrobić nie mogę, za nadto mi już ciężą.


WŁADYSŁAW


Jakie kajdany? chyba ukute w twojej wyobraźni.


MAURYCY


Zazdroszczę ci, żeś się od nich wyzwolił… jedna krew w nas płynie, a jakżeśmy daleko od siebie! te wszystkie względy, które mnie krępują, dla ciebie nie istnieją. Najswobodniejszy w świecie w swoim dworku pod słomianą strzechą, dorabia się, orze, sieje, ujada się z parobkami… i szczęśliwy! ah! gdybym ja tak mógł!


WŁADYSŁAW


Przypominasz mi tego właściciela pensjonatu, który zajadając przy uczniach kapłona, zazdrościł im kaszki na wodzie i kartofli w mundurach, mówiąc: ah! jakbym ja to jadł! To tylko obłuda mój bracie, bo gdybyś chciał, tobyś i mógł.


MAURYCY

ironicznie


Za twoim przykładem zakasawszy rękawy chwycić za pług, nie prawdaż?


WŁADYSŁAW


Czyżbyś nie miał do tego siły?


MAURYCY


Miałbym, gdybym był sam jeden jak ty… zapominasz, że mam rodziców.


WŁADYSŁAW


Tem silniejsza pobudka.


MAURYCY


Zatem podług ciebie, mam ich skłonić, aby sprzedali majątek, pospłacali długi i za te resztki któreby nam pozostały, kupili parę włók gruntu z chałupką pod lasem, w romantycznem położeniu, w którejbyśmy osiedli wszyscy razem i rozpoczęli sielankowy żywot dorabiając się na nowo?… ha, ha, ha, czyżby oni w tych warunkach wyżyli?


WŁADYSŁAW


A! mój drogi, już na to nie mam co powiedzieć.


MAURYCY


Dla nich całą nadzieją jestem ja! wychowali mnie na filar upadającego domu


WŁADYSŁAW

n. s.


Piękny filar.


MAURYCY


Przejęci wiarą, że świetna przyszłość należy nam się z prawa urodzenia, wpajali ją we mnie, kołysali bajeczką o księżniczce z djamentami, która spłynie z obłoków i odda mi swoją rękę…


WŁADYSŁAW

ironicznie


Aha! tymczasem zamiast księżniczki…


MAURYCY


To mnie dobija!


WŁADYSŁAW


Więc kupcówna ci nie wsmak?


MAURYCY

unosząc się


Że też ty z najświętszych rzeczy musisz drwić!


WŁADYSŁAW


Nie wiedziałem, że przesądy kastowe są taką świętością… biję się w piersi.


MAURYCY

j. w.


Człowieku! czy ty nie widzisz co mnie nęka?… oto rola moja upokarzająca w tym całym stosunku. Wstydzę się jej, a nie mam na to rady. Jeżeli mi odda rękę, to w brew swojej woli, bo wpływają na nią… już nie mówię kto inny, ale własny ojciec zachwycony widokiem koligacji z nami.


WŁADYSŁAW


A ty?


MAURYCY

po chwili


Czyż tu o mnie chodzi?


WŁADYSŁAW


Ale powiedz że mi tak otwarcie… jesteś gotów do tej ofiary?


MAURYCY


Ofiary! wiem, że nie jeden tak to nazwie.


WŁADYSŁAW


Więc tak nie jest? Maurycy milczy masz dobrą i nieprzymuszoną wolę? nie zrażają cię te malutkie względy i względziki, na które nasz światek tak lubi kręcić nosem?


MAURYCY

z zapałem


To jest anioł!


WŁADYSŁAW

zdziwiony


Ba! także mi gadaj!.. po chwili Jak się to można omylić! ja byłem pewny, że ty się przymuszasz dogadzając woli rodziców… co większa ciszej byłbym przysiągł, że ta mała Zuzia na prawdę cię przywiązała do siebie.


MAURYCY

rozdrażniony


Czy i ty zaczynasz się już bawić w babskie plotki?


WŁADYSŁAW


Jeżeli doszło coś do mnie, ręczę ci że mimo chęci.


MAURYCY

gwałtownie


I wierzyłeś temu? śmiejąc się z przymusem dziewczyna prosta, ograniczona… co za myśl, żeby zabawkę bez konsekwencji.


WŁADYSŁAW


Jakto bez konsekwencji? pozwól że to już wyrafinowany egoizm.


MAURYCY

niecierpliwie


Ale niemasz najmniejszej racji do moralizowania, bo to wszystko co możesz powiedzieć, ja sobie już dawno powiedziałem! Jeżeli kiedyś były z mojej strony jakie zamiary niekoniecznie godziwe, to ich żałuję.


WŁADYSŁAW


Ba!


MAURYCY


Nieposunąłem się tak daleko, żeby mi nie wolno było się cofnąć.


WŁADYSŁAW


No, chyba…


MAURYCY


I daję ci słowo, że dziś już z tego wszystkiego niema nic.


WŁADYSŁAW


Słowo honoru?


MAURYCY


Słowo honoru… nic a nic. Czyż możesz przypuszczać, żebym ja teraz jeszcze dawał powody do plotek?


WŁADYSŁAW

po chwili


Skoro tak, gdy kochasz Polę, więc o cóż ci chodzi?


MAURYCY

z ogniem


O nią! o nią!.. o jej wzajemność, szacunek, o pewność, że mną nie pogardza.


WŁADYSŁAW


Pierwsze jest wszystkiem. Największą pewność będziesz miał, gdy ją rozkochasz.


MAURYCY

Z tobą nie można mówić poważnie.

WŁADYSŁAW


To jedyny środek… Zresztą, czyż to tak trudno? mój drogi, żeby cię przekonać, gotów jestem zrobić ci wyznanie… o którem dawno już myślałem, ale… jakoś… nie przyszło do tego. Cóż powiesz na to, że ja którego zasady znasz, nie wiedząc jak i kiedy, doprowadzony zostałem do tej ostateczności, że się zakochałem po uszy, i robię krok, który zimny rozum może potępić.


MAURYCY


Ej!


WŁADYSŁAW


Nie wierzysz? więc posłuchaj. Postanowiłem sobie był za prawidło ignorować kobietę o ile nie przedstawiała widoków odpowiednich moim celom. I udawało mi się to przez czas jakiś. Najokrzyczańsza piękność, skoro nie znajdowała się w warunkach dostępnych, robiła na mnie wrażenie tylko pięknego posągu. Ta uwaga, że ona nie dla mnie, była okładem z lodu, który mnie zabezpieczał najdoskonalej. Tymczasem znalazła się osoba, i notabene osoba znająca mój sposób myślenia, która uwzięła się zburzyć cały ten gmach mądrych postanowień z taką troskliwością wzniesiony… i dokazała swego. Ale ty mnie nie słuchasz i nie ciekawyś nawet dowiedzieć się, kto jest ta czarodziejka? Otóż odkryję ci tajemnicę, bo i tak w krótce dowiedziałbyś się… Jestto… twoja siostra!


MAURYCY

bardzo zdziwiony


Gabrjela!


WŁADYSŁAW


Wszak niespodzianka? chowaliśmy się niemal razem od dzieciństwa, przez tyle lat patrzałem na nią jak na prześliczną kuzyneczkę, z której wdzięków byłem dumnym, ale pomyśleć oczem więcej ani mi w głowie nie powstało, bo to byłbym nazwał po prostu zawiązaniem losu nam obojgu. Wszystko to trwało dopóty, dopókim się nie przekonał, że opierać się dłużej magnetycznej sile jaką posiada spojrzenie kobiety, nie sposób; pod jej wpływem moje serce zamieniło się w wulkan.


MAURYCY


Ty, wulkan!


WŁADYSŁAW


Jak cię kocham, przeobraziła się cała moja natura. Więc widzisz! dla czegożbyś ty nie dał sobie rady z Polą, która z pewnością jest pełną najlepszych chęci, i niczego więcej nie pragnie, jak kochać. Tylko, uważasz co do nas, nie mieszajże ty się do niczego, zostaw to nam samym. Kochamy się, jak para turkawek i Gabrjeli jestem pewny, ale przewiduję trudności ze strony stryjowstwa… Ojciec jak ojciec, ale z matką najgorzej… Robiąc ci zwierzenie zapędziłem się może za daleko, stało się to pod wpływem naszej rozmowy… więc proszę cię o tajemnicę do czasu… mógłbyś wszystko zepsuć wyrywając się zbyt pospiesznie.


MAURYCY


Mój Władku, życzę wam obojgu jak najlepiej, ale…


WŁADYSŁAW

ściskając go


Tylko zlituj się, żadnych uwag.


MAURYCY


Ale bo, czy ty się nie łudzisz?


WŁADYSŁAW


Gdyby tak było, to proszę cię, nie otwieraj mi oczu. Całą nadzieję złożyłem w tem złudzeniu… niech więc przynajmniej trwa jak najdłużej.


#### SCENA V

Poprzedzający, Zuzia, Kotwicz, Strasz.

ZUZIA

w kulisie, tonem pewnej zalotności, chcąc odebrać koszyk Straszowi, który go przytrzymuje wraz z jej ręką


Oj, oj, bo to boli!… po co pan tak ściska, cóż to znowu… niech mi pan odda koszyk.


STRASZ


Powiedziałem że ci oddam, jeżeli mi dasz całusa.


ZUZIA

j. w.


To, to, to… nie mam takich rzeczy na rozdawki.


STRASZ


Jakto! taka śliczna dziewczyna, i tak nieprzystępna? to grzech!


ZUZIA


Tak mnie uczyli.


KOTWICZ

dopomagając Straszowi


Ale fe! i któż taki? jeżeli pan Maurycy, to właśnie powinnaś być z tem otrzaskaną.


ZUZIA

hardo do Kotwicza


A pan co sobie myśli o mnie?


KOTWICZ


Że mogłabyś nie robić ceremonji.


przytrzymuje ją, a Strasz całuje

ZUZIA

krzyknąwszy


Ah!… p. c. do Kotwicza z dąsem Stary!… w tej chwili spostrzegłszy Maurycego, biegnie do niego zostawiając koszyk w ręku Strasza; pomieszana, tonem jakby szukała opieki Proszę pana!


KOTWICZ

n. s.


Sytuacja naprężona.


STRASZ

zbliżając się z koszykiem, który Zuzia odbiera


Fant wykupiony, oddaję ci… a za przestrach..


sięga do portmonetki

ZUZIA

z pewną afektacją, przysuwając się do Maurycego


Niech mnie pan broni.


MAURYCY

zimno, usuwając się


Nie udawaj, moja kochana, bo nie zdaje mi się, żeby ci ta napaść robiła tak wielką przykrość.


WŁADYSŁAW

n. s.


Zawsze go to jednak dotknęło.


MAURYCY


A jeżeli naprawdę tak się boisz, to siedź w domu i nie biegaj po lesie kiedy wiesz, że możesz kogo spotkać.


ZUZIA

zawstydzona


Czyż ja wiedziałam? p. c. To tak zawsze, jak napastować, to każdy gotów… a do obrony nie ma nikogo.


KOTWICZ


Ale bo panowie zapewne się nie znacie… pan Strasz, nowy dziedzic Zagrajewic… sąsiad.


MAURYCY

z dwuznaczną grzecznością


A!… domyśliłem się tego, ujrzawszy na polowaniu osobę nieznajomą.


KOTWICZ


Panowie Czarnoskalscy.


STRASZ


Bardzo mi przyjemnie.


MAURYCY

do Władysława


Idziemy?


WŁADYSŁAW


Zapewne, nie mamy tu co robić…


ZUZIA

zmuszając się do płaczu


Tylko człowiek się wstydu naje, nie wiedzieć z jakiej racji, i tyle.


STRASZ

wtykając jej pieniądze do ręki


Weźże.


ZUZIA


Niech pan sobie schowa dla innych.


odchodzi do domku

STRASZ

który zrobił kilka kroków za nią; wracając


Wiecie panowie, że to bardzo ładna dziewczyna, daję słowo… podobno córka leśniczego; tatki teraz nie ma, wartoby pójść za nią i utulić ten żal… złóżmy się jej na jakiś podarek… dobrze?


MAURYCY

do Władysława


Chodźmy na stanowiska, może się jeszcze co trafi.


KOTWICZ


Mieliśmy się tu zejść na bigos.


WŁADYSŁAW

przechodząc koło Strasza, jakby do siebie


Mała rzecz, a wstyd.


Maurycy i Władysław wychodzą na prawo.

#### SCENA VI

Kotwicz, Strasz.

KOTWICZ

n. s.


Jak oni mu będą takie finfy puszczać, to wszystko na nic się nie zda… a potem będzie na mnie.


STRASZ

po chwili


Mój panie, co to miało znaczyć?


KOTWICZ


Jakto? co?


STRASZ


Proszę pana, czy ja jestem smarkacz? powiedz pan.


KOTWICZ


Ale skąd znowu, przecie pan musisz być pełnoletnim.


STRASZ


Mam lat dwadzieścia pięć i niezależną pozycję. Przyznałem się panu otwarcie, że lubię kobiety, i bardzo lubię, to jest moja słaba strona… a że wyszedłem z pod kurateli, zdaje mi się, że nie mam potrzeby kryć się z tem mojem upodobaniem i wolno mi je objawić. Gdybym przebrał miarkę i obraził przyzwoitość publiczną, jest na to władza policyjna, któraby mnie wsadziła do ciupy, albo kazała zapłacić karę.. ale żeby mi jakiś tam arystokrata prowincjonalny ubliżał prawieniem morałów…


KOTWICZ


Zupełnie pana nie rozumiem; o cóż chodzi?


STRASZ


Pomijam niegrzeczne obejście się tych panów, chociaż zdaje mi się, że kiedy kto mówi do mnie, przyzwoitość nakazuje odpowiedzieć — ale co znaczyło to: „mała rzecz, a wstyd” które jeden z nich powiedział odchodząc?


KOTWICZ


Nie słyszałem.


STRASZ


To było wymówione z akcentem, panie, i musiało mnie obrazić… Wdzięczny panu jestem za zaproszenie, ale korzystać z niego nie myślę. Ja nie jestem pierwszy lepszy, panie, żebym mógł słuchać impertynencyj i znosić fumy jakichś tam półpanków,


KOTWICZ

n. s.


O, jakiś drażliwy. głośno Ale panie, panie, jaki pan jesteś niedomyślny… a warszawiak!… Gdzież tu chęć obrażenia; to była prosta zazdrość, a w takich razach trzeba być wyrozumiałym.


STRASZ


Jakto, zazdrość…


KOTWICZ


Czyż potrzebuję panu tłómaczyć?… Wkraczałeś pan na cudze terytorjum, przywłaszczałeś sobie prerogatywy osób trzecich…


STRASZ


Aha! teraz rozumiem… więc ta dziewczyna?…


Zapytuje wzrokiem.

KOTWICZ

odpowiada podobnież


Emhę!


STRASZ


Kiedy tak, to co innego… p. c. Ale zawsze kwituję z tych stosunków… jest coś co mi się nie podoba… po co mi się cisnąć do wysokich progów… najlepiej niech swój z swoim przestaje… ot, jak my naprzykład… z panem ja jestem swobodnym, jakbyśmy się znali Bóg wie odkąd… Ale! powiedz mi pan, jakiż pan masz tytuł zapraszać mnie do tych państwa?


KOTWICZ


Bardzo prosty… jako ich krewny.


STRASZ


Nie może być! pan jesteś ich krewnym? nie wiedziałem.


KOTWICZ

z pańska


Miałem zaszczyt rekomendować się przy poznaniu.. Kotwicz-Dahlberg Czarnoskalski.


STRASZ


Także Czarnoskalski? nie uważałem, daję słowo.. Kotwicz-Dahlberg, Dahlberg… a, a, a… to pan, co to go nazywają hrabią… teraz wiem… n. s. Hrabia von Habenichts.


KOTWICZ

urażony


Skoro nazywają, zdaje mi się że jest do tego prawo… jestem z starszej linji.


STRASZ

n. s


Jakto szydło wyłazi z pustego worka. głośno A, to mocno przepraszam.. ja bo myślałem, że to tak sobie na żarty. Mnie, w kawiarni u Andzi na Trębackiej nie nazywano inaczej tylko hrabią… prawda, że właśnie wtenczas spadła na mnie ta sukcesja.


KOTWICZ


Ph!… w knajpie uchodzą takie koncepta.


STRASZ

dotknięty


Ale za to nie uchodzi wiele rzeczy, które muszę znosić w salonie.


KOTWICZ


Także porównanie!


STRASZ


Przedewszystkiem używam przyjemności otwarcie, nie potrzebując grać komedji i jestem panem za swoje trzy grosze.


KOTWICZ


Ha, są gusta i guściska… Ale jako wielbiciel kobiet, gdzież pan szukasz ich towarzystwa? bo kobietę, tak jak się ją pojmuje idealnie, może wyhodować tylko atmosfera salonu.


STRASZ


A, winszuję!… ha, ha, damy salonowe… czyż to są kobiety?


KOTWICZ


A cóż?


STRASZ


Jakieś istoty zagadkowe, z obliczem sfinksów, sercem pełnem niestworzonych zachceń a z pretensjami na aniołów.


KOTWICZ

Gdzieżeś je pan miał sposobność tak studiować?

STRASZ


Teoretycznie, za pomocą patologji, bo to wszystko się tłómaczy stanem chorobliwym. U Andzi bywał jeden doktor medycyny, młody chłopak świeżo wyszły z uniwersytetu.. no! co ten nam nagadał o kobietach, to proszę było słuchać… stanowczo hrabia nie znajdziesz w salonach jednej kobiety zdrowej.


KOTWICZ


Ale fe!


STRASZ


To jest fakt. Więc co mi za przyjemność… ja nie szukam jakiegoś pół bożyszcza, przed którem musiałbym chodzić na palcach, tylko kobiety z krwi i ciała, o której byłbym przekonany, że nie dostanie spazmów, gdy jej powiem słowa prawdy bez obwijania w bawełnę… chcę zdrowej natury a nie sztuki. Ot naprzykład, ta tutaj dziewczyna, to rozumiem..


KOTWICZ


Pod tym względem gusta młodych ludzi zmieniają się… zobaczymy, co pan powiesz o tem za miesiąc…


STRASZ


Dla czegoż za miesiąc?


KOTWICZ


No, niby mniej więcej, gdy się porobi stosunki, gdy pan zżyjesz się z naszem towarzystwem, i spotkasz w niem zdrowe natury.


STRASZ

miękko


Kiedy ja nie mam do tego najmniejszej ochoty.


KOTWICZ


To prosty obowiązek, panie.


STRASZ

skromnie


Nie myślę się narzucać.


KOTWICZ


Narzuca się ten, kto może mieć wątpliwość jak będzie przyjętym… ale pan nie jesteś, jak sam powiedziałeś, jakiś tam pierwszy lepszy.


STRASZ


No, zdaje mi się… taki majątek jak moje Zagrajewice piechotą nie chodzi.


KOTWICZ

n. s pociągając nosem


Jak zaleciał parweniusz. głośno Więc jedziesz pan z nami do Czarnoskały, i kwita!.. i tak nie dziś to jutro trzeba to zrobić, tego pan nie unikniesz… stanowisko pańskie to nakazuje.


STRASZ


Hm! subjekcja… przyznam się, że mi nie pilno… spoglądając po sobie Zresztą, czyż tak mogę?


KOTWICZ


Nie masz pan się w co przebrać?


STRASZ


Wziąłem tużurek na wszelki wypadek.


KOTWICZ


Ano!


STRASZ


Ale nie wiem, czy to uchodzi tak z polowania… nie byłem z wizytą etykietalną.


KOTWICZ


Złożysz ją pan później, nic nie szkodzi.


STRASZ


Ha, kiedy nic nie szkodzi… to jazda!… n. s. Co tam!


KOTWICZ

n. s


No, ja swoje już zrobiłem


wchodzi z prawej strony Łechcińska, przywołuje gestem Kotwicza i zamieniwszy z nim kilka słów, wchodzi do domku.

STRASZ

po chwili, n. s.


Puszczam się na bystrą wodę! p. c No i niechże mi kto powie, kiedy ja byłem na swojem miejscu, czy wtenczas gdy jako gryzipiórek sądowy wieszałem psy na arystokracji, czy dziś, gdy jestem tak słabym, że mnie te zaprosiny połechtały? Głupia natura ludzka, daję słowo: czuję formalnie jakiś nastrój uroczysty… p. c. Żeby się tylko nie pośliznąć na tych woskowanych posadzkach!… ale prawda! to za coby dependentowi pokazano drzwi, ujdzie dziedzicowi Zagrajewic… nie ma kłopotu.


#### SCENA VII

Kotwicz, Strasz, Szambelanic, Maurycy, Władysław, później Dzieńdzierzyński

SZAMBELANIC


Nie! teraz jest niemożliwem polowanie w swoim własnym lesie, słowo uczciwości daję.. komunizm jakiś, zuchwalstwo bez granic… Co to był za jeden?


WŁADYSŁAW

śmiejąc się


Pisarz wójta.


SZAMBELANIC

oburzony


Nie może być! No patrzcież, i taki fagas, panie, pozwolił sobie zająć stanowisko obok mnie, za pan brat… Lis szedł prościusieńko na mnie, wtem jak go poczuł..


WŁADYSŁAW


Za pozwoleniem, bo to jeszcze pytanie kogo on poczuł… może nie jego, tylko właśnie stryja.


SZAMBELANIC

niecierpliwie


Jakże chcesz… palił jakieś śmierdzące cygaro i nadto jeszcze przygwizdywał sobie, bo to jest!… na stanowisku, gdy psy gonią, słyszeliście co podobnego?… Złości mnie porwały… wołam: cicho, tam! a ten zdejmuje czapkę i powiada: moje uszanowanie panu dobrodziejowi.. jeszcze mi się błazen kłania.


WŁADYSŁAW


No, grzeczny, cóż stryj chce.


SZAMBELANIC


Mój Władysławie, nie dowcipkuj kosztem zdrowego sensu, a przedewszystkiem nie pozuj na demagoga, bo ja cię dobrze znam.


STRASZ

poufale, stając przed Szambelanicem


To pewno ten sam lis był, co wyszedł później na mnie… nie wiedziałem nawet że to lis, ale domyślam się po ogonie.


SZAMBELANIC

zdziwiony


A!… n. s. A toż znowu kto.. (głośno) Z kimże mam szczęście?


KOTWICZ

n. s.


A to palnął! głośno Przedstawiam kuzynowi naszego nowego sąsiada… pan Strasz, dziedzic Zagrajewic z przyległościami.


SZAMBELANIC

rozweselając się


Aha! to pan jesteś..


KOTWICZ


Pan Szambelanic Czarnoskalski..


STRASZ

podając rękę


Bardzo mi przyjemnie.


SZAMBELANIC

drwiąco, podając palce


A! i mnie także… nie wiedziałem, że przybył w sąsiedztwo taki myśliwy… Więc jakże to było z tym lisem?


STRASZ


A no, ja stałem, a on przyszedł do mnie… ot tak blisko…


SZAMBELANIC


I nie strzelił pan?


STRASZ


Myślałem, że to był pies… chciałem nawet na niego zawołać, bo bardzo lubię psy, ale skorom się poruszył zniknął mi, tylko zobaczyłem ogon ogromnie długi.


SZAMBELANIC

z drwiącą powagą


No, to oczywiście był lis.


WŁADYSŁAW

do Maurycego


Wiesz ty, że on paradny sobie.


SZAMBELANIC

oglądając Strasza


Dubeltóweczka ładna bo ładna…


STRASZ


Dałem za nią dwieście rubli… lepażówka.


SZAMBELANIC


Widzę, widzę, caca… z tem wszystkiem, wielkiej szkody zwierzynie pan nią nie zrobi.


STRASZ


Bo też mnie o to nie chodzi poufale Za to na inną zwierzynę to ja jestem majster.


SZAMBELANIC


Naprzykład?


STRASZ


Jaką pan szambelanic masz dziewczynę w tym tu domku, to dawno nie zdarzyło mi się spotkać.


SZAMBELANIC

obrażony


Cóż to za koncept?


MAURYCY


Ojcze, mieliśmy jechać.


SZAMBELANIC

wyniośle z gestem


Padam do nóg! n. s. Przyznam się, że trochę zanadto poufałości…


Idą w głąb.

DZIEŃDZIERZYŃSKI

wchodząc z zającem przy torbie


No, gdzie? dokąd?… quousque tandem? już odjeżdżacie? jakżeż można, comment peut on! ja w najlepsze zaczynam, jestem w sztosie… patrzcie, quel zając!


WŁADYSŁAW


I po co to samemu dźwigać, zamiast oddać strzelcowi.


DZIEŃDZIERZYŃSKI

Savez vous quoi, c'est bon!… kot moją własną ręką zabity? nie czuję ciężaru… ja to noszę, jak znak honorowy… spostrzegłszy Strasza, do KotwiczaQui es-ki-e-sa ce monsieur?

KOTWICZ


Strasz z Zagrajewic.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


A! sąsiad, sąsiad idzie do Strasza podając mu obie ręce; nagle wpatrując się weń, n. s. Jak on mi przypomina…


STRASZ


Pan Dzieńdzierzyński?


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Pan mnie znasz?


STRASZ


Doskonale… Miałeś pan handel kolonjalny na miodowej uiicy.


DZIEŃDZIERZYŃSKI

n. s.


To ten sam… głośno Tak… z amatorstwa… bawiłem się… zaambarasowanyPardon… patrzy na zegarek już tak późno… n. s. człowiek, któremu dałem w łapę kilka rubli za kopję wyroku… Jezus Marja! oni tu chyba o tem nie wiedzą… głośno panie szambelanie… monsieur chambelan… ja jadę do was, bo tam jest moja Pola… pojechała właśnie do szambelanówny.


SZAMBELANIC


I owszem, bardzo nam będzie przyjemnie do Kotwicza, który mu mówił do ucha Co? zapraszać go! a dajcież mi pokój… w imię ojca i syna!… czy ja wiem co za jeden..


WŁADYSŁAW

do Dzieńdzierzyńskiego


Oddajże papka tego zająca na wóz, bo krwawi… powala siedzenie w wolancie.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Comment?… attendez… mam tu papier od butersznitów…


Dobywa z torby i obwija zająca; odchodzą, Maurycy i Władysław kłaniają się zdaleka Straszowi.

#### SCENA VIII

Kotwicz, Strasz, potem Łechcińska.

STRASZ

po chwili


A my?


KOTWICZ


Ano, i my jedziemy.


STRASZ


Przyznam się, że mógł był ten pan szambelanic powiedzieć mi choć słówko.


KOTWICZ


Ale panie, to jest człowiek, który niewolniczo trzyma się form… nie wypadało mu… zkądże?… wszak to nie jest proszona zabawa, tylko po prostu, pan korzystając z sposobności, robisz krok grzeczności sąsiedzkiej.


ŁECHCIŃSKA

w progu, załamując ręce


Odjeżdżają!… cóż teraz będzie?


STRASZ

p. c.


Nie jadę.


KOTWICZ


Ale panie, dla czego?


STRASZ


Stanowczo powiadam, nie jadę i skończony interes.


KOTWICZ

na gest Łechcińskiej, która zaraz znika


No, to przynajmniej przetrąćmy co, jest tu śniadanie.


STRASZ


Gdzie?


KOTWICZ


U leśniczego.


STRASZ

żywo


A ta dziewczyna jest tam?


KOTWICZ

podobnież


Jest! jest!


STRASZ


No widzisz pan, jak mi kto robi rozumną propozycję, to zupełnie co innego. ściskając mu rękę Zgadzam się.


KOTWICZ


Więc służę. prowadząc go, n. s Gdzie djabeł nie może, tam babę pośle… Referendarzowa da sobie z nim radę.


Wchodzą do domku. Zasłona spada.

### AKT II

Salonik — umeblowanie gustowne, ale zszarzane — troje drzwi: jedne w głębi, dwoje po bokach — z prawej okno — po tejże stronie źwierciadło stojące — z lewej kanapa, fotele i stół, na którym pisma, parę książek, album z fotografiami i t. p.

#### SCENA I

Pola, Służący wchodzą głównemi drzwiami; potem Gabrjela.

POLA

z której służący zdejmuje okrycie


Więc starsza pani słaba?


SŁUŻĄCY


Tak… po swojemu.


POLA


Jakto, po swojemu?


SŁUŻĄCY


Niby… jak zawsze, na głowę… n. s. więcej ambarasu, jak co warto.


POLA


Panna Gabrjela jest przy matce?


SŁUŻĄCY


A jakże.


POLA


Zaczekam tu… służący wychodzi z okryciem; Pola zdejmuje kapelusz, przygładza włosy przed zwierciadłem, potem przeszedłszy się parę razy w milczeniu, zbliża się do stołu i przegląda pisma; po chwili, biorąc album z fotografiami A!… nie ma świadków… mogę sobie pozwolić. znalazłszy fotografię wpatruje się w nią Mój drogi!… gdybyś ty wiedział… gdybyś mógł temi martwemi oczyma zajrzeć w głąb mojej duszy… p. c. Jak on tu jest doskonale trafiony… wysuwając kartę Gdybym tak sobie przywłaszczyła… dobra sposobność… ale brak mi odwagi… ah! na samo przypuszczenie, że mógłby kto spostrzedz…


Oglądając się machinalnie, spostrzega Gabrjelę.

GABRJELA

wchodząc z lewej strony


Usłyszałam turkot, byłam pewną że to panowie z polowania, tymczasem przez okno spostrzegłam powóz z Zabrodzia… miła dla mnie niespodzianka.. Jak się masz.


Całują się.

POLA

zakłopotana albumem, którego nie wypuszcza z rąk


Podobno mama słaba.


GABRJELA


Trochę migreny, ale już przeszło… teraz usnęła… ucieszy się bardzo, gdy cię zobaczy, tak dawno już nie byłaś u nas.


POLA

j. w.


Podobną wymówkę mogłabym i ja tobie zrobić… n. s. To się złapałam… gdybym mogła wsunąć napowrót.


Udaje że przegląda album.

GABRJELA


Cóżeś ty się tak zagłębiła w tem albumie, nie ma tam nic ciekawego, same wybierki przeznaczone na plondrowanie.


POLA

szybko chowa fotografię do kieszonki; n. s.


Stało się! głośno, przewracając karty albumu na chybił trafił, zmięszana Tak sobie, przeglądam… ale istotnie, ile tu brakuje! pełno pustych miejsc… n. s. E, przecież nikomu nie przyjdzie na myśl… głośno Kto jest ten młody mężczyzna?


GABRJELA


Młody mężczyzna, ten?… ha, ha.. czy ci się podobał?


POLA


Ma wyraz twarzy uderzający.. n. s. nie wiem sama, co mówię.


GABRJELA


To nasz daleki kuzyn.. oryginał sławnie brzydki, ale kolosalnie bogaty… Powiedz sama, czy nie ma on wypisanego na czole: materjał na męża!


POLA


Dla czego?


GABRJELA


Dla tych właśnie przymiotów. Wyobraź sobie, dostał kobietę wykształconą i prześliczną, która jest z nim najszczęśliwszą.


POLA


Mógł się przecie podobać.


GABRJELA


Jako partja, bezwątpienia… kochała się szalenie w innym, i kocha go podobno jeszcze… ale pokazała się kobietą dziwnego hartu.


POLA


Inaczejbym to nazwała.


GABRJELA


Wyratowała z nędzy matkę.


POLA


A! więc po prostu spełniła ofiarę.


GABRJELA


Na której przedewszystkiem sama zyskała grubo, dostawszy męża zgadującego jej myśli i dogadzającego najkapryśniejszym zachceniom… to nic więcej, tylko dowód praktyczności, której mogłybyśmy jej wszystkie pozazdrościć.


POLA


Dziękuję za to.


GABRJELA


Ale bo my popełniamy zwykle ten błąd, że nadto dajemy się powodować czułostkowości… po romansowych głowach snują się obrazy sielankowego szczęścia, które jako marzenia chorobliwe narażają nas tylko na spadanie z obłoków.


POLA


Nawet choćby się urzeczywistniły?


GABRJELA


Alboż to się trafia?


POLA


A małżeństwo z miłości?


GABRJELA


Raz na tysiąc razy, moja droga, wielki los na loterji; jakiegoż to trzeba zbiegu okoliczności, żeby zadowolnić zarazem i pragnienie serca i wymagania rozumu.


POLA


Gdy chodzi o szczęście całego życia, zdaje mi się, że powinnyśmy się radzić tylko serca. Ja przynajmniej nigdybym nie potrafiła iść za mąż bez przywiązania.


GABRJELA


Potrafiłabyś, gdybyś musiała… a zresztą, wszystkie te rojenia o szczęściu o tyle są coś warte, o ile przedstawiają jakąś rękojmię trwałości.


POLA


To już od nas samych zależy.


GABRJELA


Nie koniecznie. Czy wiesz, jak ja sobie wyobrażam szczęście? obejmując Polę i patrząc jej w oczy Oko utopione w oku, w którego głębiach obietnice raju, dłoń w dłoni, której dotknięcie wzbudza bicie mojego serca…


POLA

śmiejąc się


Pokazuje się, że mamy jednakowy gust… ja nie inaczej myślę. Ale tym sposobem, jesteś w sprzeczności sama z sobą.


GABRJELA

j. w.


Za pozwoleniem, nie dokończyłam… Ale to wszystko pod warunkiem, żeby się odbywało na lśniącym parkiecie, wśród ścian źwierciadlanych odbijających bez wykrzywienia oblicza dwojga ludzi szczęśliwych, w atmosferze przesiąkłej wonią wyszukanych pachnideł… bo, wierzaj mi, choćbym usychała z miłości, nie odważyłabym się na życie z człowiekiem ukochanym wśród trosk… przykucie go do siebie w tych warunkach uważałabym za szczyt nierozsądku… zdaje mi się, że znienawidziłabym go, gdyby mi przyszło wystawiać uczucie na walkę z losem!… spokojniej rozumiesz mię teraz?


POLA


Jeżeli mówisz prawdę, to żałuję cię. Ja podzieliłabym chętnie najsmutniejszą dolę z tym, któregobym wybrała.


GABRJELA


Tak ci się zdaje, bo nie jesteś w tem położeniu.


#### SCENA II

Gabrjela, Pola, Dzieńdzierzyński, Służący

DZIEŃDZIERZYŃSKI

we drzwiach w głębi, spostrzegłszy Polę z Gabrjelą, uszczęśliwiony, odsuwając służącego, który chce mu odebrać torbę zającem


Co za widok! quel joli paysage… serce mi rośnie, gdy patrzę na tę ich przyjaźń.


GABRJELA


A! pan Dzieńdzierzyński.


DZIEŃDZIERZYŃSKI

przybiegając


Padam do nóżek, moje uszanowanie… całuję rączki panny szambelanównej. całuje ją w rękę; do Poli całując ją w głowę Jak się masz.


GABRJELA

spostrzegłszy zająca


Cóż za trofeum przy torbie!


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Ah! pardoncofając się jakiż ja jestem roztargniony… wchodzić tak do salonu pomiędzy damy… tęgi zając, n'est ce pas? idąc do drzwi W tej chwili służę. zatrzymując się, do Poli Pani szambelanowej nie ma?


POLA


Słaba na migrenę.


DZIEŃDZIERZYŃSKI

z współczuciem


Ah! co za szkoda!… byłaby go zobaczyła.


POLA


Czy papka sam to zabił?


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Comment? powtarzając po niej Czy papka sam to zabił?… miałem przy sobie sól w papierku i posypałem na ogonek… oj, ty, ty… córka myśliwego i robić tak naiwne pytanie… zabiłem, i to strzeliwszy z pod pachy… do służącego No, weźże tego zająca i zanieś do kuchni, ale powiedz tam, że to ja moją własną ręką zabiłem… pamiętaj!… pan z Zabrodzia swoją własną ręką… powiesz?


SŁUŻĄCY


Powiem, co mi to szkodzi.. i tak nie uwierzą…


odchodzi z torbą i zającem

DZIEŃDZIERZYŃSKI


Co?


GABRJELA


Pan sam tylko przybyłeś?… gdzież reszta towarzystwa…


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Przyjechaliśmy wszyscy, ale szambelan i obadwa młodzi poszli do siebie… n. s. głupiec.


GABRJELA

siadając na kanapie


A z obcych jest kto? robiąc mu miejsce koło siebie Siadaj pan.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Dziękuję uprzejmie. siadając Nie ma, broń Boże… jesteśmy w swojem kółku.


GABRJELA


Czyż nie było nikogo więcej na polowaniu?


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Ale i owszem! nie brakowało nieproszonych gości… spotykaliśmy pełno jakiejś hołoty, figur zakazanych..


GABRJELA


Ale z sąsiadów był kto?


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Nikt, prócz Strasza z Zagrajewic.


GABRJELA


A! pan Strasz… czemużeście go panowie z sobą nie przywieźli?


DZIEŃDZIERZYŃSKI

niechętnie


Do czegożby to było podobne.


GABRJELA


Wiadomo, że pan jesteś zwolennikiem form, ale cóżby to szkodziło!… powiedzże mi pan co o nim… Cóż to za osobistość?


DZIEŃDZIERZYŃSKI

j. w. wstając


Ale proszę pani, czy ja go znam! nie wiem co za jeden.


GABRJELA


Jakżeż go pan z góry traktujesz!.. Mówmy tak otwarcie, czy to grzecznie, żeście odjechali zostawiając tego pana… może go nawet nikt nie prosił.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Nie wiem.


GABRJELA


Jego rzeczą było przyjąć zaproszenie albo wymówić się, ale od panów należał się ten krok uprzejmości.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Ale kiedy to jest człowiek nie z naszej sfery, je vous assure.


GABRJELA

śmiejąc się


Już takiego ultraarystokraty jak pan jesteś, to nie znam.


DZIEŃDZIERZYŃSKI

zadowolony


Comment? pani uważasz, że ja jestem arystokratą.


GABRJELA

wstając


Ale jakim!


POLA

która przeglądała pisma, a potem przechadzała się zniecierpliwiona tokiem rozmowy


Papka bo gotów jest bronić nawet tego w co nie wierzy, i na odwrót… wbrew własnemu przekonaniu, byle tylko mieć materję do sprzeczania się z tobą.


DZIEŃDZIERZYŃSKI

protestując


Ale za pozwoleniem.


POLA


Szczególne ma w tem upodobanie.


GABRJELA


O, ja wiem, że pan jesteś duchem sprzeciwieństwa… n. s. Muszę się dowiedzieć, co się dzieje z Łechcińską… głośno Moja Polu, przepraszam cię, że odejdę na chwilkę, ale muszę zobaczyć, czy mama się nie obudziła… natychmiast wrócę.


POLA


O proszę cię… nie rób z nami żadnej ceremonji.


GABRJELA

na odejściu do Dzieńdzierzyńskiego


Gniewam się na pana.


Odchodzi na lewo.

#### SCENA III

Dzieńdzierzyński, Pola.

DZIEŃDZIERZYŃSKI


Comment? sur moi? savez vous quoi, c'est bon.


POLA

p. c.


Cóż papka ma znowu przeciwko temu Straszowi?


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Ale cicho! bo nic nie wiesz… tajemniczo był dependentem przy adwokacie… wystaw sobie, ja sam, moją własną ręką, dałem mu kiedyś pięć rubli za kopię wyroku w jednej sprawie… no!


POLA


Więc cóż?


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Nic… wziął i schował do kieszeni.


POLA


Ale należało mu się, czy nie?


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Wprawdzie to było extra zwykłych kosztów, ale że chodziło mi o pospiech, więc sam mu obiecałem… pisał przez całą noc.


POLA


Więc cóż papka chce od niego?


DZIEŃDZIERZYŃSKI


No, pozwolisz, że to jest ambarasujące położenie, gdy na raz taki jegomość zjawia się jako sąsiad, dziedzic dóbr i drze się do poufałości…


POLA


I to papka może mówić?


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Nie przez arystokrację, jak cię kocham, chociaż mnie o to posądza twoja przyjaciółka… tylko chcę powiedzieć, że taki człowiek nie miał gdzie nabrać tego poloru… cette politure… której się wymaga w towarzystwie comme il faut. Naprzykład na polowaniu, gdy mi go zaprezentowano, powiada: a! pan miałeś handel na miodowej ulicy… no proszę cię!


POLA


Niechże się papka tego nie wypiera, tyle razy już prosiłam.. ja się tak boję złośliwych języków.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Bardzo dobrze, ale to mnie tylko wolno o tem pamiętać, a nie komuś tam… Tak nakazuje poczucie delikatności…. Stawiam ci dowód: wszakże szlachcic na wsi handluje wszystkiem co wyprodukuje, tak czy nie? a niechżeby komu przyszło do głowy nazwać go handlarzem… dajmy na to, nierogacizny… ce serait bon!… dla czegoż ten sam Strasz nie zaprezentował się jako były dependent, tylko jako dziedzic Zagrajewic…


POLA


Ale papeczko, to są słabostki ludzkie, na które trzeba być wyrozumiałym.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


To swoją drogą, ale trzeba także szanować siebie… i dla tego dziwi mnie zapytanie szambelanównej.. bo że on się chce tu wkręcić, to rzecz prosta, ale ona… chociaż to twoja przyjaciółka, niech mi daruje… jakby już brakowało w sąsiedztwie ludzi przyzwoitych… I do mnie pretensja, żem go nie przywiózł… zkąd? co?… p. c. chociaż wiesz ty, że to było powiedziane mądrze, w tem była myśl… niby uważają nas za swoich, traktują jakby już należących do familji.


POLA

która odeszła do okna


Z jakiegoż to tytułu?


DZIEŃDZIERZYŃSKI

żartując


Je ne sais pas… comme cela!


POLA


Jak papkę kocham, nie rozumiem… może papa sobie z troskliwości o mnie snuć jakieś projekta, ale… to jeszcze coś tak dalekiego… niepewnego..


DZIEŃDZIERZYŃSKI

pieszczotliwie


Ale nie bój się, nie bój… nic pewniejszego… trzeba znać ludzi; gdybyś nie była jedyną dziedziczką Zabrodzia, nie mówię.. ciszej ale oni są po szyję w interesach… taka partja jak ty, to dla nich wielki los.


POLA


Na Boga! czyż papka nie czuje, jak ubliża i sobie i mnie takiem odezwaniem się…


DZIEŃDZIERZYŃSKI

nieśmiało


Comment?p. c. no cóż… przecie mówimy między sobą… w cztery oczy.


POLA


Wszystko jedno. Poczucie własnej godności nie pozwoliłoby mi oddać ręki człowiekowi, któregobym podejrzywała, że starając się o mnie ma na względzie nie moją osobę, lecz majątek.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Ale Polu, pozwól no…


POLA


Powiadam papie, że odmówiłabym.. chociażbym nawet szalała za nim.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


A Jezus Marja! kiedy unosisz się bez najmniejszego powodu… któż tu o tem mówi…


POLA


Papka sam nasuwa mi wątpliwość.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Ja?… w imię ojca i syna… przekręcasz moje słowa… powiedziałem tylko tak w ogóle.. en genéral.. p. c. z wymówką jesteś tak drażliwa, że sam nie wiem, jak z tobą mówić.


POLA


Mam powody.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Jakie?… p. c. słuchajno, czy ja chcę twojego szczęścia, czy nie? jak ci się też zdaje.


POLA

całując go w rękę


Ale nie mam pod tym względem wątpliwości, tylko…


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Tylko co?… p. c. że pragnę tego związku, to swoją drogą. Wbiłem sobie w głowę, że musisz być Czarnoskalską i tego ćwieka mi nie wyciągniesz, ale chociażby mi to było najobojętniejszą rzeczą, nie widzę żadnej racji drożenia się i wyszukiwania trudności, skoro Maurycy się o ciebie stara.


POLA


Nic o tem dotychczas nie wiem.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Nie wiesz? a bójże się Boga… toć o tem już wróble na dachach śpiewają… wszyscy wiedzą.


POLA


Ludziom mogą wystarczać pozory, ale nie mnie.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


A to już nic nie rozumiem.. Czegoż ty chcesz od niego? powiedz mi wyraźnie.


POLA

p. c. cichym głosem


Żeby nie zadawał sobie gwałtu, jeżeli narzucona rola zanadto mu jest przykrą.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Narzucona rola? cóż to on komedjant, czy co?… p. c. Moja Polu, zastanów się; to z twojej strony tylko kaprys, romanse, nic więcej… niecierpliwiąc się Nie pojmuję, w kogo się wdałaś, bo ani we mnie, ani w nieboszkę matkę… nie masz za grosz praktyczności. Pola ociera łzy Co to, płaczesz? dajżeż pokój, tego tylko brakuje! jeszcze ja przy tobie się rozbeczę i będzie!… Czy cię tyranizuję, czy zmuszam gwałtem?… powiedz co chcesz, wszystko zrobię.


POLA


Ja tylko proszę, błagam, niech papka nie nagli i zostawi to czasowi… Skoro się przekonam…


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Ale ba, czasowi, czasowi., takie rzeczy się nie odwłóczą… jak zaczniesz grymasić, to ich może urazić, zniechęcić… ciszej a nużby uderzyli gdzie indziej?… będzie żal…


POLA


Jeżeli pana Maurycego nicby nie kosztowało zwrócić w inną stronę swoje zapały…


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Ale moja droga… cóż chcesz… z samej desperacji, par despération, gdy mu będziesz fochy stroić… cóż on zrobi jak go rodzice zmuszą… n. s. zdesperowany Poplątałem się… po chwili błagalnie Polu!


POLA


Ale cóż papka żąda odemnie.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Ne fais pas des grima-s, mniej wzgląd na mnie, zrób też coś dla papki.


POLA


Powinniśmy się strzedz cienia pozoru, że się narzucamy… przeceniając zaszczyt należenia do towarzystwa osób, które właśnie z tego tytułu… mogłyby nas traktować… lekko…


DZIEŃDZIERZYŃSKI

niespokojny


Nas traktować lekko? nic podobnego nie zauważyłem… zkądże ci to w głowie?


POLA


Mówię tylko… że nie powinniśmy się na to narażać.


DZIEŃDZIERZYŃSKI

chodzi p. c.


To prosta rzecz, ale tu nie ma tego rodzaju obawy… sami ujmują nas na każdym kroku, a jeżeli jesteśmy już jak domowi, to wszystkie awanse były z ich strony.


POLA


Papka może się łudzić.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Ale broń Boże! chybaby tak zręcznie udawali. Są ze mną tak poufale… nazywają papką.


POLA


Ojciec jest w tym wieku, że zbyteczna poufałość może być dla niego ubliżeniem.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Przesadzasz Polu, jak cię kocham przesadzasz… uprzedzając odezwanie się Poli tylko dajno się przekonać: ty mnie tak nazywasz, a że ciebie uważają już za swoją… więc.. tak sobie, pour plaisir… w dobrej komitywie.. ale! à propos papki… proszę cię, bo ty znasz lepiej język francuzki… co za przysłowie może być na: papka?


POLA


Dla czego?


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Bo Władysław powiedział mi coś, czego nie zrozumiałem, a nie wypadało mi się zapytać…


POLA

żywo


Pan Władysław?… i cóż to było?


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Kiedy zapomniałem… czekajno… qui est papka, plus papka… spostrzegając Gabrjelę cicho! później ci powiem.


#### SCENA IV

Poprzedzający, Gabrjela, p. c., Szambelanic, później Maurycy.

GABRJELA

wchodząc z lewej strony


Polu, możebyś się teraz pofatygowała do mamy.


POLA


Już można?


GABRJELA


Obudziła się i prosi cię.


Bierze Polę pod rękę.

SZAMBELANIC

wchodzi z prawej strony


Jest tu sąsiad? spostrzega Polę a! witam pannę Paulinę. ściska jej rękę, ona mu oddaje niski dyg Powiem państwu pocieszną nowinę: zgadnijcie też, kogo będziemy mieli dziś na obiedzie?… ani by wam przez myśl przeszło.


DZIEŃDZIERZYŃSKI

zainteresowany


No, no, no?


SZAMBELANIC


Głupstwo, ale mnie irytuje… Co to jednak znaczy forma w życiu towarzyskiem… Są tacy, co się z tego śmieją, tymczasem ja powiadam, że gdybyśmy odrzucili formy, obcowanie z ludźmi stałoby się istną torturą.


DZIEŃDZIERZYŃSKI

spoglądając na Polę


To, co ja zawsze powiadam.


SZAMBELANIC


Bo o cóż nam chodzi?… o to, żeby człowiek z którym okoliczności każą nam żyć, był gładkim i nie raził nas obejściem nieprzyzwoitem.


DZIEŃDZIERZYŃSKI

do Poli


Voyez-vous!


SZAMBELANIC


Gdy tego nie znajduję, no to padam do nóg.


GABRJELA


Do kogoż ojciec to stosuje?


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Ale! więc któż to się zaprosił na obiad?


SZAMBELANIC


Nasz nowy sąsiad, pan.. pan… jakże mu tam… z Zagrajewic…


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Strasz! do siebie Powiedziałem, że się tu wśrubuje.


GABRJELA


Aha! do Poli Chodźmy.


POLA

żartobliwym tonem


Widzisz, więc będziesz go miała.


Wychodzą na lewo.

SZAMBELANIC


Bo to niby mała rzecz… sąsiad.. znalazł się na polowaniu… no, i przyjeżdża… ale jak to charakteryzuje człowieka… nie zarekomendowawszy się złożeniem wizyty, nie dawszy się poznać, bo istotnie nie wiemy co za jeden… i tak sobie bez ceremonji.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Jak do oberży!… Ale skądże szambelan wie… czy już jest?


Idzie do okna.

SZAMBELANIC


Podobno jedzie, dowiedziałem się przypadkiem od służby. Pytam się, gdzie jest pan Kotwicz… hrabia… czy już wrócił z lasu… powiadają mi, że został na śniadaniu na leśniczówce wraz z panem Straszem, i że obaj mają przyjechać. Hrabiątko głupieje na starość, słowo uczciwości.


Rzuca się na kanapę.

DZIEŃDZIERZYŃSKI


A niech mi daruje… bo, proszę szambelana, nie chodzi o tę łyżkę rosołu… patrzy przez okno Ot, już przyjechali!… ale nie.. to chyba ktoś inny… jakaś bryczka… ale wygląda na najętą furmankę… stoi przed oficyną.. wyjmuje z niej jakieś zawiniątko czy papiery.


SZAMBELANIC

n. s.


Sekwestrator albo woźny… głośno Bodaj to w mieście, tam jestem przynajmniej panem swojej woli. nic mnie nie obowiązuje do przestawania z kimś dla tego, że sąsiaduje ze mną przez ścianę, a tu!… lada jakiś tam obieżyświat pod pozorem sąsiedztwa chce być ze mną w zażyłości… i to trzeba przyjmować grzecznie, całować się z tem z dubeltówki, i jeszcze być wdzięcznym za zaszczyt, bo to jest!


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Ale po cóż znowu robić sobie subjekcję.


SZAMBELANIC


Jeżeli ktoś jest nieprzyzwoitym, to mnie nie upoważnia do naśladowania go… od tego właśnie są formy.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Oui, c'est vrai bon ton.


SZAMBELANIC

do Maurycego, który wchodzi z papierami


Cóż to tam nowego? biorąc już jak zobaczę papier ze stęplem, to mnie dreszcze biorą.. czyta; marszcząc brwi nakaz komornika?


MAURYCY


Tak, niestety.


DZIEŃDZIERZYŃSKI

przechadzając się, n. s.


Ten człowiek będzie mi psuł krew… przewiduję to


SZAMBELANIC

przejrzawszy


Więc cóż? niech zostawi i jedzie sobie z panem Bogiem.


MAURYCY


Ojciec chyba nie przeczytał uważnie.


SZAMBELANIC


Dajże mi pokój… możesz mnie sam objaśnić, jeżeli wiesz.


MAURYCY


Chce zaraz robić zajęcie.


SZAMBELANIC

oburzony


Serio?


MAURYCY


Utrzymuje, że wyrok stał się prawomocnym… wszystkie terminy już upłynęły.


SZAMBELANIC

p. c.


Nie dopilnowało się… djabli nadali.. można było odwłóczyć Bóg wie jak długo… p. c. Ano, wiesz ty, nie ma innej rady, tylko powiedzieć otwarcie Dzieńdzierzyńskiemu, on da na to.


MAURYCY


Za nic w świecie!


SZAMBELANIC


O, tylko nie dziwacz z temi skrupułami… jak gdyby ludzie nie pożyczali… od czegoż kredyt?


MAURYCY


Gdzież fundusz na oddanie, jeżeli się od niego weźmie?


SZAMBELANIC


Alboż nie mam Czarnoskały… z uśmiechem, znacząco zresztą, to już ty znajdziesz.


MAURYCY


Ojcze!


SZAMBELANIC

zniecierpliwiony


Więc cóż zrobić? zabawny jesteś… dopuścić do zajęcia… kompromitować się publicznie!


MAURYCY


Czyż lepiej nadużyć zaufania…


SZAMBELANIC

surowo


Maurycy, zapominasz się.


MAURYCY

całując go w rękę


Niech ojciec tego zaniecha.


SZAMBELANIC

wstając


No, to znajdźże inne lekarstwo… gdzie Władysław? idźcie oba i traktujcie z tym jegomością… może zyskacie zwłokę… jedyny sposób: wsadzić mu co w łapę… p. c. No, idź, idź… nie ma co! Maurycy po chwili wahania się wychodzi Szarańcza, słowo uczciwości.


Chodzi.

DZIEŃDZIERZYŃSKI

n. s. chodząc


Że też to nikt się nie pyta, do czego go pan Bóg stworzył, tylko byle się piąć!… głupota ludzka


SZAMBELANIC

n. s.


Ale co to na nich rachować… wiem, że nic nie zrobią… nie ma innego środka, tylko do tego się udać. p. c. głośno Głupie czasy, mój sąsiedzie.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


No?


SZAMBELANIC


A z temi interesami. Dawniej między nami była jakaś solidarność, o kredyt nikt się nie kłopotał; dziś w nagłym razie trzeba się udawać do żydów… dla tego to stare rody upadają.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Istotnie, że teraz nie ma już tego zaufania.


SZAMBELANIC


Właśnie.. ale dla czego?


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Widać dla tego, że dawniej oddawano et á présent on ne veut pas.


SZAMBELANIC


Mówię o tych, co oddają, a przynajmniej chcą oddać, a że nie mogą.. no, to inna kwestja.. to bywa chwilowo. W każdym razie, gdzież lepsza pewność jak na wielkich majątkach, chociażby nawet obdłużonych.. zawsze tam miejsca jeszcze wystarczy… tymczasem, prędzej znajdzie kredyt jakiś tam dorobkowicz na lichej wiosczynie, niż pan milionowych dóbr… i jakże tu egzystować.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


To ja powiem szambelanowi przyczynę. Jak z dwóch rybek jednę wpuścić do małej sadzaweczki, a drugą do wielkiego jeziora, to tę pierwszą zawsze łatwo dostać, ale drugą… niekoniecznie… choć ona tam pewna, najpewniejsza… chybaby spuścić jezioro, a to grubo kosztuje. Nieprawdaż?


SZAMBELANIC


No to tylko sobie bajeczka. n. s. Dowcipniś.


DZIEŃDZIERZYŃSKI

po chwili wahania się


Czy szambelan… masz jakie kłopoty?


SZAMBELANIC

żywo


Mój sąsiedzie, któż jest bez nich… Czarnoskała to jest majątek od lat kilkuset pozostający w naszym rodzie… do Łechcińskiej, która wchodzi głębią Czego mi się tu kręcić?…


ŁECHCIŃSKA


Myślałam, że tu jest panna Gabrjela.


SZAMBELANIC

półgłosem


Podsłuchiwać… ploteczki znosić…


ŁECHCIŃSKA

z niewinną miną


Ja! do siebie, idąc ku drzwiom z lewej strony Musi być coś, kiedy się boi podsłuchania.


SZAMBELANIC

do Dzieńdzierzyńskiego


Może sąsiad pozwolisz do mnie na cygarko…


Bierze go pod rękę.

DZIEŃDZIERZYŃSKI


Bon!


Wychodzą na prawo.

#### SCENA V

Gabrjela, Łechcińska.

ŁECHCIŃSKA

tryumfująco do Gabrjeli, która wchodzi z lewej strony


Jedzie!


GABRJELA


Wielka nowina! czy to miały znaczyć owe znaki telegraficzne przez okno? dowiedziałam się już przedtem… ale nie jestem kontenta, tak się to jakoś zrobiło nie wiedzieć po jakiemu.


ŁECHCIŃSKA


Co znowu! wszystko poszło jak po maśle.


GABRJELA


Ale gdzie tam! i ojcu tak się to nie podobało.


ŁECHCIŃSKA


O! starszy pan…


GABRJELA


Gdyby był przynajmniej przyjechał razem ze wszystkimi, a nie tak, sam, z polowania prosto na obiad.


ŁECHCIŃSKA


Jakto sam? a hrabiego to się już nie rachuje?


GABRJELA


Zawsze to jakoś śmiesznie.


ŁECHCIŃSKA


Moja pannuńciu, to już tak jest, że starający się nie uważają na formuły… nieraz jeszcze większe głupstwa robią z miłości, a to uchodzi.


GABRJELA

wzruszając ramionami


Z miłości! to też tem da się wytłumaczyć; ale tu, pan starający się, jak go Łechcińsi podobało się nazwać, nie widział mnie w swojem życiu.


ŁECHCIŃSKA


Otóż właśnie pokazuje się że widział.


GABRJELA


A to gdzie?


ŁECHCIŃSKA


W kościele podobno… n. s Co mi to szkodzi powiedzieć… głośno nie dla czego innego tak pilno się o pannuńcię wypytywał.


GABRJELA

ironicznie


Jak wyglądam?


ŁECHCIŃSKA


O, o… pannuńcia chce mnie łapać za słówka, jak matkę kocham.


GABRJELA


Więc o cóż się pytał?


ŁECHCIŃSKA


O wszystko, jak to kiedy kto sobie czem głowę nabije… jakie pannuńcia ma gusta, jakich mężczyzn woli, bronetów czy blondynów… a taki był zatopiony w myślach…


GABRJELA

śmiejąc się


Łechcińsia się uwzięła żeby mi go ośmieszyć, a to jedno mogłoby mnie zrazić… po co tu wysilać imaginację!


ŁECHCIŃSKA


Ale bo..


GABRJELA


Czyż to wszystko potrzebne?… to, co wiadomo o tym panu, wystarcza, abym go dobrze przyjęła, jeżeli rzeczywiście przedstawi się jako starający… niestety, nie mam w czem przebierać.


ŁECHCIŃSKA


E! to o pannuńcię nie ma, widzę kłopotu!.. a starsza pani tak się martwiła.. Jak matkę kocham, tak mi się już jej żal zrobiło, że byłam gotową zryzykować się na intrygę — chociaż sie tem brzydzę — byle pannuńcię namówić… poufnie Starsza pani turbowała się szczególniej o to, czy pannuńcia z kim w romansie nie stoi.


GABRJELA


A toż co znowu!


ŁECHCIŃSKA


No, niby, czy się pannuńcia w kim skrycie nie kocha.


GABRJELA


Choćby tak było, mama wie, że moje położenie nie pozwala na ten zbytek, abym mogła iść za mąż z miłości… p. c gdyby, gdyby!…


ŁECHCIŃSKA

z współczuciem


Mój Boże, to tak jest… chciałoby się duszy do raju, a tu.. jakie my kobiety nieszczęśliwe!… p. c. Pan Maurycy tak marudzi z tą swoją panną Pauliną, że Bóg wie, kiedy to będzie… a chociażby, to cóż z tego, obejmie Czarnoskałę, a z pannuńcią co się stanie?… czyje dzieci piastować, bo… ale! ciszej znowu komornik przyjechał.


GABRJELA


Nie może być!


ŁECHCIŃSKA


Jak matkę kocham! podsłuchałam niechcący przechodząc koło kancelarji… chce spisywać wszystko w pokojach, licytować… awantury!… pan Maurycy i pan Władysław sekują się tam z nim, szczególniej pan Władysław… słyszałam… ale co oni poradzą, kiedy nie ma tego…


Pokazuje liczenie pieniędzy.

GABRJELA

chodząc i łamiąc ręce


Moja Łechcińsiu!


ŁECHCIŃSKA


Pannuńciu złota, nie ma co medytować, tylko pana Boga wezwać w pomoc, i… próba frei… może Bóg da… poufnie mnie się zdaje, że on ma żyłkę do kobiet, a takiemu nie wiele trzeba, żeby się zapalił… Już kiedy on do mnie się wdzięczył, a nawet Zuzi nie przepuścił, to dosyć.. a gdzież tu porównanie…


Wskazuje na zwierciadło, przed którem właśnie stoją.

GABRJELA


Ale cóż Łechcińsia wygaduje!


ŁECHCIŃSKA

spojrzawszy w okno


A Jezus! jadą… biegnę do starszej pani… idzie na lewo; wracając sie A niech się pannuńcia przeżegna.


Wychodzi na lewo.

#### SCENA VI

Gabrjela, p. c., Maurycy.

GABRJELA

sama


Po co ona mi to powiedziała! czułam rumieniec na twarzy.


MAURYCY

wchodzi głębią nie widząc Gabrjeli, wzburzony


Nie! prowadzenie rozmowy w tym tonie jest dla mnie niepodobieństwem… Słuchać zarzutów, z których każdy wypadałoby odbić policzkiem, być zmuszonym zniżać się do próśb, wykrętów… a!… żyć raczej suchym chlebem, byle uniknąć takiego położenia!


GABRJELA


Gdyby się to dało wykonać tak łatwo, jak szumnie brzmi w frazesie.


MAURYCY


A! byłaś tu?


GABRJELA


Cóż cię tak wzburzyło?


MAURYCY


Nic… tak… złożyły się rozmaite okoliczności.


GABRJELA


Nie potrzebujesz robić przedemną tajemnicy… wiem jaki znowu macie kłopot.


MAURYCY


Wiesz, i pytasz się co mnie wzburzyło?… Powiedz mi, po co to odgradzać się od ludzi chińskim murem pretensji kastowych, kiedy sami go przekraczamy i grzęźniem w błocie dając broń przeciwko sobie tym, którymi zkąd inąd każdy z nas pogardza? jakiż piekielny urok ma ten pieniądz, że dla niego…


GABRJELA

z uśmiechem


Bo jest najlepszym stróżem honoru i tarczą przeciwko wszelkim pociskom…


MAURYCY


Winszuję ci, że możesz w tej chwili dowcipkować.


GABRJELA


To tylko dowodzi, że widzę jasno sytuację, nie tak jak mój braciszek, który uwziął się od niejakiego czasu rozpływać w sentymentalizmie i zamiast działać energicznie, bajronizuje… Ja bo widząc co się dzieje, postanowiłam sobie choćby kosztem największych ofiar dźwignąć się i stanąć silną przeciwko wszystkiemu, co mi los może zgotować.


MAURYCY


Tylko że tych ofiar nie bardzo potrzebujesz, a jeżeli będą jakie to lżej wam przyjdzie znieść je we dwoje. Szczęśliwa jesteś, zazdroszczę ci, nikt wam obojgu nie będzie miał prawa zarzucić brudnej rachuby, możecie iść do celu z podniesioną głową.


GABRJELA


Nie rozumiem cię.


MAURYCY


Już to, że poznałaś się na tym człowieku, stawia cię bardzo wysoko.


GABRJELA


O kim mówisz?


MAURYCY


Pytasz się? naturalnie o Władysławie.. On tam został i układa się, bo ja byłem bezsilnym… Gdybyś wiedziała jak to wziął do serca… o, on cię kocha prawdziwie.


GABRJELA


Czy aż tak, że się zwierza? dzieciaki jesteście.


MAURYCY


Nie miej mu tego za złe… twoja wzajemność tak go uszczęśliwia!


GABRJELA


A ty zkąd wiesz o mojej wzajemności?


MAURYCY


Wnosząc z tego co mi mówił…


GABRJELA

żywo


Cóż ci mówił?


MAURYCY


Że jest pewnym twojego serca… i nic dziwnego, zasługuje na to, byś go kochała.


GABRJELA

śmiejąc się z przymusem, zirytowana


Czy za swoją zarozumiałość? I toż jest ten praktyczny, trzeźwo patrzący Władysław? Jeżeli miałam jaką słabość do niego, nie dawało mu to prawa robić mnie przedmiotem studenckich przechwałek.


MAURYCY


Co ty mówisz?


GABRJELA


Ubliżył mi… a zresztą uczucie, jeżeli je bierze na serio, robi go egoistą.. dla dogodzenia mu, dla jakichś romansowych urojeń, chce ze mnie zrobić ofiarę… nie cierpię go teraz.


#### SCENA VII

Poprzedzający, Władysław.

WŁADYSŁAW

wchodząc prędko głębią; do Maurycego


Zgadnij jaki obrót rzeczy wzięły?… tego się nigdy nie spodziewałem… ciszej Gabrjela wie?


MAURYCY


Wie.


WŁADYSŁAW

do Gabrjeli, biorąc jej rękę


Chciałem usilnie załatwić jakoś ten interes, bo kłopoty wasze oddawna już stały się mojemi.


GABRJELA

zimno, odbierając rękę


Pozwól, ściskasz mi rękę.


WŁADYSŁAW


O, przepraszam cię… Wystaw sobie, już, już miałem nadzieję doprowadzenia rzeczy do końca, bo przystawano na spłatę ratami, wprawdzie w stanie naszych finansów dosyć uciążliwemi, ale zawsze pozwalającemi odetchnąć… w tem ni ztąd ni zowąd traf przynosi, wiecie kogo?… patrzę, zajeżdża Kotwicz z tym Straszem który był dziś na polowaniu… Komornik zobaczywszy ich przez okno wybiega, i ci panowie witają się jak najlepsi znajomi… pokazuje się że kolegowali z sobą w Warszawie… potem odchodzą na bok, i… po krótkiej konferencji… no! zgadnijcie…


GABRJELA

niecierpliwie


Cóż za dziwny sposób opowiadania.


WŁADYSŁAW


Komornik oświadcza, iż pan Strasz nabył wszystkie pretensje pana Josel Wucherstein i prolonguje dług do pewnego czasu, że zatem nie ma już co robić i oddawszy mu wszystkie papiery, odjeżdża.


GABRJELA


A!


MAURYCY

zdziwiony


Strasz nabył ten dług?


WŁADYSŁAW


Rzecz bardzo prosta: to jest dług lichwiarski, ręczę że mu przyszedł tanio… Teraz bądź co bądź musimy spłacić tego pana… zależność podobnego rodzaju mogłaby nas kosztować zbyt drogo… do Gabrjeli Ciężko to przyjdzie, ale bądź spokojną, już ja to biorę na swoją głowę.. trzeba będzie pracy, zaparcia się, może ofiar z niejednego do czego się nawykło… ale gdy chodzi o wyzwolenie się…


GABRJELA


O! tylko proszę cię bez poświęceń, bo nie potrafilibyśmy ci się wywzajemnić… zresztą wiesz, że ja jestem materjalistką i że sielankowego szczęścia nie rozumiem.


WŁADYSŁAW


Chciałbym abyś przejęła się tą wiarą, że jeżeli snuję jakie projekta, to pierwszym ich celem jest twoje szczęście.. wzruszony gdybyśmy poszli razem przez koleje życia, wszystko to co w powszednich kłopotach dotyka i boli, przyjąłby na siebie… tybyś tego nie poczuła.


GABRJELA


Mój kuzynie, sam ten pomysł uderza niepraktycznością, a rola bierna jaką mi naznaczasz w tej fantastycznej wędrówce przez ciernie i głogi, nie pochlebia mi bynajmniej… Ja także mam pretensję do jakiejś samodzielności, a pozwolisz… że… drzemać, to nie jest żyć…


WŁADYSŁAW


Obracasz to w żart?


GABRJELA


Właśnie jeżeli kiedy, to teraz mówię zupełnie poważnie. Bywają chwile w których wolno się pobawić, ale od złudzeń wyborną prezerwatywą jest rzeczywistość i obowiązki… w obec nich wszystkie te mrzonki wydają się dzieciństwem.


MAURYCY

n. s


Dosyć wyraźnie… biedak jak zbladł… a mówiłem mu.


WŁADYSŁAW

p. c.


Gabrjelo!


GABRJELA

drwiąco


Cóż za ton, jakie spojrzenie… czy próbujesz na mnie siły swojego wzroku? Wygląda to na studja do jakiegoś teatru amatorskiego… może dano ci rolę niefortunnego adonisa?


WŁADYSŁAW

do siebie osłupiały


Nie pojmuję!… to chyba jakieś nieporozumienie…


#### SCENA VIII

Poprzedzający, Kotwicz, później Szambelanicowa, Pola.

KOTWICZ

wchodząc głębią


No, co mi dacie za ten interes, bo to na czysto moje dzieło… wiecie już?… potrafiłem go tak napompować przez drogę, że był do gotowego… Ojciec będzie miał doskonały humor przy objedzie, bo nadto jeszcze udało mu sie tak rozczulić starego Dzieńdzierzyńskiego, że… spostrzegłszy wchodzące Szambelanicowę i Polę, chrząka Hm, hm… do Władysława biorąc go na bok Dostał od niego weksel na spłacenie tego długu, ale że właśnie Strasz już go nabył…


WŁADYSŁAW


Więc mu go odda napowrót, jako już niepotrzebny.


KOTWICZ

śmiejąc się


A to byłby warjatem… zostanie mu w kieszeni, taka gratka nie zawsze się trafi.


WŁADYSŁAW

oburzony


Rozumowanie, któregoby się nie powstydził pierwszy lepszy kantorzysta.


KOTWICZ

j. w. drwiąco


Filozof!


odchodzi od niego

SZAMBELANICOWA

która usiadła na kanapie, do Kotwicza


Kuzynie, podobno przywiozłeś z sobą kogoś z polowania?


KOTWICZ

z humorem


A tak.. jestem w roli mentora, wprowadzając w nasze kółko młodzieńca surowego jeszcze, ale pełnego nadziei.


SZAMBELANICOWA


Cieszyłabym się, gdyby nasz dom mógł zarobić sobie na miano szkoły życia towarzyskiego… ale… nie wiem, jak to mój mąż przyjmie.


KOTWICZ


Nie ma obawy.. już się zaprzyjaźnili.


Siada przy niej.

SZAMBELANICOWA

ciszej


Przyzwoity człowiek?


KOTWICZ


Przynajmniej na początek przyzwoicie się znalazł, bo spłacił żyda.


SZAMBELANICOWA


Serio? Kotwicz odpowiada jej cicho; głośno do Maurycego i Władysława Panowie młodzi, rozweselcie mi też Polunię, bo jakaś smutna dziś…


Rozmawia po cichu z Kotwiczem. Władysław usiadł na uboczu i śledzi spojrzeniem Gabrjelę która przechadza się unikając z afektacją jego wzroku.

POLA

do Maurycego, który się zbliża do niej


Misja uciążliwa, nieprawdaż?


MAURYCY


Tem goręcej też pragnąłbym jej podołać.


POLA


Do tego trzeba tylko dobrej i nieprzymuszonej woli.


MAURYCY


Ta zdziałałaby cuda, gdyby nie była zależną od okoliczności, od usposobienia duszy.


POLA


Pańskie usposobienie bywa jakieś… wyjątkowe.


MAURYCY


Jest takie jakiem je wyrobiło położenie. Życie nie daje mi sposobności do śmiechu, dla tego na wszystko zapatruję się z strony poważnej… a tem trudno zabawić, wzbudzić wesołość, jak tego pragnęłaby moja matka.


POLA


W samej rzeczy… czasem chłód aż wieje od pana.


MAURYCY


A panie w takich razach jesteście bez litości… nic nie uwzględniacie, wydając sąd, nie dopuszczacie okoliczności łagodzących.


POLA


Ja nie sądzę ani krytykuję, tylko przez współczucie dałabym panu lekarstwo na jego usposobienie…. przedewszystkiem nie przymuszać się, gdy to zbyt wiele kosztuje.


Idzie do Gabrjeli i bierze ją pod rękę.

MAURYCY

n. s.


Co ona przez to rozumie?


#### SCENA IX

Poprzedzający, Szambelanic (chodzi głębią prowadząc pod rękę Strasza, za nimi Dzieńdzierzyński z kwaśną miną.

SZAMBELANIC

prowadząc Strasza do żony; Kotwicz wstaje


Ma chère, przedstawiam ci naszego nowego sąsiada: pan Strasz herbu Strasz.


SZAMBELANICOWA


Bardzo mi przyjemnie… słyszałam wiele o panu..


Strasz się kłania.

SZAMBELANIC

ciągle trzymając go


Myśliwy nie tęgi, ale wstęp swój w koło obywatelskie inaugurował czynem, który mu przynosi zaszczyt.


DZIEŃDZIERZYŃSKI

siadając obok szambelanicowej


Padam do nóżek pani szambelanowej.


SZAMBELANICOWA


A, witam pana.


DZIEŃDZIERZYŃSKI

całując ją w rękę


Comment la tête?


SZAMBELANICOWA

zbywa go gestem; do męża


Jakiż to czyn?


SZAMBELANIC

j. w.


Pan Strasz pojął swe posłannictwo w sposób pozwalający żywić o nim najpiękniejsze nadzieje… spostrzegłszy, że jestem w chwilowym kłopocie, chociaż zaledwie przestąpił mój próg, bez najmniejszego namysłu… bo to jest… przyszedł mi z pomocą, dając dowód prawdziwie bezinteresownej sąsiedzkiej uczynności… Bez interesownej, bo nabywając pretensje, zrzekł się prawa egzekucji.


DZIEŃDZIERZYŃSKI

wstawszy z kanapy, do ucha szambelanicowi przechodząc koło niego


Spekulacja…


Ściska mu ramię z znaczeniem.

SZAMBELANICOWA

do Strasza podając mu rękę


Winszuję panu.


SZAMBELANIC


I prolongował mi sumę.


STRASZ

do ucha


Ale na rok tylko… dłużej nie mogę, daję słowo.


SZAMBELANIC


Mamy dosyć czasu do porozumienia się… zresztą to już drobnostka w obec samej treści czynu, który jest prawdziwie obywatelskim; wszakże dnia dzisiejszego, gdy majątki nasze coraz częściej przechodzą do niemców lub żydów, należy nam trzymać się za ręce… solidarność tylko może nas zbawić.


STRASZ

do szambelanicowej


Ja bardzo przepraszam panią dobrodziejkę, że nie przybyłem we fraku, ale…


SZAMBELANICOWA


O, to rzecz najmniejsza… chęć prędszego poznania naszego domu zbyt nam pochlebia abyśmy uważali na małe przekroczenie formy, spowodowane zresztą zapewne okolicznością, że to z polowania…


STRASZ


Wynagrodzę to następną razą.


SZAMBELANICOWA


Bardzo prosimy.


SZAMBELANIC


Pozwoli pan że go zaprezentuję pannom, mojej córce i pannie Dzieńdzierzyńskiej… także sąsiadka, a do tego warszawianeczka.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Przepraszam, łęczycanka.


SZAMBELANIC

prezentując


Pan Strasz..


Puszcza go i zostawia z pannami, które przechadzają się; ukłony.

STRASZ

n. s.


U! ładne obydwie.


GABRJELA

po pewnej chwili milczenia


Pan niedawno w naszych stronach.


STRASZ


Niedawno… dostałem sukcesję po wuju… majątek w sąsiedztwie.


GABRJELA

p. c.


Jakże się panu podobała okolica?


STRASZ


Phi.. proszę pani… po Warszawie…


GABRJELA


Dowód otwartości nie zbyt dla nas pochlebny.


STRASZ

zakłopotany


Widzi pani… prawdę powiedziawszy… to ja tak… tu jeszcze dobrze nie znam.. ale zdaje mi się, że sobie gust naprawię i zmienię zdanie.


GABRJELA

śmiejąc się


Trzymamy pana za słowo.


Chodzą w milczeniu.

DZIEŃDZIERZYŃSKI

do szambelanica


Chambelan, il faut lui payer… spłacić go i kwita…


SZAMBELANIC


Zobaczymy, nic pilnego.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Comment?


SŁUŻĄCY

wchodząc z prawej strony z serwetą


Proszę jaśnie państwa do stołu.


STRASZ

wycofawszy się od panien do Kotwicza


Któraż z nich jest szambelanicówna?


KOTWICZ


Ta, co z panem mówiła.


STRASZ


Jak ona mi przypomina Julkę od Andzi, to rzecz zadziwiająca… nawet taki sam pieprzyk ma na szyi.


KOTWICZ


Przyjrzałeś jej się pan widzę, dobrze.


SZAMBELANIC

któremu żona wstawszy z kanapy szepnęła; do Strasza


Podaj pan rękę mojej żonie.


SZAMBELANICOWA

do Strasza, który ją prowadzi


Panu zapewne nie w smak, że musiałeś odejść od panienek… przyznaj się pan.


STRASZ


Hm, istotnie, ja to lubię.


SZAMBELANICOWA


Za to przy stole pozwolę panu usiąść przy mojej córce Strasz całuje ją w rękę; żartobliwie Tylko mi jej pan nie bałamuć, bardzo proszę.


STRASZ

n. s


Zdaje mi się, że zrobiłem podwójnie dobry interes…


Wychodzą na prawo.

WŁADYSŁAW


Parę wyrazów zimnych, gryzących… i co ta kobieta zrobiła ze mną!… w co tu wierzyć, w co tu wierzyć!


Wychodzi głębią.

#### SCENA X

Kotwicz, Dzieńdzierzyński, później Szambelanic.

DZIEŃDZIERZYŃSKI

zatrzymując Kotwicza


Comte! temu Straszowi trzeba koniecznie oddać… ja na to tylko wyłącznie dałem te pieniądze… il faut absolument.


KOTWICZ

surowym tonem i żywiej całą tę scenę


Pańskie słowa są najlepszym dowodem, jak nam jest trudno obyć się bez kredytu żydowskiego.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Comment?


KOTWICZ


Wiedziony szlachetnym popędem udzieliłeś pan pożyczkę sąsiadowi, lecz ledwie to zrobiłeś już ci żal i chciałbyś się cofnąć… Skoro tak, oświadczę kuzynowi, a zaręczam że zwróci panu, jakkolwiek z bólem serca, bo wiem, że mu przykrym będzie ten brak zaufania zapraszając go do wyjścia Niechże pan będze łaskaw.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Ale co znowu, co znowu! jaki brak zaufania… comment peut on!… zdaje mi się, że dałem najlepszy dowód, iż tak nie jest.


KOTWICZ


Prawda, ale.. pozwól pan sobie powiedzieć, że nadużywasz sytuacji. Wszakże biorąc od kogoś pieniądze, staję się ich właścicielem, nieprawdaż?… więc dysponować mi jak mam użyć tych pieniędzy, to przyznam się… j. w. Służę.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Hrabio, ja radziłem tylko, i to w waszym własnym interesie.


KOTWICZ


Być może, ale nie jest miłą rzeczą zostawać w zależności. Już to prawdę mówią, iż nic tak nie narusza dobrych stosunków, jak kwestja pieniężna.


DZIEŃDZIERZYŃSKI

n. s.


Masz tobie, gotowi się jeszcze obrazić.


KOTWICZ

n. s.


Dobra sposobność głośno Aby tego uniknąć muszę i ja załatwić z panem nasz rachuneczek.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Jaki znów rachuneczek? czy ja hrabiego napastuję?


KOTWICZ


Tem bardziej. Człowiek z poczuciem godności osobistej, nie powinien narażać się na podejrzenie, iż się nie szanuje… Przepraszam, że nie porachowałem się wcześniej.


DZIEŃDZIERZYŃSKI

zniecierpliwiony


Hrabia wiesz, że ta bagatela nie robi mi różnicy.


KOTWICZ


Ale pan pozwolisz, że darowizny przyjąć nie mogę…


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Któż mówi… ce serait compromitation.


KOTWICZ

dobywając notyskę


Prowadzę skrupulatne notatki.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Pójdźmy, bo tam czekają na nas.


KOTWICZ


Ogółem winienem panu z tem co przegrałem w wista… pamiętasz pan… 3 ruble 97 kopiejek.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Rozegramy się.


Ciągnie go.

KOTWICZ


To swoją drogą.. oraz z kosztami podróży do Łowicza na ś. Mateusz…


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Comment? pardon! to już do mnie należy.


KOTWICZ


Za pozwoleniem… zapłaciłeś pan za mnie kolej 1 klasy tam i na powrót… oprócz tego łożyłeś na moje utrzymanie w drodze i w Łowiczu… notowałem wszystko.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Ale nie słucham.


KOTWICZ


Otwarcie powiem, że byłem wówczas goły i przyjąłem, ale jako pożyczkę… jedynie jako pożyczkę.


DZIEŃDZIERZYŃSKI

n s.


No, i są ludzie, którzy go mają za eksploatatora!


KOTWICZ


To wszystko razem uczyni rubli sr. 79 kopiejek 50.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Bon! zwrócisz mi pan tam kiedy… chodźmy.


KOTWICZ


No to dołóżże mi pan dla okrągłości 20 rubli 50 kopiejek, to razem będzie setka, którą panu oddam… jak tylko będę miał.


DZIEŃDZIERZYŃSKI

do siebie, nieco zdziwiony


Savez vous quoi c'est bon… dobywa pugilares Mam tylko same 25 rublówki.


KOTWICZ


To nic, zwrócę panu resztę jak zmienię… ale to już osobny rachunek.. setka setką, a panu reszty przypada pół piąta rubla.


SZAMBELANIC

z serwetą pod brodą


Sąsiedzie, cóż za ceremonje… zupa stygnie.. prosimy.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Służę.


SZAMBELANIC

puszczając go naprzód, do Kotwicza


Jużeś go widzę naciągnął… grożąc Ej, ty, ty… wstyd mi robisz… niepoprawiony, niepoprawiony!


KOTWICZ


Rachowaliśmy się z wista…


Gra niema; wychodzą na prawo. Zasłona spada.

### AKT III

Pokój w hotelu wytwornie umeblowany — jedne drzwi w głębi, a dwoje po obu bokach — na przodzie sceny po prawej stronie kanapa; z lewej biurko z przyborami do pisania — za niem mały stoliczek na którym karafka z wodą i szklanka.

#### SCENA I

ŁECHCIŃSKA

przy kanapie upina ślubną suknię, Zuzia pomaga jej Kotwicz, Chłopcy wnoszą cukry i torty, a dwóch ogromną piramidę.

KOTWICZ


Ostrożnie chłopcy, bójcie się Boga, żeby się co nie uszkodziło… do Łechcińskiej i Zuzi Przypatrzcie się.


ZUZIA

zachwycona


Co za śliczny pałac!


ŁECHCIŃSKA


Widziałam ładniejsze.


Kotwicz z chłopcami wychodzi na prawo.

ZUZIA


I to jest do jedzenia?


ŁECHCIŃSKA


A do czegożeś myślała.


ZUZIA


Żeby mi kto dał tego choć na skosztowanie.


ŁECHCIŃSKA

ironicznie


Coś panna nabrała smaku do dobrych rzeczy, dawniej tego nie bywało… któż cię to nauczył? n. s. Obrzydliwi ci mężczyźni, jak matkę kocham.


ZUZIA

n. s.


Jak mnie znowu zacznie zaczepiać, to muszę się przymówić.


KOTWICZ

wraca z chłopcami, którzy stają rzędem czekając


No, czegoż jeszcze? możecie iść.


1. CHŁOPIEC


Spodziewaliśmy się na piwo.


KOTWICZ


Fe, wstydź się. Jesteś młody, zdrów, masz przed sobą całą przyszłość i już wyciągasz rękę. To nie ładnie… Widzisz, zawstydziłeś się… ucz się chłopcze ambicji zawczasu, żebyś na starość nie został eksploatatorem cudzych kieszeni.. pracować, pracować..


2. CHŁOPIEC


No jużci, należałoby nam się… darmo nie żądamy.


KOTWICZ

wypychając ich


Za roznoszenie jesteście płatni przez pryncypała, więc nie macie nic do żądania.. wynoście się… do 2 chłopca z ciebie już nic dobrego nie będzie, przepowiadam ci… wraca od drzwi; do Łechcińskiej W jednem pokazał rozum nasz pan młody, to jest, że spuścił się na mój gust w urządzeniu cukrowej kolacji… jaki wynalazłem tokaj, to dosyć powąchać butelkę, a szampeter, świeżuteńka marka, jeszcze prawie nie znana w Warszawie.


ŁECHCIŃSKA

ironicznie


Hrabia jest w swoim żywiole.


ZUZIA

do Kotwicza


A nas pan nie poczęstuje cukierkami?


KOTWICZ


O! jeszcze ja cię będę pasł słodyczami.. nie masz na to swojego adonisa?


ZUZIA


Co to jest adonis?


KOTWICZ


No, kochanek.


ZUZIA

figlarnie


A któż to taki ma być?


KOTWICZ


Twój Michał.


ZUZIA


Piu! co mi za!… trafił pan jak kulą w płot.


KOTWICZ


Idziesz przecie za niego.


ZUZIA


Tak sobie na męża to ulizie, ale na kochanka.. Boże!


KOTWICZ


Ale fe! Zuzia zaczyna być dowcipną.


ZUZIA


Kazali to i idę, zawsze lepiej niż tak zostać… za jakim takim chłopem, to tak samo jak za płotem… bezpiecznej.


ŁECHCIŃSKA

n. s


Jak matkę kocham zkąd ona ma taki rozum.


KOTWICZ


Niby, że jest parawan… brawo, Zuzieczko, brawo!… ale widać, że ci się gust zmienił w Warszawie, bo dawniej Miszel podobał ci się.


ŁECHCIŃSKA

zniecierpliwiona


Nie psuj jej też hrabia w głowie, do czego to podobne… do Zuzi Idźno do magazynu i dowiedz się, czy zarzutka już gotowa. Zuzia idzie tylko czy ty trafisz?


ZUZIA


O la Boga!


Wybiega głębią.

KOTWICZ

patrząc za nią


Jak się to wytresowało w krótkim czasie, to nie do uwierzenia.. p c. uważała pani Łechcińska, z jakim to ona akcentem powiedziała, że kazali jej.


ŁECHCIŃSKA


No to cóż?


KOTWICZ


Oczywiścia stosowała to do Strasza… fines dziewczyna.


ŁECHCIŃSKA


Nie wmawiajcie też w nią nie stworzonych rzeczy, bo jej się do reszty w głowie przewróci. Wielkie historje, że pan młody wyposaża pokojówkę żony i wydaje ją za swojego fagasa.


KOTWICZ


Którego umyślnie dla tego odmówił Dzieńdzierzyńskiemu.


ŁECHCIŃSKA


A choćby i tak było, myśli hrabia że się tego zlękniemy? oj, oj! dla nas to jeszcze lepiej. Nie ma jak tacy na mężów.. będzie pantofel.


KOTWICZ


Ale fe!


ŁECHCIŃSKA


Jak matkę kocham, święta prawda. Jak tylko ma co na sumieniu, to prochy zmiata przed żoną i daje jej wolność robienia co się podoba.


KOTWICZ


Więc jakże pani Łechcińska wróży temu małżeństwu?


ŁECHCIŃSKA


Zuzi z Michałkiem?


KOTWICZ


E, to już ma swoje przeznaczenie. Mówię o naszej młodej parze… co też to z tego wyniknie?


ŁECHCIŃSKA


Co ma wyniknąć… to co we wszystkich małżeństwach.


KOTWICZ


Piekło.


ŁECHCIŃSKA


Tego piekła nikt się nie boi i każdy do niego lezie.


KOTWICZ


Szczególniej kobiety.


ŁECHCIŃSKA


Cóż mają robić? my, bo jesteśmy prawdziwe ofiary… każda czeka czyjego zmiłowania, to już świat taki. Mężczyzna stary kawaler, to sobie pan, słowo daję… każdy o nim powiada: nie ożenił się, bo mu się tak spodobało… a o starej pannie jak? siedzi, bo jej nikt nie chciał. I co się tu dziwić kobiecie, że gotowa nawet na piekło, byle być w niem panią.


KOTWICZ

lekko


Już pani świata nie przerobisz… p. c. A jakże się pani Łechcińskiej zdaje, kochają się oni, czy nie?


ŁECHCIŃSKA


A to po co? żeby później łzy wylewać?.. gdzież to hrabia widział, żeby z kochania było co dobrego?


KOTWICZ


Ale fe!


ŁECHCIŃSKA


Mężczyźni nie warci żeby się do nich rozpływać; każdy żeby się zaklinał świętemi słowami że kocha, to mu nie można wierzyć. Póki sięga, to przysięga.. a później lata za innemi, a ty, żono, wstydź się przed ludźmi, udawaj że o to nie dbasz, żeby się nie wyśmiewali z pokrzywdzonej. Nie lepiej to od razu powiedzieć sobie, że mi to wszystko jedno? Nasza panna Gabrjela ma święty rozum, jak matkę kocham… niech tam mąż będzie sobie jaki chce, dosyć że ona będzie panią całą gębą… to jest grunt.. a to, co hrabia mówi o tem… tam… niby o Zuzi… o, Jezus! i owszem!… to jest klucz do jego kasy.


KOTWICZ


A jak go nie puści z rąk?


ŁECHCIŃSKA


Co!… to już nasza rzecz. Mój hrabio, każda z nas sprzedałaby was wszystkich mężczyzn dziesięć razy… my słyszemy jak trawa rośnie. On to robi niby w sekrecie, tymczasem i panna wie, i starsza pani wie, ale patrzą przez szpary… o, tak przykłada palce do oczu właśnie dla tego! I jak będzie na to czas, to ta sprawa przyjdzie na stół, nie bój się hrabia…


KOTWICZ


Więc pani Łechcińska powiada, że ona weźmie górę?


ŁECHCIŃSKA


Nie mam o nią kłopotu.


KOTWICZ


A ja, co prawda o niego.


ŁECHCIŃSKA


O, bo hrabia trzyma teraz z nim.. taki przyjaciel… ja wiem, ty a ty… ale zobaczymy… A dla czegoż to on, teraz już tak się absztyfikuje, myśli gotów zgadywać, przecie nie z czułości, bo któżby patrząc na nich domyślił się, że to już dziś ich ślub?… tylko na złodzieju czapka gore… to za to, co się dzieje na boku.


KOTWICZ


Co on sobie z tego robi!


ŁECHCIŃSKA


Mój hrabio, jeżeli tak, to i na to mamy radę: jedno na boku, to i drugie potrafi… jak Kuba Bogu tak Kubie Bóg… po chwili Ciekawa też jestem, jaką minę będzie miał na ślubie pan Władysław…


KOTWICZ


Czy myślisz pani że będzie mdlał? przecież to mężczyzna.


ŁECHCIŃSKA


No, no, nie chwalcie się tą swoją tęgością. A jak on to teraz wygląda, jak inny… schudł, wyłysiał…


KOTWICZ


Cóż dziwnego, tyfus.


ŁECHCIŃSKA


Tyfus… ale z czego?… Jezus! jaki on też był w niej zadurzony… chociaż, żeby miał rozum, to właśnie teraz niebo mu się otwiera… bo coby to było gdyby się byli pobrali… bieda, lament, i kochaj że się tu w takich okolicznościach. Tym czasem tak… jedwabne życie, jak matkę kocham ciszej jak ona zawsze go lubi! dziś już z kilka razy się dopytywała, czy nie przyjechał.


KOTWICZ


Ja w moich młodych latach kochałem się na zabój w sąsiadeczce prześlicznej, ale gołej… i ona za mną szalała… Ale wie pani Łechcińska, daję słowo honoru, nie przeszło nam przez myśl małżeństwo.


ŁECHCIŃSKA


Pewno hrabia już wtenczas ostatkami gonił.


KOTWICZ


Sam jej wynalazłem męża.


ŁECHCIŃSKA


Żeby się kochać z czystem sumieniem… rozumiem… Ale musiał hrabia dopiero dobrać safandułę.


KOTWICZ


Całe życie była mi wdzięczną.


ŁECHCIŃSKA


Co! kto chce, to się tak urządzi na świecie jak w raju… tylko trzeba mieć rozum. Najgorsze to czulenie się, to nic nie warto, jak matkę kocham… p. c. Zapewne tylko go patrzeć, bo przecie wypada żeby był drużbą… Nie uwierzy hrabia, jak jestem ciekawą.


#### SCENA II

Kotwicz, Łechcińska, Michałek w gustownej liberji strzelca z pysznym bukietem w ręku; później Zuzia.

ŁECHCIŃSKA


Piu! patrzcie państwo!… co za bukiet… on się jednak zna na rzeczy.


MICHAŁEK


Ładny, prawda? ale co to kosztuje!… jak płacił, aż mi żal było… za dwa cisnął całą garść papierków.


ŁECHCIŃSKA

ciekawie


Za dwa? a gdzież drugi?


MICHAŁEK


Drugi? u. s. bodajże cię… głośno jaki drugi?


ŁECHCIŃSKA


Czy nie powiedziałeś, że kupił dwa bukiety…


MICHAŁEK


No, to co?


ŁECHCIŃSKA


Nie udawaj głupiego, mój kochany.


MICHAŁEK


Wszystkie mu były za małe, więc kupił dwa i kazał z tego zrobić jeden taki…


Na stronie robi gest drwiący, pokazując język.

ŁECHCIŃSKA


Wiesz że twój pan miał doskonały węch odmawiając cię panu Dzieńdzierzyńskiemu… takiego mu właśnie potrzeba, jak ty… tylko wyciągnij dobre zasługi… poufnie komuś nosił drugi?


MICHAŁEK


Mogę przysiądz że nie nosiłem nikomu n. s. tylko posłaniec z pod teatru.


ŁECHCIŃSKA

nie kontenta


No, to zostaw i wynoś się.


MICHAŁEK


Nie mogę, dalibóg, bo pan kazał mi zostać tu na usługi, a takie jest psie prawo, że trzeba słuchać pańskiej trąby.


ŁECHCIŃSKA


Tylko nie odzywaj się tak ordynaryjnie, bo tu są pokoje nie psiarnia, rozumiesz?


ZUZIA

wchodząc


Powiedzieli w magazynie, że będzie gotowe za pół godziny. spostrzega bukiet ah! jakież to śliczne kwiaty… jej! do Michałka czy to dla panienki?


MICHAŁEK

drwiąco


Myślałaś że dla ciebie?


ZUZIA

odbierając bukiet


Co prawda, wolałabym co innego.


KOTWICZ

do Michałka poufale, biorąc go na bok


Słuchaj, bo mnie przecie możesz powiedzieć: gdzie nosiłeś drugi bukiet?


MICHAŁEK

z niewinną miną


Proszę pana! przecie gdyby tak było, tobym zaraz powiedział.. pan mnie zna.


KOTWICZ


Na Chmielną?


MICHAŁEK


Żeby mnie pan zabił, nawet nie wiem, gdzie Chmielna.


KOTWICZ

do siebie


Z pewnością dla Walerki.


#### SCENA III

Poprzedzający, Szambelanic wchodzi głębią.

SZAMBELANIC


Nie macie tam co drobnych dla dorożkarza?


ŁECHCIŃSKA

n. s.


Oho!


SZAMBELANIC


Łechcińska z wyciągniętą ręką chociaż z rubla, będzie miał dosyć.


ŁECHCIŃSKA


I grosza pan przy mnie nie znajdzie… n. s. Byłoby na wieczne nie oddanie.


Wychodzi na lewo z Zuzią, zabierając suknię.

SZAMBELANIC

do Kotwicza


A ty nie masz?


KOTWICZ


A ja zkąd!


SZAMBELANIC


Robiłeś jakieś zakupy.


KOTWICZ


Jako znawca i biegły, ale nie płatnik.


SZAMBELANIC

do Michałka


To idźże mu powiedz, niech czeka, biorę go na cały dzień. Michałek wychodzi No, nie śmieszna to rzecz, żebym ja, przyjechawszy do Warszawy na ślub córki, którą notabene wydaję za miljonera, nie miał rubla w kieszeni.


KOTWICZ


A gdzież to, co dał Goldfisz?


SZAMBELANIC


No, nie ma, poszło!… mówisz jak dziecko… Głupie kilka set rubli… rzecz niesłychana jak w tej Warszawie lecą pieniądze… nie mieć czem zapłacić dryndy.


KOTWICZ


Wszakże jest przez cały dzień kareta.


SZAMBELANIC


Dla kobiet, które jej nie odstąpią na pół godziny… musiałbym chyba jeździć z niemi jak patrjarcha i asystować po sklepach… ja potrzebuję oddzielnie. Zawsze co parwenjusz to parwenjusz, trzebaby mu łopatą kłaść w głowę, że człowiek szanujący się powinien wszystko robić wedle wymagań sfery, do której ma pretensję należeć… Kareta! bardzo ładnie… ale jeżeli się zdobył na tyle galanterji dla narzeczonej, to mógł był też i ojcu się przysłużyć chociaż porządną dorożką… To tak jak z teatrem… kupi lożę i każe nam się wszystkim mieścić jak w arce Noego, bo to jest… nie cierpię loży, chyba gdy w niej jestem sam, albo we dwoje… Nie, nie, nie ma tego, co to w nas jest już wrodzonem.. uczyć mu się dopiero. po chwili A z tym drugim żydem widziałeś się?…


KOTWICZ


Widziałem. Da, ale chce żeby Strasz poręczył.


SZAMBELANIC


No to niech ręczy, to teraz wspólny interes.


KOTWICZ


Trzeba go poprosić.


SZAMBELANIC


Co? ja go mam prosić! nie bredź też, mój hrabio… to jego obowiązek. Ale i żyd szelma, żeby stawiać takie żądanie. Czy myśli, że ja teraz jestem pod kuratelą, czy co? mogłeś go był zbesztać.


KOTWICZ


Zrobiłem coś nakształt tego… dla zwyczaju.


SZAMBELANIC


Ale bo głupi z swoją obawą. On chyba nie wie, co to jest Czarnoskała.


KOTWICZ


Zna ją jak własną kieszeń.. oglądał hypotekę.


SZAMBELANIC


Długów już tak jakby nie było.


KOTWICZ


Bo wszystkie Strasz ponabywał.


SZAMBELANIC


Więc powykreślane…


KOTWICZ


Gdzie tam! wszystko jak było tak jest, tylko na jego imię.


SZAMBELANIC

nieco zmięszany


Nie może być! p. c. przecież tego nie zrobił w celu ograniczenia mi kredytu, nie przypuszczam nawet nic podobnego.. To tylko jakieś zapomnienie, nieuwaga… p. c. W każdym razie, trzeba się z nim rozmówić; mnie samemu nie wypada, ale rachuję na ciebie..


KOTWICZ


Że.


SZAMBELANIC


Że otworzysz mu oczy… bo to tylko jest nieświadomość sytuacji. chodzi; p. c. Jeżeli wydając za niego córkę, robię pewne ustępstwo z zasad, mogę się tłómaczyć że poszedłem za prądem czasu, bo dziś panuje wiatr demokratyczny… mamy już liczne tego przykłady w naszym obozie… jest to konieczność dziejowa. Potrzeba nam odświeżyć krew, a co ważniejsza odzyskać środki materjalne, których nas okoliczności pozbawiły. Plutokracja powinna w nas wsiąknąć.


KOTWICZ


Jakiż cel mówić mu o tem? on nawet tego nie zrozumie.


SZAMBELANIC


To też naszym obowiązkiem jest oświecić go. Ludzie nowi nie mają pojęcia o doniosłości ofiary jaką się robi przypuszczając ich do prerogatyw zdobytych wiekowemi zasługami rodu. Taki Strasz może być nie zły człowiek, ale pod tym względem z pewnością hebes… trzeba mu dać o tem jakieś wyobrażenie.


KOTWICZ


Dobrze, ale..


SZAMBELANIC


Wiem, że to zrobisz, bo mnie pojmujesz… biorąc jego rękę Spuszczam się zupełnie na ciebie. Jesteś kawał lamparta, to prawda…


KOTWICZ


Ja!


SZAMBELANIC


No, o tem nie ma gadania… ale w pewnych razach można na ciebie liczyć, bo bądź co bądź, w tobie jest krew.


KOTWICZ


Spodziewam się. Ale właściwie o cóż kuzynowi chodzi? bo teorje…


SZAMBELANIC


O kredyt, no nie rozumiesz? o kredyt bez tych wszystkich szykan, które mi krew psują. Jeszczeż tego nie mam zyskać w zamian za ofiarę którą robię? Ładniebym wyszedł Ja nie mogę być bez pieniędzy! powiedz mu to. Byłem delikatnym, ale wszystko ma swoje granice.


KOTWICZ


Ależ dziś ślub.


SZAMBELANIC


Tem bardziej. Zresztą i od ołtarza się rozchodzą.. to mój warunek, od którego nie odstąpię. Po ślubie, gdy oni sobie pojadą, ja chcę tu zostać, odetchnąć trochę w Warszawie bez tych głupich interesów na głowie… i żona tego potrzebuje.


KOTWICZ


A jeżeli będzie twardy? on ma kuzyna w ręku, ponabywawszy długi.


SZAMBELANIC


Nie wierzę aby chciał z tego korzystać. Opinjaby go ukarała drzwi w głębi otwierają się A! kobiety, pogadamy jeszcze o tem.. pójdziesz do mnie.


#### SCENA IV

Poprzedzający, Szambelanicowa, Gabrjela ubrane jak na miasto, Pola ubranie do pokoju, otulona szalem, Michałek z pakietami i pudełkiem; p. c. Łechcińska i Zuzia.

SZAMBELANICOWA

we drzwiach, całując się z Polą


Zkądżeś ty się tu wzięła?


POLA


Zobaczyłam przez okno jakieście panie wysiadały z karety, i tak mi było pilno przywitać się, że wyszłam umyślnie na korytarz.


Wchodzą na scenę.

SZAMBELANICOWA


Moja droga, jak się cieszę, że cię widzę… dawno przyjechaliście?


POLA


Może przed godziną…


Całuje się kilka razy z Gabrjelą.

SZAMBELANIC


Witamy z podróży… jużeśmy prawie zwątpili o państwu.


POLA


Przyrzekłam Gabrjeli że będę, i chyba tylko stan zdrowia zatrzymałby mnie w domu.


SZAMBELANIC


O to też obawialiśmy się.. Gdzież papka?


Z lewej strony wchodzi Łechcińska z Zuzią, która zdejmuje salopy, odbiera kapelusze i odnosi na lewo; Łechcińska odbiera od Michałka paczki i pudełko do którego zagląda; Michałek wychodzi.

POLA


Jest właśnie u siebie.


SZAMBELANIC


Który numer?


POLA


Dziesiąty.


SZAMBELANIC


Czy sam?


POLA


W tej chwili jest u nas pan Maurycy.


SZAMBELANIC

żartobliwie


Jak on się to prędko dowiedział o państwu.


POLA

zakłopotana


Przypadkiem… przechodząc.


SZAMBELANIC

n. s.


Muszę się i ze starym zobaczyć… do Kotwicza pójdźno ze mną…


Wychodzą na prawo.

GABRJELA

do Poli, apatycznym głosem


Zdejmże szal, rozgość się… tyle mamy z sobą do mówienia.


POLA

żegnając się z szambelanicową, potem z Gabrjelą


Później, teraz nie mam czasu, posłałam po pannę z magazynu dla przymierzenia sukni. Obstalowana przez pocztę, to może będzie trzeba co poprawić.


SZAMBELANICOWA


Istotnie, dziś u nas czysty jarmark, więc do widzenia. Ale! jakąż będziesz miała suknię?


POLA


Jasno niebieską pou-de-soir.


SZAMBELANICOWA


Ah! to powinno ci być w niej prześlicznie, nieprawdaż Łechcińska? żywo tylko nie każże garnirować koronką.


POLA


Zostawiam to modniarce: już to co do tych subtelniejszych tajemnic strojów, to przyznam się…


SZAMBELANICOWA


Ale bo widzisz, panience nie wypada, to stosowne tylko dla mężatek.. Gabrjela jako panna młoda, to co innego.


POLA

która od niejakiego czasu uważała Gabrjelę, n. s.


Jaka ona zamyślona.


ŁECHCIŃSKA

która otworzyła pudełko i wydobyła stroik na głowę, przyglądając mu się


Pieścidełko, jak matkę kocham.


SZAMBELANICOWA


No, schowaj, schowaj.. do Poli To na pierwsze wizyty… p. c. no, do widzenia, moje życie, jak się załatwisz z modniarką, przyjdź do nas.


Odchodzi na lewo z Łechcińską.

#### SCENA V

Gabrjela, Pola

POLA

patrzy jej w oczy; p. c.


No cóż? jesteś szczęśliwą?


GABRJELA


Pytasz się! cóż mi brak?… patrz! to pierścionek zaręczynowy.. ah! prawda, znasz go już… ale nie widziałaś tych kolczyków, przypatrz im się, pokażę ci jeszcze resztę garnituru… I wszystko odpowiednio do tego: apartament pierwszej klasy, codzień loża, kareta, strzelec na usługi.


POLA

protestując


Moja droga..


GABRJELA


Chcesz powiedzieć: prześliczne rzeczy, ale niestety dają narzeczonemu pewne prawa… może być zbyt natrętnym… Otóż i pod tym względem nie mam nic do życzenia. Zgaduje moje myśli, ledwo objawię życzenie już je spełnia, otworzył nam kredyt w sklepach, nie targuje się gdy chodzi o zrobienie mi przyjemności… i obok tego nie prześladuje mnie sobą. Czyż można więcej żądać? widuję go raz na dzień… i to prawie nigdy sam na sam… śmiejąc się z przymusem Oboje tego unikamy… jakbyśmy się umówili.


POLA


Gabrjelo, co ty mówisz?


GABRJELA


Nie taiłam się nigdy przed tobą z mojemi przekonaniami, więc i dziś mogę być otwartą. Trzeba mieć odwagę do ich obrony. Nie ma nikogo tak naiwnego coby uwierzył, że idę za mąż z przywiązania, ale ręczę ci, że większość mi zazdrości…


Wzdryga się nagle.

POLA


Co ci to?


GABRJELA


Dreszcz jakiś śmiejąc się, j. w. Śmierć mi zajrzała w oczy… to ten sen dzisiejszy.


POLA


Jaki sen?


GABRJELA


Wystaw sobie, co mi się śniło: W ślubnej sukni stałam nad otwartą trumną. Mój narzeczony także ubrany jak do ślubu trzymał moją rękę w zimnej jak lód dłoni i szepcząc jakieś niezrozumiałe zaklęcia usiłował nakłonić, abym zajęła to niewygodne łoże. Spojrzenia jego wywierały na mnie jakiś wpływ magnetyczny, któremu musiałam być posłuszną… szłam niby lunatyczka i już miałam uledz nieznanej sile, gdy na szczęście obudziłam się. Czy może być głupszy sen?


POLA

przerażona


Dla Boga! jabym to uważała za wyraźną przestrogę.


GABRJELA

p. c.


Zadaleko zaszło. Moja droga, kto walczy, ten może uledz i nic dziwnego jeżeli wyobraźnia nasuwa mu niepokojące obrazy. Ale też może i zwyciężyć. Moje życie od samego początku było walką, więc przywykłam do jej niepokojów, i nie robią na mnie takiego wrażenia. Mam siły do zniesienia wiele.


POLA


Czy ty ich nie przeceniasz?


GABRJELA


Nie wiem, być może… ale tego bądź pewną, że przed nikim uskarżać się nie będę. Mogę cierpieć, ale nikt tego po mnie nie pozna… Czegobym nigdy nie zniosła, to litości… zasługiwać na politowanie ludzi, byłoby dla mnie czemś okropnem. Zresztą… zobaczemy. Wiesz dla czego i dla kogo to robię.


POLA

p. c. z wylaniem


Życzę ci, już jeżeli nie mogę powiedzieć szczęścia, to sił do wytrwania… całuje ją do widzenia.


GABRJELA

z wybuchem czułości, ściskając ją


Jak jestem szczęśliwą, że przyjechałaś… nie będę przynajmniej samą… moja Polu! wybucha na chwilę spazmatycznym płaczem Ah! ten sen.


POLA


Moja droga!.. trzymają się w objęciach; p. c. patrząc jej w oczy badawczo Pan Władysław będzie na ślubie?


GABRJELA

krótko


Nie wiem p. c. powinien… spodziewamy go się… gdyby nie był, pokazałby brak serca. p. c. A! kto wie? ludzie są egoiści.


ŁECHCIŃSKA

we drzwiach


Proszę panniuńci, fryzjer przyszedł..


Znika; Gabrjela podaje rękę Poli, poczem robi parę kroków na lewo. Po chwili wraca się i rzuca w jej objęcia, ściskają się kilkakrotnie, poczem Gabrjela śpiesznie wychodzi na lewo.

#### SCENA VI

Pola później Maurycy.

POLA

sama, stoi przez kilka chwil zamyślona z rękami splecionemi przed sobą; p. c.


Biedna, biedna ona!… a jednak gdyby chciała, mogłaby być szczęśliwą… bo ja widzę co się w jej sercu dzieje… (p. c) Chcieć, czyż to dosyć?… a ja?… czyżbym nie chciała.. czyżbym dla niego nie poświęciła wszystkiego…. ale któż wie, czyby mnie nie spotkał najboleśniejszy zawód?… może lepiej kazać milczeć uczuciu… Boże! Boże! kto mi wskaże co mam zrobić!… ukrywa twarz w dłonie, p. c. Czy też to wszystkim tyle niepokoju robi to nieszczęśliwe serce?


Zamyśla się; p. c. idzie w głąb, przy drzwiach spotyka się z Maurycym, który wchodzi.

MAURYCY


Pani sama?


POLA


Przed chwilą rozeszłyśmy się z Gabrjelą. A pan już skończyłeś konferencję z ojcem… o cóż to szło? słyszałam jakby jakąś sprzeczkę.


MAURYCY

zakłopotany


Robiłem ojcu pewną propozycję, na którą nie przystawał.


POLA


Cóż to było?


MAURYCY

z wahaniem


Powiedziałbym pani, ale..


POLA


O, jeżeli tajemnica, to nie wymagam.


Kaszle.

MAURYCY

troskliwie


Pani przechodzisz przez korytarz tak lekko ubrana, a tam są przeciągi… przyniosę pani coś cieplejszego… futro…


POLA


O! niech się pan nie fatyguje… te kilka kroków… zresztą ten szal taki ciepły… kaszle i dobywa chustkę, przyczem wypada fotografja Do widzenia.


Wychodzi.

#### SCENA VII

Maurycy późn. Dzieńdzierzyński.

MAURYCY


Pani coś zgubiłaś podnosi fotografję i idzie z nią do drzwi Panno Paulino… nagle wstrzymuje się Co widzę! czy mnie wzrok nie myli… to ja! z wzrastającem uniesieniem ja! o Boże!… więc ona mnie kocha!… kocha mnie! kocha!… chodzi wielkiemi krokami nie wierzę mojemu szczęściu… p. c. innym głosem ale naturalnie że kocha… inaczej, czyżby nosiła przy sobie moją fotografję? ja tak samo miałem ją tu, zawsze, na sercu dobywa fotografię Mój aniołek najdroższy! moje szczęście jedyne!… o! teraz tem bardziej muszę doprowadzić do skutku moje zamiary, choćby ze strony ojca były przeszkody… Niech ma dowód niezbity, że nie cofnę się przed niczem, co może mi zapewnić jej posiadanie.. całuje fotografję kilkakrotnie; żartobliwym tonem. A! moja pani, toś ty mnie kochała a tyle mi nadokuczałaś, dla jakiegoś błahego przywidzenia… poczekaj! zemszczę się! z tkliwością zemszczę się poświęcając ci całe moje życie, aniele mój… Ah! jakiż ja jestem szczęśliwy!


Chodzi ogromnemi krokami cisnąc skronie rękami.

DZIEŃDZIERZYŃSKI

staje we drzwiach patrząc na Maurycego


Dobryś!… wziął to do serca… chodzi za nim Maurycy!… nie słyszy… Maurycy! nie bądź dzieckiem.


MAURYCY


A! rzucając mu się w objęcia Ojcze, wszystko będzie dobrze


Ściska go i całuje namiętnie.

DZIEŃDZIERZYŃSKI


Attendez, udusisz mnie… uwalnia się z jego objęć Dobrze? no, to chwała Bogu… Więc rozmyśliłeś się… przestaniesz zawracać mi głowę tym twoim projektem? ja tu za tobą przyszedłem umyślnie po to, żeby ci jeszcze raz powiedzieć, i to stanowczo, że z tego nic nie może być.


MAURYCY


Musi być. Od tego nie odstąpię, zwłaszcza teraz.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Comment? a cóż się stało nowego?


MAURYCY

poufnie


Zdaje mi się, że panna Paulina mnie kocha.


DZIEŃDZIERZYŃSKI

uradowany


Niepodobna! wygadała się?


MAURYCY


Przypadkiem pochwyciłem dowód.


DZIEŃDZIERZYŃSKI

j. w.


Kiedy? teraz?


MAURYCY


Przed chwilą.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Dla tego też to miała taką minę powróciwszy ztąd… ściskając go Winszuję ci z całego serca. Oświadczyłeś się zaraz? z kopyta?


MAURYCY


Nie.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Comment, nie? a jakiż to safanduła! Takie rzeczy kończy się na gorąco. Chodź zaraz ze mną… jeszczeby trzeba kogo na świadka, żeby się które nie rozmyśliło.


MAURYCY

śmiejąc się


Jakżeż pan to traktujesz.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Ale bo ja wam nie wierzę… no, zawsze interes jest na lepszej drodze… tylko już tego wcale nie rozumiem… Écoutez, skoro masz pewność że cię kocha…


MAURYCY


Ale nie pewność, domysł dopiero.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


No chociażby domysł, to z tych twoich zamków na lodzie możesz skwitować.


MAURYCY


Broń Boże!


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Rozumiem, że mogłeś projektować par déspération, ale…


MAURYCY


Właśnie teraz chcę dać dowód pannie Paulinie, że ją kocham bezinteresownie.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Mais pourquoi?.. teraz ona cię już będzie kochać takim jakim jesteś, możesz założyć ręce i nic nie robić. Ja zapracowałem tyle, że wystarczy dla moich dzieci i wnuków p. c. a zresztą, skoro chcesz pracować dla tego, że z waszego majątku nic ci się nie okroi, to pracuj w Zabrodziu. Ja abdykuję, nie znam się na gospodarstwie.


MAURYCY


Wstydziłbym się…. Przyjść do gotowego samemu nic nie wniosłszy… Co innego, gdybym mógł mieszkać w Czarnoskale..


DZIEŃDZIERZYŃSKI


No, to w Czarnoskale! jeszcze lepiej, majątek familijny. Spłacimy tego twojego miłego szwagierka, nawet jeżeli chcesz zahypotekuję tę sumę na imię Poli, będziesz mi płacił procent.


MAURYCY


Co za sztuka! to nie byłby dowód miłości, a ja muszę przekonać pannę Paulinę, że mi chodzi o nią a nie o majątek. Zresztą, jak się pan będziesz opierał, to się zrzeknę chyba posagu.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


To, to, to. Sfiksowałeś wyraźnie, tu as fixé. Czy myślisz że pozwoliłbym na to, żebyście siedzieli o głodzie i chłodzie. Cóżbym ja był za ojciec!


MAURYCY


A ja co za mąż, gdybym nie potrafił własną pracą utrzymać żony.


DZIEŃDZIERZYŃSKI

zdesperowany


No, i gadajże tu z nim!


#### SCENA VIII

Poprzedzający, Władysław.

DZIEŃDZIERZYŃSKI


A! pan Władysław, jak się masz. ściska go, poczem Władysław ściska się z Maurycym Jesteśmy en famille, w całym komplecie; bardzo dobrze, bo rozsądzisz tu sprawę pomiędzy mną a tym upartym kozłem.


WŁADYSŁAW

roztargniony, wyraża się lakonicznie


On zawsze był takim.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Wyobraź sobie: daję mu córkę, bez żadnych ograniczeń, ze wszystkiem co posiada i do czego ma prawo, a on stawia warunki, targuje się ze mną.


WŁADYSŁAW


Chciwość?


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Comment? a wiesz co, że naprowadzasz mnie na myśl: to chyba chciwość. Maurycy się śmieje bo że się chce zrzec posagu, to gadanie, wie dobrze że go i tak nie minie… ale zachciało mu się jeszcze samemu robić majątek. Powiedział mu ktoś plotkę, której uwierzył, że ja zawsze prowadzę mój handel hurtowny, tylko pod inną firmą.


WŁADYSŁAW


Dziwiłbym się panu.


DZIEŃDZIERZYŃSKI

tryumfująco do Maurycego


A co! voyez vous! do Władysława Ale nie wierz temu, to nieprawda.


WŁADYSŁAW


Dziwiłbym się, gdybyś pan zmienił firmę. Po co?


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Comment? ale czekajno! więc chce wejść ze mną w spółkę, stać za kantorem, zapisywać rachunki i świecić swojem nazwiskiem.. szlacheckie nazwisko mojego zięcia na szyldzie! nigdy!


WŁADYSŁAW


Ma rozum.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Szarzać się dla pieniędzy, to rozum?


WŁADYSŁAW


Najprzód, że to nie jest szarzaniem się; a potem, pieniądz jest wszystkiem.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Zgoda i na to. Więc niechże go nie lekceważy i bierze kiedy mu daję.


WŁADYSŁAW


Przyjmować, gdy sam nic nie ma, byłoby zbyt wielkie ryzyko.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Jakie ryzyko? Pola bierze go jak jest, nie pyta… elle ne demande pas… szaleje za nim, sam mi to powiedział.


MAURYCY


A to kiedy?


WŁADYSŁAW


Uczucie miłości jest przechodniem. Pannie Paulinie dziś może się zdawać, że go kocha.


DZIEŃDZIERZYŃSKI

zły


Zdawać, zdawać… jak się co zdaje, to widać że tak jest, inaczej jakżeby się mogło zdawać…


WŁADYSŁAW


Przypuśćmy. Ale czy pan wiesz, co się dzieje na dnie jej serca? czy nie kiełkują tam maleńkie ziarnka wątpliwości? gdzież dowód, że on nie gra roli zakochanego dla interesu?


DZIEŃDZIERZYŃSKI

patrzy na Maurycego


On?… nie! to być nie może.


WŁADYSŁAW


Dla czego?


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Najlepszy dowód, że dla niej chce głupstwo zrobić.


WŁADYSŁAW


Więc pozwól mu pan na to głupstwo, chociażby na próbę. Jeżeli wytrwa…


DZIEŃDZIERZYŃSKI

p. c.


Co z wami gadać! warjaty… biorąc Maurycego pod rękę Chodź ze mną do ojca… chociażeś pełnoletni, on zawsze ma nad tobą władzę… jeżeli na to pozwoli… no! n. s. tak głupim przecie nie będzie.


MAURYCY


Co bądź ojciec powie, stawiam panu dwa pewniki: od zamiaru mego nie odstąpię i pannę Paulinę mieć muszę.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Dobrze, dobrze. do Władysława Ty idziesz z nami?


WŁADYSŁAW


Na chwilkę tylko, bo mam jeszcze do załatwienia parę interesów przed obrzędem.


Dzieńdzierzyński z Maurycym wychodzą na prawo.

#### SCENA IX

Łechcińska, Władysław

ŁECHCIŃSKA

która od kilku chwil czatowała we drzwiach z lewej strony, zatrzymując Władysława


A! złoto, srebro widziałam, a naszego pana Władysława już nie pamiętam kiedy, słowo daję.


WŁADYSŁAW

ironicznie


Zkądże tyle łaski… naszego! nie wiedziałem, że nas łączą jakie nici sympatyczne, i to do tego stopnia.


ŁECHCIŃSKA


Nasz, nasz, bo nie ma godziny, nie ma minuty, żebyśmy z panną Gabrjelą nie mówiły o panu. Już tak zaciętego człowieka jak pan, nie widziałam w życiu, jak matkę kocham. Żeby się tak zawziąść, to niesłychane rzeczy. Ale ja mówiłam i perswadowałam, że pan przyjedziesz.


WŁADYSŁAW


Zagadkowe słowa dla mnie.


ŁECHCIŃSKA


To już tam nasza panna Gabrjela panu wytłómaczy. Jeżeli się pan nie poczuwasz do niczego, to tem lepiej… widać, że było nieporozumienie ciszej zatrzymaj się pan chwileczkę, zaraz tu wyjdzie, chce się z panem zobaczyć, tak sobie, sam na sam… bo to dziś przy tym rejwachu trudno było złapać dobrą sposobność… momenciczek tylko.


Wychodzi na lewo.

#### SCENA X

Władysław p. c. Gabrjela.

WŁADYSŁAW

sam


Jakto! mnie serce mogło jeszcze zabić!… rzecz dziwna. Sądziłem, że to przejście uciszyło je na zawsze… tłukło się w piersi, ale już tylko jak wyschnięty orzech w łupinie… p. c. Czy my moglibyśmy jeszcze być szczęśliwi? czy byłbym w stanie zapomnieć jej bezlitośnego ze mną postępku?… p. c. Ha, któż wie, jak to było rzeczywiście? może to był szczyt poświęcenia się, heroizmu? a teraz braknie jej odwagi, i na mnie rachuje… ach! ta myśl..


GABRJELA

wchodząc szybko w zarzutce na białym penioarze, głowa ubrana; podaje mu obie ręce


Władysławie! jakże ci wdzięczną jestem że przybyłeś.


WŁADYSŁAW

p. c. patrząc jej w oczy


Zrobiłem to, co nakazywała prosta przyzwoitość.


GABRJELA


Pokazałeś serce, o którem już zwątpiłam.


WŁADYSŁAW

j. w.


Mówisz szczerze?


GABRJELA


Od tego dnia, w którym znaglona koniecznością zadałam sobie dobrowolnie okropny ból, nie widziałam cię prawie… zamknąłeś się w swojem samolubstwie… tyś mnie chyba nie zrozumiał naówczas.


WŁADYSŁAW


Nie przypominaj mi tej chwili. Kochałem cię i kocham jeszcze. Cios był straszny, ale świadczę się Bogiem, że sam przed sobą tłómaczyłem cię, i chcąc ci ulżyć ciężaru poświęcenia, sądziłem, że nic innego nie pozostawało mi, jak usunąć się zupełnie.


GABRJELA


Władysławie, nie mogłam się zdobyć na tyle odwagi, żeby to uczucie które nas łączyło wystawić na próbę w walkach z powszedniemi kłopotami. Idąc za innego, poświęcam się dla rodziców, dla wymagań naszego położenia… ale… jedynych chwil które mnie robiły szczęśliwą nie zapomniałam.. one zawsze są tu przytomne.. wyrwij je, jeżeli potrafisz, ucałuję ci ręce, ale to nie w twojej mocy!


WŁADYSŁAW

pod wpływem jej spojrzenia


Gabrjelo!


GABRJELA


Wiesz więc wszystko. Jeżeli z zimną krwią będziesz śledził moje miotania się w tych więzach narzuconych mi wyższem zrządzeniem, nie znajdując słowa pociechy, jednego spojrzenia, któreby mi czyniło lżejszą tę walkę, dasz dowód..


WŁADYSŁAW

porywając ją w objęcia


Więc zerwij te więzy! pójdźmy, nie oglądając się na następstwa.. przy mojem sercu cię otulę, zapomniesz o wszystkiem coś przeszła… ale otrząśnij stopy z tego kału, w który cię wepchnięto, uleć z niego aniołem czystym, godnym tego poświęcenia bez granic, jakie ci gotów jestem ślubować.


GABRJELA

płacząc


Władysławie, jak ty mi utrudniasz drogę i tak już pełną cierni.


WŁADYSŁAW

po chwili, zimno


Nie rozumiem cię kuzynko… czegoż więc wymagasz odemnie?


GABRJELA

j. w.


Pobłażliwości! rachowałam na to, że niezapomniesz o nas, że będziesz moją podporą.


WŁADYSŁAW


Lituję się nad tobą, biedna zbłąkana kobieto… o! bo ty tego bardzo potrzebujesz.


GABRJELA


Litości!… namiętnie Ja potrzebuję serca, nie litości.


WŁADYSŁAW

surowo


Moje jeden raz w życiu zabiło nadzieją, ale to dawno minęło. Twoja własna ręka uciszyła to bicie i dziś ja jestem sobie zwyczajnym człowiekiem oddychającym prozą, za jedyne bóstwo uznającym obowiązki, a owoc zakazany nie przestaje być dla mnie zakazanym, choćby tchnął najponętniejszemi obietnicami. To są rzeczy zanadto poetyczne dla prozaika, zbyt niskie dla człowieka honoru.


GABRJELA

n. s.


Boże!


WŁADYSŁAW


Więc zapomnij o tem, co przed chwilą powiedziałem… przepraszam cię za mimowolne uniesienie, była to prosta omyłka serca… źle zrozumiałem twoje słowa.


GABRJELA

z dumą


Więc zgrzeszyłeś tłómacząc je w pospiechu fałszywie. Rzuciłeś mi w twarz największą obelgę, jaką kobieta usłyszeć może. z płaczem Żegnam cię!


WŁADYSŁAW


Gabrjelo!


#### SCENA XI

Gabrjela, Władysław, Strasz, wchodzi głębią.

STRASZ

w dobrym humorze, nacięty ale się trzyma; we fraku i białym krawacie


A! moja narzeczona… i kuzynek.. do Władysława Dawno niewidzianego… do Gabrjeli, chcąc wziąść jej rękę a moja pani niech mi pozwoli, jako zadatek należności, która wkrótce ma być spłaconą…


GABRJELA


Przepraszam, widzisz pan, żem jeszcze nie ubrana, n. s. wychodząc na lewo Jakżem okropnie ukaraną.


STRASZ


Bodaj to być kuzynkiem! ma się prerogatywy zaprzeczane temu, który za chwilę będzie legalnym posiadaczem tylu wdzięków n. s. utarłem mu nosa głośno cóż pan mówisz na to? jużci pozwól, że mógłbym mieć słuszną pretensję


Dobywa cygarnicę.

WŁADYSŁAW

do siebie


Kocham ją i aniołem stróżem jej będę.


Wychodzi na prawo.

#### SCENA XII

Strasz później Zuzia.

STRASZ

sam, rzuca się na kanapę


Niegrzeczny… nawet się nie odezwał i wyszedł sobie bez ceremonji… ale poczekajcie wszyscy! wezmę ja was w takie kluby, że mnie poczujecie. Hołota! świecące pruchno, w mojem własnem mieszkaniu będą mi robić impertynencje!… po chwili Zanadto pozwoliłem sobie przy tem śniadaniu, ale należało pożegnać kawalerskie życie… no, niby tak koniecznie żegnać, to nie, bo nie głupim się ograniczać… Walerce dam dymisję chyba wtenczas, gdy mi się przeje.. p. c. co mnie ta kobieta kosztuje!… ale mi nie żal, bo wszyscy zazdroszczą. Większy kłopot miałém z odmówieniem jej temu jenerałowi, niż z pozyskaniem żony arystokratki… tu sami do mnie leźli. Zuzia przechodzi z lewej strony ku prawej, niosąc zawinięcie w serwecie Zuziu, chodźno tu…


ZUZIA


Nie mam czasu.


STRASZ

tupiąc nogą


Co to jest: nie mam czasu!… jestem twój pan, rozumiesz… chodź tu zaraz!


ZUZIA


Niosę bieliznę panom. A co pan chce odemnie?


STRASZ


Chcę ci popatrzeć w oczy.


ZUZIA


Można zdaleka.


STRASZ


Kiedy stąd nie widzę… nawet dotychczas nie wiem, jakie masz: czarne czy niebieskie?


ZUZIA

śmiejąc się


Bure… wchodzi Kotwicz Ah!


Wybiega na prawo.

#### SCENA XIII

Strasz, Kotwicz

KOTWICZ

n. s


Spłoszyłem ich.


Zbliża się z miną dyplomatyczną.

STRASZ


A! pan hrabia… cóż tam! p. c. pociągając go na kanapę Siadaj stary łobuzie.


KOTWICZ


Cicho!


Ogląda się.

STRASZ


Mój drogi, nie bądź faryzeuszem.


KOTWICZ


Ale bo ty czasem jesteś zanadto sobie sans façons.


STRASZ


Eh? uderza go mocno po udzie bądź jakim jesteś… czego się to oblekać w baranią skórę… każdy powinien mieć odwagę swoich przekonań… Ty innym jesteś ze mną w cztery oczy, a za innego chcesz uchodzić przy ludziach… Gdy cię karmię i poję u francuza, albo gdy się włóczymy całemi nocami po knajpach, jestem twojem bożyszczem.


KOTWICZ


Cicho!


STRASZ


Ha, ha, ha! znałem podobnego świętoszka, który lubił dobrze żyć, a nie miał za co.


KOTWICZ


Podobno zanadto dziś piłeś.


Chce wstać.

STRASZ

pzytrzymując go


Piłem, ale nie do ciebie, więc nie urażaj się… nie jednemu psu łyżek… Więc tedy, ten… jakże mu tam.. miał swoich amfitrjonów, z którymi całe noce się łajdaczył, był z nimi „per t”… tak jak my… ale strzegł się pokazywać w ich towarzystwie w jasny dzień… tak naprzykład w saskim ogrodzie po sumie. Miał inne znajomości nocne, a inne dzienne. Słuchajno, czy ty mnie traktujesz jako nocnę, pokątną znajomość?


KOTWICZ


Aleś ty się, widzę, ululał na prawdę.. a to ładnie, w dzień ślubu.


STRASZ


Nie bój się o mnie.. Dajno mi wody.


KOTWICZ

wstaje i nalewa z karafki


Muszę ci służyć jak dziecku…


STRASZ


Nieprawda! dziecku byś tak nie służył… bo nicby ci z tego nie przyszło. pije cukry i wino przynieśli?


KOTWICZ


Jest wszystko.


STRASZ


Pewnoś znowu rozdał z parę rubli na piwo, bo ty lubisz szastać z cudzego.


KOTWICZ

wąchając dym z cygara, które pali Strasz


Jakieś dobre cygaro… nie masz tam jeszcze z jednego?


STRASZ

dając mu cygarnicę


Na, masz… czerp… weź sobie z parę do kieszeni, znaj pana.


KOTWICZ


Gdzieżeście tak bomblowali?


STRASZ


Wyprawiałem śniadanie tym wyżeraczom.. na pożegnanie stanu kawalerskiego.


KOTWICZ


Ale fe! śmiejąc się Na pożegnanie! p. c. kobiety były?


STRASZ


Jak myślisz?


KOTWICZ


Walerka? uderzając go Hultaj! po chwili Ale słuchajno, z tym szambelanicem trzebaby jakoś…


STRASZ


Co, trzebaby?


KOTWICZ


Bój się Boga on goły jak święty turecki… daj mu co odczepnego.


STRASZ


Mój kochany, złapaliście mnie i doicie już do ostatniego. Czy myślisz, że tak ciągle będę na to pozwalał?


KOTWICZ


O! znowu nie fanfaronuj!


STRASZ


Co? nie złapaliście mnie?


KOTWICZ


Dajno pokój tak między nami mówiąc, zyskujesz pozycję, wchodzisz w koligacje.


STRASZ


Tego towaru za miły grosz zawsze dostanie.


KOTWICZ


Ale piękność okrzyczana… wszyscy ci zazdroszczą, możesz się pysznić.


STRASZ


Koczkodana bym nie wziął. Za swoje pieniądze powinienem zaimponować. Płacę! do miljon djabłów gotówką, i tandety nie chcę.


KOTWICZ


No, no, no! tylko się nie gorączkuj.


STRASZ


To nie błaznuj.


KOTWICZ


Zapominasz się.


STRASZ


Jeżeli ci się zdaje żem pijany, to się grubo mylisz… jestem przy zdrowych zmysłach, zdrowszych niż wy wszyscy. Możecie mnie naciągać, ale tylko do pewnego stopnia.. to sobie powiedziałem, bo golizny się boję jak zarazy. Przychodzi mi to na myśl ile razy patrzę na was… ty naprzykład, wyrzucałeś pełnemi garściami, a dziś w łapę byś mnie pocałował za kilka rubli.


KOTWICZ


Widzę, że z tobą dziś nie ma co gadać.


Wstaje.

STRASZ

przytrzymując go


Siedź!… jak się będziesz dąsał, to nic nie wskórasz. Stary zostawił mi tyle, że mogę sobie dużo pozwolić, ale żebym miał wszystko puścić, to nie głupim,.. gołego za psa nie mają… p. c. Jakem był dependentem u adwokata…


KOTWICZ

n. s.


Teraz się wygada… głośno Dependentem, ty?


STRASZ


Nie wiedziałeś? Stary kazał mi praktykować, ale na utrzymanie nic nie dawał, obiecując gruszki na wierzbie… nałamałem sobie nieraz głowy, zkąd wykręcić na ogródki i baliki… ale to mnie nauczyło wartości pieniędzy.


KOTWICZ


Coż to za stary? papka?


STRASZ


Gdzie tam papka.. wujaszek… papki nigdy nie znałem… innym tonem miałem tylko matkę… to była męczennica.


KOTWICZ


A! więc ty jesteś wychowany przez mamę… pieszczoszek, gagatek… teraz się nie dziwię niczemu.


STRASZ

ponuro; wstając


Gagatek! prawda, byłem gagatkiem, kochała mnie… a ja… ja bo trzeba ci wiedzieć nikogo nie kocham i w nic nie wierzę, ale to w nic co się nazywa, prócz pieniędzy… ale ją kochałem… to jest teraz tak mi się zdaje, bo dopóki żyła, zatruwałem jej życie. Jak zapamiętam siedziała po całych dniach i nocach przy maszynie… szyła i płakała… pracowała na mnie, bo ja ostatni grosz jej wyciągałem na hulanki… dopiero gdy umarła, zrobiło mi się jakoś głupio na sercu… napadła mnie jakaś nienawiść do ludzi, którzy się nad nią znęcali, szalona chęć odwetu…


Chodzi.

KOTWICZ


Alboż ten wuj nie przychodził wam wcale w pomoc?


STRASZ


Co, wuj! brudny sknera, dbał o nas tyle co pies o piątą nogę.


KOTWICZ


Przecież dał dowód pamięci, zapisując ci taki ładny majątek.


STRASZ


Ha, ha… zapisując! ani mu się śniło, tylko kipnął nagle i mnie się dostało, jako jedynemu krewnemu… Szkoda tylko, że matka tego nie doczekała… byłbym miał satysfakcję patrzeć, jakby jej się nisko kłaniali ci wszyscy, którzy najbardziej zalewali sadła za skórę… tak jak mnie.. dawniej potrącali jak psa, dziś kochają… ha, ha, ha… biorąc Kotwicza w objęcia kochasz mnie? ściska go gwałtownie bardzo? póki funduję? co? odpycha go pieniądz to dobra rzecz… przepraszam cię, ale kto go trwoni, ten osioł.


KOTWICZ

n. s.


Pijany, jak bela… głośno Więc kiedy masz, to nie bądźże egoistą… z szambelanicem…


STRASZ


Czegóż on chce? dajcież mi raz pokój. Czarnoskała już moja, ponabywałem długi, których było tyle, że mu się nie wiele należy.


KOTWICZ


No, widzisz, nie wiele, ale zawsze coś… powinno ci też chodzić o to, żeby ludzie nie gadali żeś z niego korzystał. Ja wiem żeś ty na tem zarobił. Później się tam będziecie rachować po familijnemu, a tymczasem daj mu co.. zamkniesz mu usta.


STRASZ


Ileż on chce?


KOTWICZ


Ja ci powiem: daj mu kredyt na jakie parę tysięcy, i będziesz miał spokojną głowę.


STRASZ

dobywa z pugilaresu weksel, idzie do biurka i pisze; n. s.


Ostatni raz to robię, ale po ślubie…


KOTWICZ

zaglądając przez ramię


Tysiąc rubli… cóż to znaczy…


STRASZ


Więcej ani grosza… daje mu weksel Masz, i nie nudźcie mnie. Kotwicz się ociąga a przedewszystkiem pozwólcie mi się przedrzemnąć choć chwilę, bo będzie skandal, jak chrapnę przy ołtarzu.


Rzuca się na kanapę.

KOTWICZ


Ale nie zaspijże, bo to już nie długo


Wychodzi na prawo.

#### SCENA XIV

Strasz, Michałek później Zuzia.

STRASZ

rozwiązując krawat, do Michałka, który wszedł przed chwilą


Miszel!


MICHAŁEK


Słucham jaśnie pana.


STRASZ


Daj mi wody. Co tam robią?


MICHAŁEK


Gdzie?


STRASZ

wskazując na lewo


Tam! panie…


MICHAŁEK

podając wodę


Ubierają się… nie wpuszczają nikogo.


STRASZ


To dobrze, zamknijże drzwi na klucz Michałek odniosłszy szklankę zamyka drzwi tamte do panów także. Michałek zamyka na prawo gdyby mieli do siebie interes, to są drugie wyjścia na korytarz p. c. i sam się wynoś, bo ja się muszę przespać. Ale pilnuj mi przy drzwiach i zawracaj każdego, coby chciał wejść.


MICHAŁEK

całując go w rękę


Miałem jeszcze mały interes do jaśnie pana.


STRASZ


Teraz! czyś zgłupiał… później.


MICHAŁEK


Kiedy później pan będzie czem innem zajęty, a tymczasem Zuzia spokojności mi nie daje.


STRASZ


A! Zuzia? cóż Zuzia?


MICHAŁEK


Zobaczyła w magazynie jakiś kaftanik i zachciało jej się go koniecznie na dzisiejszy fest… chce się w nim pokazać przy gościach.


STRASZ


Więc co?


MICHAŁEK


Chciałem prosić jaśnie pana o kilka rubli.


STRASZ


Co parę dni jej coś sprawiasz, nie przyzwyczajaj ją do tego, bo sobie potem nie dasz rady.


MICHAŁEK


To jaśnie pan ją tak popsuł… teraz dufa w jaśnie pana, i jak się czego naprze, tak nie ma gadania.


STRASZ


No, no, mniejsza o to.. masz! a kupże jej coś ładnego.


MICHAŁEK

n. s.


Będzie widziała! głośno Nie trzeba jaśnie panu nic więcej?


STRASZ


Nie trzeba p. c. na pół drzemiąc jak będą gotowi, to przyjdź tu… Michałek wychodzi głębią; sam na wszystkie strony się opłacać… ale przynajmniej człowiek pan! robi co mu się podoba… ah! te pieniądze… bez nich, co jabym znaczył pukanie na prawo Jest! nie pozwolą mi zasnąć.


ZUZIA

za sceną


Któż znowu te drzwi zamknął.


STRASZ


Zuzia, daję słowo!


Biegnie, i otwiera, Zuzia wchodzi.

MICHAŁEK

wraca głębią


A ty tu po co? nie mogłaś przyjść przez korytarz? jaśnie pan chce się przespać.


ZUZIA


Nie wiedziałam.


MICHAŁEK


Chodź.


Wyprowadza ją zamyka drzwi za sobą.

STRASZ


Bodajeś djabła zjadł…


Kładzie się na kanapie. Zasłona spada.

### AKT IV

Dekoracja aktu drugiego.

#### SCENA I

Szambelanic w zszarzanym szlafroku, chodzi mierzonemi krokami. Szambelanicowa siedzi na kanapie, dłoń na czole obowiązanem chustką; przy końcu sceny, Łechcińska

SZAMBELANICOWA

po chwili milczenia


A jużeś też sobie postąpił bez żadnej rozwagi… jestem bardzo ciekawa, co teraz będzie!


SZAMBELANIC


Ale nie żałuj, proszę cię. Lepiej że to się stało teraz, aniżeli gdyby później, już po czasie, były z tego… jakie..


SZAMBELANICOWA


Zapomniałeś o naszej sytuacji.


SZAMBELANIC


Nie miałem czasu zastanawiać się, zanadto byłem oburzony. Przyjeżdżać na swój własny ślub pijanym jak bydlę! prosto z knajpy, gdzie afiszował się z jakiemiś flondrami… cóż to znowu! takie lekceważenie naszego domu!


SZAMBELANICOWA


Można było zwrócić na to uwagę w inny jakiś, delikatniejszy sposób.. byłby się zreflektował.


SZAMBELANIC


Nie mogłem, powiadam ci! Wszystko ma swoje granice… co on sobie rozumiał błazen jakiś! za honor którego dostępował łącząc się z naszą córką?


SZAMBELANICOWA


Co do tego, masz rację. Ale zapytam się, czy pora bawić się w zbyteczną drażliwość, gdy nam grozi ruina i gdy może przyjść chwila, że staniemy się celem ludzkich urągań.


SZAMBELANIC


Celem urągań! my, Czarnoskalscy!


SZAMBELANICOWA


Jesteśmy sami, nikt nas nie słyszy, więc nie potrzebujemy fanfaronować. Jakież masz przed sobą widoki?


SZAMBELANIC


No, najprzód, Maurycy się żeni.


SZAMBELANICOWA


Przyznam ci się, że bardzo mało spodziewam się z tego korzyści… zupełnie co innego, gdyby Gabrjela poszła za Strasza: nie potrzebowalibyśmy się ztąd ruszać, bylibyśmy u siebie, bo chociaż ponabywał twoje długi, pozostawiłby je na Czarnoskale, nie tradowałby przecie rodziców żony.


SZAMBELANIC


To wszystko prawda, ale są pewne względy, których bezkarnie naruszać nie wolno p. c Dla tego bardzo mi się to nie podobało, że Kotwicz pozostał z nim w Warszawie… zwłaszcza jeżeli to zrobił za waszym wpływem, co mogę przypuszczać.


SZAMBELANICOWA


Może nam być przydatnym, nawet rachuję na to, i powiem otwarcie, że jeżeli na twoje żądanie odesłałam Straszowi wszystko co ofiarował Gabrjeli jako prezenta przedślubne, to tylko w tej nadziei, że to z trjumfem powróci do nas.


SZAMBELANIC


Nie przyjmę, chyba się ukorzy i jawnem przeproszeniem da mi zadosyć uczynienie. Potrzebuję rękojmi jego dobrej wiary.


SZAMBELANICOWA


A ja nie uspokoję się, póki się ten stosunek nie naprawi bolejąca nie wyobrazisz sobie, co się ze mną dzieje od czasu tego twojego skandalu… coraz ze mną gorzej… nerwy mam tak rozstrojone, że co chwila drżę i czegoś się obawiam, jak gdyby coś okropnego wisiało nad nami… Zdaje mi się, że nie jestem już u siebie, że nas ztąd wyrzucą, że lada chwila piorun w nas uderzy!


SZAMBELANIC

siadając przy niej


Ale moja droga, tylko sobie nie przypuszczaj do głowy takich rzeczy… są tysiączne środki.. n. s. jak ja się boję tych jej nerwów…


SZAMBELANICOWA


Miej też wzgląd na mój stan!


Gorączkowym ruchem porywa jego rękę i całuje.

SZAMBELANIC


Zrobię co się da, bez ujmy moim zasadom… i bez narażenia przyszłego losu naszej córki.


SZAMBELANICOWA


Napraw to jakimkolwiek sposobem!… coś zaturkotało… ah! to woźny! woźny albo komornik!… przeczuwam, jestem pewną!… weź mnie ztąd… ah! ja nie przyjdę do siebie póki będę miała powody do niepokoju.


SZAMBELANIC

n. s.


Dobryś!… głośno Hej, jest tam kto… Łechcińska!… Łechcińska wchodzi z lewej strony proszę odprowadzić panią… idzie do okna Kotwicz! pewno z jaką misją… nie gadam z nim


Odchodzi na prawo.

SZAMBELANICOWA


Ah! ah!.. z ręką na sercu tu!… tu!… do Łechcińskiej po odejściu męża innym tonem Zobacz kto to przyjechał.


ŁECHCIŃSKA

spojrzawszy w okno


Hrabia!


SZAMBELANICOWA


Przyprowadźże go do mnie


odchodzi na lewo

#### SCENA II

Łechcińska p. c. Kotwicz.

ŁECHCIŃSKA

sama


Hrabia! ah, jakażem ciekawa.. może się jeszcze wszystko naprawi, bo to przecie sensu nie ma, jak matkę kocham… żeby też mieć tak mało oleju w głowie i samochcąc zniechęcać takiego miljonera, to nie do uwierzenia! Staremu to już klepki w głowie się porujnowały, słowo daję… czego to dąć, kiedy nie ma w co.. nie wiem gdzie znajdą lepszą partję… do Kotwicza, który wchodzi No? no? no?


KOTWICZ


Co? co? co?… no, nic… przyjechałem.


ŁECHCIŃSKA


Od Strasza? z Zagrajewic?


KOTWICZ


Nie, z księżyca.


ŁECHCIŃSKA


No i cóż? będzie z tego co?


KOTWICZ


E!


ŁECHCIŃSKA


No?


KOTWICZ


Pojedynek!


ŁECHCIŃSKA


Jezus!


KOTWICZ


Dwa pojedynki.


ŁECHCIŃSKA


Rany boskie!


KOTWICZ


Czy tu jest Maurycy?


ŁECHCIŃSKA


Zkądże? wszak został w Warszawie z Dzieńdzierzyńskiemi.


KOTWICZ


Przecie wiem o tem… ale spodziewałem się, że już tu jest.


ŁECHCIŃSKA


Czy to on ma się strzelać?


KOTWICZ


A Władysława tu nie było?


ŁECHCIŃSKA


I on?


KOTWICZ


Obadwaj, a ja jestem sekundantem ze strony Strasza.


ŁECHCIŃSKA


Jakże to było? bójcie się Boga!


KOTWICZ


Jak? głupio, bez sensu, i trzeba było mu się dać wyspać… kwita..


ŁECHCIŃSKA


Ja też to zaraz powiedziałam.


KOTWICZ

siada na kanapie. Łechcińska przy nim poufale, on się zrywa


Wystaw pani sobie, jak mu stary zrobił tę scenę, chłopcu naturalnie było przykro.


ŁECHCIŃSKA


Co mu się dziwić.


KOTWICZ


I powiedział tam coś… jak to w żalu.


ŁECHCIŃSKA


Komu?


KOTWICZ


Swoim… no!… jużci trochę zanadto, że go łapali, to owo, że sobie z nich nic nie robi, że tej łaski dostanie wszędzie za swoje pieniądze… etcetera… dosyć że się to rozeszło.


ŁECHCIŃSKA


Aha!


KOTWICZ


Maurycy jak to posłyszał, posłał mu zaraz sekundanta.


ŁECHCIŃSKA

z wybuchem


Warjat!


KOTWICZ


Przepraszam, to znowu co innego… przyznaję, że nie trzeba było doprowadzać do tej ostateczności, ale jak się już stało, Maurycy nie mógł postąpić inaczej.


ŁECHCIŃSKA


Więc cóż będzie?


KOTWICZ


Ano pukanina, i to niemała, bo i Władysław ze swojej strony, tak, że jeden o drugim nie wiedział, podobnież go wyzwał.


ŁECHCIŃSKA

oburzona


A ten znowu czego się wtrąca?… no, patrzcież państwo, to już teraz z tem wszystkiem kaput! a stara tak jest pewną, że się to jeszcze da naprawić… Jezus! co się to z niemi teraz zrobi… ja już tego wszystkiego mam póty! dosyć się nawysługiwałam i głodu namarłam… trzeba o sobie pomyśleć!… Ale że to hrabia się w to wplątał… sekundować! w imię ojca i syna…


KOTWICZ


Widzi pani Łechcińska to była dyplomacja, umyślnie to zrobiłem… byłem pewny że zdołam doprowadzić do porozumienia.. tymczasem nadspodziewanie napotkałem u Strasza taki upor barani, tyle determinacji, że wszystkie moje projekta w łeb wzięły.


ŁECHCIŃSKA


To tak, rozdrażniać kogo… Niewiadomo jaki djabeł w kim siedzi.


KOTWICZ


Przynajmniej tyle zrobiłem, że pojedynek ma się odbyć tu w pobliżu, w lesie, na granicy Zagrajewic.


ŁECHCIŃSKA


I cóż z tego?


KOTWICZ


Możnaby spróbować jeszcze jednego środka… Gdyby pani Łechcińska szepnęła o tem tak coś od siebie kobietom.. wy czasem miewacie pomysły… możeby się dało urządzić jakąś dywersję, sprowadzić scenę rozczulającą, któraby naprawiła dobre stosunki.


ŁECHCIŃSKA


Jak matkę kocham, dobry koncept… a hrabia sam nie pójdzie do pani?


KOTWICZ


Nie wypada mi.


ŁECHCIŃSKA


I kiedyż się to ma odbyć?


KOTWICZ


Zaraz… patrząc na zegarek za godzinkę.


ŁECHCIŃSKA


Jezus! i nie było to wcześniej powiedzieć.


KOTWICZ


Niedawnośmy przyjechali, ledwo się mogłem wymknąć cichaczem… znowu patrzy na zegarek muszę jeszcze wrócić po niego… umyślnie będę zwlekał.


ŁECHCIŃSKA


Lecę, biegnę… oglądając zegarek Ale do jakiego hrabia zegarka przyszedł, fiu, fiu!


KOTWICZ


Spieszże się pani.


ŁECHCIŃSKA


Ktoś zajechał idzie do okna A! to Dzieńdzierzyński z córką… także już wrócili z Warszawy… to dobrze, będzie sukurs… Jezus! jak się panna Paulina dowie!


Wychodzi na lewo.

#### SCENA III

Kotwicz p.c. Dzieńdzierzyński, Pola.

KOTWICZ


Wlazłem w kabałę, djabli wiedzą po co… potrzeba mi to było?… ale któż mógł przewidzieć, że będzie taki twardy. Może Dzieńdzierzyński na to poradzi, jak mu córka zacznie robić sceny… najpewniej na niego rachuję.


DZIEŃDZIERZYŃSKI

wchodząc, zdejmuje z Poli okrycie; wesoło


Niechże pani hrabina pozwoli usłużyć sobie.


POLA

podobnież


Niechże papka ze mnie nie żartuje.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


No, to pani szambelanowa.


POLA


I do tego tytułu nie mam prawa.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


To trudno, ja cię muszę koniecznie tytułować… będziesz wkrótce Czarnoskalską, tak jakbyś już nią była, a przecie Czarnoskalscy… spostrzega Kotwicza a! pan hrabia… witamy… powiedz mi, cóż tu słychać?


KOTWICZ


Nie widziałem się z nikim.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Comment?


KOTWICZ


Przyjeżdżam prosto z Zagrajewic.


DZIEŃDZIERZYŃSKI

krzywiąc się


Z Zagrajewic? cóż wy tam macie jeszcze z Zagrajewicami? spodziewałem się, że już skończone ztym Straszem… zanadto się zblamował… il s'est trop blamangé.


KOTWICZ


Są jeszcze pewne stosunki.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Jakie? pieniężne? do Poli, która poprawia włosy w zwierciadle Idźże do szambelanównej, proszę cię… ona może słaba Pola wychodzi; do Kotwicza pieniężnych stosunków żadnych z nim już nie mają, ponabywałem wszystkie te sumy pod cudzem nazwiskiem z dumą wykupiłem Czarnoskałę dla mojego zięcia… tylko cicho! sza! niech nikt o tem nie wie, przyjdzie czas. Tymczasem co innego hrabiemu powiem: musiałem mu pozwolić na jeden wybryk, bo to ci wielcy panowie mają zawsze swoje chimery. Wystaw sobie hrabia, mojemu zięciowi zachciało się bawić w kupca.


KOTWICZ


Ale fe!


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Zupełnie jak nieboszczykowi memu dziadkowi. Co ja z nim przeszedłem to na wołowej skórze by nie spisał, ale nareszcie ułożyło się jakoś. Zakładamy dom komisowy rolników z trzech powiatów… będzie wilk syty i owca cała; chociaż się będzie handlować tem i owem, to jakoś zachowa się decorum. To teraz w modzie… najpierwsze nazwiska dają na takie rzeczy firmę, co innego zwyczajny sklep. Uważa hrabia, jak to będzie dobrze brzmieć: Czarnoskalski, Dzieńdzierzyński i spółka… spółka, to się znaczy akcjonarjusze… obywatelstwo trzech powiatów… będzie solidarność… Tylko ja miałem ochotę żeby było: hrabia Czarnoskalski, ale się uparł i nie chciał. Powiedz mi hrabia, dla czego oni się nie tytułują tak samo, jak wy?


KOTWICZ


Dla tego, że nie mają tego prawa co ja


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Ale to być nie może, c'est impossible! po jakiemuż to… ja muszę tego koniecznie dojść: nie ma najmniejszego sensu, żeby ludzie już nie mówię jednego nazwiska, ale z tej samej familji tak się różnili.


KOTWICZ


Czy z Maurycym rzeczy już ułożone?


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Comment?


KOTWICZ


No, niby z panną Pauliną.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Możemy sobie już mówić: kuzynie.


Całuje go.

KOTWICZ


Bardzoby mi było przyjemnie, ale… jeszcze, kto wie? czy pańska córka go kocha?


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Co za pytanie, naturellement że go kocha… i jak! oboje się kochają.


KOTWICZ


Tem gorzej tajemniczo gdyby do pana coś doszło przypadkiem o nim, zachowajcież to przy sobie.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Comment?


KOTWICZ


W sekrecie przed panną Pauliną.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Nie rozumiem kuzyna.


KOTWICZ


Maurycy ma dziś pojedynek.


DZIEŃDZIERZYŃSKI

przerażony


Com… comment? pada na kanapę W oczach mi pociemniało… po pojedynek… dziś?… p. c. słabym głosem Z kim?


KOTWICZ


Ze Straszem.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


E!


KOTWICZ


Co? e!


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Kpiny. Z nim?


Wstaje.

KOTWICZ


Z nim.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Onby się miał pojedynkować? jakiś dependent, który miał do czynienia tylko z piórkiem i z knajpą?


KOTWICZ


Ja sam nie spodziewałem się spotkać w nim tyle odwagi i zimnej krwi… pokazało się, że jest gotów na wszystko.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Ale o cóż im poszło?


KOTWICZ


Jakto, pan nie wiesz?


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Wiem, że mu pokazano drzwi, i bardzo dobrze zrobiono… nie może mieć o to pretensji.


KOTWICZ


Innego był zdania; mszcząc się zbezcześcił rodziców niedoszłej żony i Maurycy go wyzwał.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Maurycy! co za szaleństwo, jemu nie wolno się narażać… mógłby zginąć.


KOTWICZ


Nic niepodobnego. Jako wyzwany Strasz ma pierwszy strzał, a strzela podobno arte; odgrażał się z fanfaronadą, że trupem położy napastnika.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Trupem! łamiąc ręce kuzynie!


KOTWICZ


Kto wie, czy niezawcześnie jeszcze ten tytuł, panie Dzieńdzierzyński.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Na Boga! żeby przypadkiem Pola o tem się nie dowiedziała.


KOTWICZ


To panu nie wskrzesi zięcia, jeżeliby zginął.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Vous avez raison!… chodzi; p. c Trzeba koniecznie znaleźć na to jaki sposób… Kiedyż ma być to spotkanie?


KOTWICZ

patrząc na zegarek


Fe, jak to czas leci… Do widzenia, nie chciałbym się spóźnić.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Dokądże?


KOTWICZ


Na plac.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Po co?


KOTWICZ


Jestem sekundantem Strasza.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Comment? hrabia jego sekundantem?


KOTWICZ


Nie mogłem mu odmówić… nie miał nikogo. Zresztą, lepiej, że się to odbędzie pomiędzy nami… potrzebną jest tajemnica.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


I gdzież to ma być?


KOTWICZ


Na granicy Czarnoskały i Zagrajewic… w lesie… na Pustkowiu.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Tam, gdzie niedawno znaleźli wisielca?… wiem, słyszałem, ma być bardzo dzikie ustronie… cóż za miejsce obrali.


KOTWICZ


Chciałeś pan żeby się strzelali na dziedzińcu? i tak jest ryzyko… wszystko przygotowane do natychmiastowego wyjazdu za granicę w razie nieszczęścia… odchodząc Proś pan Boga, żeby do tego nie przyszło… ale nie powiem żebym miał dobre przeczucie


Odchodzi głębią.

#### SCENA IV

Dzieńdzierzyński, potem Pola.

DZIEŃDZIERZYŃSKI


Jeżeli on ma złe przeczucie, cóż dopiero ja!… co zrobić!… chodzi prędkiemi kroki gdyby moje usposobienie na to pozwalało, sambym tam pojechał i rozbroił tych szaleńców… przymusił, żeby sobie dali pokój.. Nawet gotowem to zrobić… ale nuż nie zechcą mnie słuchać, dostałbym się pomiędzy pistolety, musiałbym być poniewolnym świadkiem spotkania… dziękuję za to. chodzi j. w., po chwili Gdyby tak było bliżej do miasta, poleciałbym do powiatu, i wziął ztamtąd strażnika ziemskiego, na takich półgłówków nie ma innej rady. Ale gdzież! nim tam zajadę, to już będzie po wszystkiem patrzy machinalnie na zegarek: nagle Ale! mam, bon! wszakże tu jest gmina, wójt… lecę do niego o pomoc… niech będzie co chce, powiązać ich jak baranów… szuka kapelusza.


POLA

wchodząc prędko z lewej strony, spłakana


Papko?


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Czego chcesz? nie mam czasu… dla czego odchodzisz od szambelanównej?


POLA

z płaczem


On się ma strzelać!


DZIEŃDZIERZYŃSKI


A! wiesz już o tem? nie bój się, właśnie idę po wójta.


POLA


Po wójta? a to po co?


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Savez vous quoi, c'est bon! po co? mam pozwolić żeby się działy takie bezprawia? puść mnie, bo będzie za późno, mogę go nie zastać.


POLA


Papka chyba żartuje.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Dajże mi pokój, wiem co robię.


POLA


Ależ to niepodobna! papka się nie zastanowił.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Ona chce, żebym ja się teraz zastanawiał! ty wiesz, że ja nie jestem masło maślane, co pomyślę, to robię w powietrzu.. tu tylko energja może wszystko uratować.


POLA


I ja tak samo sądzę, ale niech papka jedzie sam.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Sam? a cóż ja tam sam poradzę?


POLA


Jak papka z energją zaprotestuje przeciwko tak nieludzkiemu załatwieniu zajścia; wszakże pojedynek jest przesądem, pozostałością barbarzyńskich czasów.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Bardzo to pięknie, ale prawdopodobnie nie będą sobie nic robić z mojego gadania. Ludzie stający do pojedynku, to są tygrysy, wściekłe zwierzęta.


POLA


O! papa dobędziesz z zgłębi twojego serca siłę przekonywającą.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Na co się to zda… ja wolę jechać z wójtem.


POLA


Na to nigdy nie pozwolę.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Sam nie pojadę.


POLA


Jeżeli papka nie pojedzie, ja to przechoruję; dostałam takiego bicia serca na tę wiadomość.


DZIEŃDZIERZYŃSKI

płaczliwie


Polu!


POLA


Ah! niech papka się spieszy! prędzej!… na samą myśl, że tam może on już stoi pod wymierzoną ku sobie lufą pistoletu…


DZIEŃDZIERZYŃSKI

n. s.


I ja mam na to patrzeć! głośno Ale nie imaginuj sobie…


POLA


Jakże nie imaginować, alboż to żarty?


DZIEŃDZIERZYŃSKI

do siebie, zafrasowany


Co ja pocznę!


POLA


Ja wiem, że papka na to poradzi; nie tłómaczę sobie w tej chwili, jak? ale wierzę, że będzie dobrze… sama ta myśl mnie uspokaja, zdaje mi się, że przy papce nic mu się złego nie stanie.


#### SCENA V

Poprzedzający, Szambelanic.

SZAMBELANIC

wchodząc z prawej strony, ubrany


A to co? dokądże sąsiad?… ledwo przyjechałeś, jeszcześmy się nie przywitali, i już odjeżdżasz?


POLA

żywo do ucha ojcu


Cicho! on pewno o niczem nie wie.


DZIEŃDZIERZYŃSKI

podobnież


To możeby mu powiedzieć, pojechalibyśmy we dwóch.


POLA

j. w.


Nie można! przecie to o syna chodzi, po co go niepokoić.


DZIEŃDZIERZYŃSKI

do szambelanica


Z jedynaczkami nie ma rady… kazała, i ojciec musi słuchać. Jadę… do domu.


SZAMBELANIC


Po co?


DZIEŃDZIERZYŃSKI


O, nie ma co gadać p. c. tajemniczo Zapomniała chustki do nosa.


SZAMBELANIC


Ha, ha, ha!


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Ale za godzinkę będę.. do widzenia n. s. jadę jak na ścięcie.


SZAMBELANIC


Proszeż dotrzymać słowa, mamy tysiące rzeczy z sobą do mówienia.


#### SCENA VI

Pola, Szambelanic.

SZAMBELANIC


Cóż to za tajemnicę papka upozorował ową chusteczką?


POLA

pomieszana


Sama nie wiem.


SZAMBELANIC


A co znaczyła apostrofa do jedynaczek? widocznie musiało mieć miejsce jakieś nadużycie posiadanej władzy. biorąc jej rękę i pieszcząc się z nią Pieszczotka, tyranek domowy… n. s. jaką ona ma rasową rączkę głośno czy to tak i z mężem będzie?… co?… ale! a cóż się robi z Maurycym? może także został użyty do podobnie ważnej misji?


POLA

j. w.


Nie wiem… sądziłam, że p. Maurycego już tu zastaniemy.


SZAMBELANIC


Nie widzieliśmy go od czasu wyjazdu z Warszawy… miał z państwem przyjechać p. c. cóż to, łezki w oczach? p. c. może był nieposłusznym… Pola wybucha płaczem; zdziwiony O!… n. s. Cóż to znaczy? p. c. głośno Panno Paulino, czy mogę wiedzieć przyczynę tych łez?


POLA

powściągając płacz


Ale nic… żadna przyczyna.. tak mi nie wiedzieć zkąd przyszło… miewam często takie napady.


SZAMBELANIC


A! nerwy… n. s. A to winszuję mu przyjemności w pożyciu… sprządz je obie razem z moją żoną… głośno Proszęż się uspokoić, zaprowadzę pannę Paulinę do Gabrjeli.


POLA


O! niech się pan nie fatyguje, pójdę sama


Odchodzi na lewo; we drzwiach spotyka się z Łechcińską.

SZAMBELANIC

do Łechcińskiej


Panna Paulina słaba.


Na jego znak Łechcińska odprowadza Polę.

#### SCENA VII

Szambelanic p. c. Łechcińska.

SZAMBELANIC

sam


Poswarzyli się widocznie… one wszystkie jednakowe. No, koniec końców był duet, teraz przybywa trzeci głos, będzie tercet… uciekać z domu, słowo uczciwości.


ŁECHCIŃSKA

wracając


Pan nic nie wie co się dzieje?


SZAMBELANIC


Spazmy i beki, gdzie się obrócić.


ŁECHCIŃSKA


Ale o pojedynku? nic?


SZAMBELANIC


O jakim pojedynku?


ŁECHCIŃSKA


Pana Maurycego.


SZAMBELANIC

żywo


Z kim?


ŁECHCIŃSKA


Z przyszłym szwagrem, panem Straszem.


SZAMBELANIC


Z jakim przyszłym szwagrem? niedoszłym chyba. Proszę! więc się obraził, nie przypuszczałem u niego tyle ambicji.


ŁECHCIŃSKA


Ale kiedy to pan Maurycy go wyzwał.


SZAMBELANIC


A! skoro pan Maurycy, to co innego… musiał mieć powód, chociaż za wiele mu zrobił honoru do siebie to ona pewno tego płakała biedaczka… a ja ją posądziłem o kaprys.


ŁECHCIŃSKA


Pan mówi o tem, jakby o czem najzwyczajniejszem… Jezus!… p. c. przecie temu trzeba koniecznie zapobiedz.


SZAMBELANIC

ironicznie


Nie może być! takeście uradziły?


ŁECHCIŃSKA


Pani i tak już cierpiąca, gdy się o tem dowiedziała, dostała spazmów… Pan nie był przy tem.. okropny attak!


SZAMBELANIC


O! wierzę ci na słowo. Ale zkądże ta wiadomość patrząc na nią czy też to ktoś przypadkiem plotki nie skomponował…


ŁECHCIŃSKA


O! już wiem, co pan ma na myśli, nie trzeba mi mówić.. Łechcińska, wszystko Łechcińska… tymczasem Łechcińska nic na wiatr nie mówi… tajemniczo sama się widziałam i rozmawiałam z sekundantem tamtego.


SZAMBELANIC


A to gdzie?


ŁECHCIŃSKA


Tu… w tem samem miejscu.


SZAMBELANIC

zdziwiony


Był tu?… i cóż to za figura?


ŁECHCIŃSKA


Nasz hrabia!


SZAMBELANIC


Kotwicz? ha, ha, ha! sekundantem Strasza? niepodobna?


ŁECHCIŃSKA


Niech się pan śmieje, tak, tak, a oni się tam może teraz w najlepsze zarzynają. Gdyby czego Boże broń przyszło do jakiego nieszczęścia, pani się rozchoruje na dobre.


SZAMBELANIC


Ale moja Łechcińska wyperswaduj sobie, że na to nie ma sposobu; chybabym sam stanął w miejscu Maurycego.


ŁECHCIŃSKA


Ale kiedy to już nie o to chodzi.. chociażby nawet mieli sobie nic nie zrobić, pan powinien nie dopuścić do pojedynku, bo inaczej nie zreperuje się to, co się popsuło… Pan tej bagateli nie chce zrobić dla pani?


SZAMBELANIC

zniecierpliwiony


Dajże mi pokój, proszę cię! co się tobie w to mieszać.


ŁECHCIŃSKA

urażona


Tak! więc już Łechcińskiej nic do tego… ha, niechże i tak będzie… to za moje szczere serce które miałam zawsze dla państwa… tylko pan mi nie weźmie za złe, że poproszę o obrachunek z tych dziesięciu lat, a za jedną drogą o oddanie tego kapitaliku, który panu pożyczyłam.


SZAMBELANIC


A tobie co po pieniądzach?


ŁECHCIŃSKA


Potrzeba mi.


SZAMBELANIC


Teraz! gdy podobno wygrywasz proces z sukcesorami referendarza? byłem pewny, że mi dasz jeszcze i to.


ŁECHCIŃSKA


Chybabym też rozumu nie miała!


SZAMBELANIC


U mnie byłoby im bezpieczniej, niż w twojej własnej kieszeni.


ŁECHCIŃSKA


Pan ze mną komedjasy wyprawia, słowo daję… Zapewne że nie kłopotałabym się, gdyby pan był nie zrobił pani na złość i pana Strasza tak nie zmaltretował.. byłby i kredyt i wszystko… Ale kiedy tak się stało…


GABRJELA

wchodząc z lewej strony, do Łechcińskiej


Proszę do mamy… prędko!


ŁECHCIŃSKA


Oho! półgłosem Niech pan będzie łaskaw postarać się zkąd chce… ja nie mogę już patrzeć dłużej na to wszystko


Odchodzi na lewo.

#### SCENA VIII

Gabrjela, Szambelanic.

GABRJELA

idzie prędko do szambelanica i całuje go w rękę


Mój ojcze!


SZAMBELANIC


Moja Gabrjelciu, tylko proszę cię, żadnych scen melodramatycznych, bo.. co się stało to się stało.


GABRJELA


Nie. Ja przychodzę tylko przeprosić ojca za to, że z mojego powodu byliście narażeni na tyle nieprzyjemności i na taki zawód. Mama wyrzucała mi to już gorzko, ale sądzę…


SZAMBELANIC


Cóż ci matka wyrzucała?


GABRJELA


Że nie miałam taktu w zachowaniu się z narzeczonym, i że nie potrafiłam go przywiązać do siebie z wybuchem płaczu zsuwając się ojcu do kolan i ściskając je To było nad moje siły! zdawało mi się żem skazaną na śmierć!


SZAMBELANIC

żywo, podnosząc ją


Zakazuję ci myśleć o nim!… a! odetchnąłem, gdy tak się rzeczy mają! ja myślałem, że ty mi chcesz robić wyrzuty o to zerwanie, i… miałem do ciebie żal… czy pretensję… sam nie wiem jak to nazwać, ale byłem niekontent z ciebie.


GABRJELA


O! bo też zawiniłam.


SZAMBELANIC


No! już to oboje nie mamy czystego sumienia i moglibyśmy sobie nie jedną zrobić wymówkę… lepiej porozumiejmy się. (prowadzi ją na kanapę) Widzisz, mnie tak te interesa przycisnęły, że nieraz musiałem się przeniewierzyć temu, co powinno było liczyć się dla mnie do artykułów wiary. Niech kto do mnie wyciągnął choćby najbrudniejszą łapę, byle z paczką banknotów, gotów byłem ją uścisnąć, chociaż wewnątrz coś mi się burzyło na to… Pieniądz jest wielką potęgą, dając człowiekowi możność utrzymania się na wysokości swoich zasad, i zaczynam wierzyć, że największą ze zbrodni, źródłem wszystkich innych jest trwonienie go bezmyślne, bo tylko wyjątkowe natury zachowują godność w niedostatku. Masz przykład: byłem zagrożony sekwestracją, w tem ten się zjawił jako wybawca.. i cóż? tego człowieka, na któregobym kiedy indziej nie spojrzał, posadziłem na pierwszem miejscu przy stole… z musu odegrałem z nim nizką komedję, żywo bo świadczę się Bogiem, że mi wówczas ani przez myśl nie przeszło to, co się później stało.


GABRJELA


O, ja sobie tego przebaczyć nie mogę… ale z początku widziałem to zupełnie inaczej; mama, nie powiem żeby mnie zmuszała, ale przedstawiła mi to w takiem świetle… żywo a głównie przyczyniła się do tego Łechcińska.


SZAMBELANIC


O, ta baba!


GABRJELA


Byłam zbłąkaną… powinnam była poznawszy go, od razu przyjąć jak na to zasługiwał, bo czułam do niego wstręt… na każdym kroku obrażał moje najdelikatniejsze uczucia… o, co ja wycierpiałam!


SZAMBELANIC


Biedaczka.


GABRJELA

z płaczem rzucając mu się w objęcia


Ja dla was robiłam tę ofiarę, ale czułam że mi braknie siły.


SZAMBELANIC


Czemużeś mi się nie zwierzyła, byłbym się postawił względem niego tak, żeby i nie zamarzył o zbliżeniu się do ciebie… wstając, żywo błazen jakiś… dziecko chciał mi zaprzepaścić p. c. Przebacz mi, to moja wina, powinienem był to spostrzedz… tem bardziej, że od razu mi się to nie podobało; ale byłem egoistą, przyznaję się do tego… przytem słabym, bezsilnym… może nawet nie chciałem widzieć… myślałem sobie, że potrafił ci się podobać, więc byłem kontent, że to… jakoś.. interesa się poprawią… Oj! te pieniądze…


GABRJELA

nagle


Ah! mnie to wszystko rozum odebrało!… gdy sobie wspomnę


Zasłania oczy rękami.

SZAMBELANIC


No, cóż jeszcze? uspokój się… już się skończyło.


GABRJELA


Jak mogłam zdobyć się na podobny krok, z nim… to było chyba z rozpaczy! on miał prawo mną pogardzić!


SZAMBELANIC


Kto?


GABRJELA

z płaczem


Władysław.


SZAMBELANIC


Nie rozumiem.


GABRJELA


Ojcze drogi, myśmy się kochali… najlepszy, najszlachetniejszy z ludzi, i ja dobrowolnie odrzuciłam te skarby serca jakie mi ofiarował, z zimną krwią zadałam mu taki ból, i jeszcze, jakby mało tego było… szlocha; p. c. co on sobie o mnie pomyślał!


SZAMBELANIC

p. c.


No, więc pójdziesz za niego, skoro tak. Dumnym będę z takiego zięcia… Najprzód, Czarnoskalski, a potem… on dojdzie wysoko, ja to czuję… jedyny człowiek, który może podnieść świetność naszego rodu… Maurycy przy nim.. e!… zdolność uniwersalna, obrotność w interesach… bo cóż on miał zaczynając? a dziś jak już stoi.


GABRJELA


I strzela się z mojego powodu!


SZAMBELANIC


On? mówiono mi o Maurycym.


GABRJELA


Obaj go wyzwali.


SZAMBELANIC


Tak? pierwsze słyszę.


GABRJELA


Ah! gdyby on miał zginąć.


SZAMBELANIC


Ale nie bój się, nie bój… nauczą tego błazna rozumu, i cała rzecz. Cóż ty myślisz, pojedynek… ja w młodych latach strzelałem się trzy razy i żyję… chociaż nie wiele brakowało… patrz, widziałaś ten znak od kuli


Pokazuje na policzku.

GABRJELA


Niewiedziałam że to w pojedynku… sądziłam…


#### SCENA IX

Poprzedzający, Pola p. c. Dzieńdzierzyński później Szambelanicowa i Łechcińska.

POLA

wbiegając w lewej strony, do Gabrjeli


Papka wrócił!


Biegnie do drzwi środkowych.

GABRJELA

niespokojna


Sam?


SZAMBELANIC

wesoło


A! przywiózł chusteczkę, może teraz się uspokojemy.


POLA

odpowiadając Gabrjeli


Zdaje mi się że sam… o Boże! co się tam stało? cała drżę.


SZAMBELANIC


Więc gdzież jeździł?


GABRJELA

j. w.


Na plac.


SZAMBELANIC


Na plac? papka! a to po co?


Wchodzi Dzieńdzierzyński drżący i blady.

POLA

biegnąc do niego


Cóż?


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Na Boga! pomocy, ratunku, szarpij!


SZAMBELANIC


Jakto?


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Ciężko raniony, jeżeli nie zabity.


POLA

z krzykiem


Maurycy?


GABRJELA

podobnież


Władysław?


Razem[1].

DZIEŃDZIERZYŃSKI


Tak!


SZAMBELANIC


Więc któryż?


DZIEŃDZIERZYŃSKI


No, powiedziałem, Maurycy! alboż tam był i Władysław?


SZAMBELANIC


Mój syn!


GABRJELA


Mój brat!


POLA


Ah!


mdleje

SZAMBELANICOWA

która przed chwilą weszła wsparta na Łechcińskiej


Ah!


Słabnie.

DZIEŃDZIERZYŃSKI

pochwyciwszy Polę w objęcia


Polu! moje dziecię!


ŁECHCIŃSKA

sadzając Szambelanicowę na kanapie, z wyrzutem do szambelanica


A co! mówiłam, prosiłam… zapobiedz, póki był czas.


Płacze mocno.

SZAMBELANIC

z mocą


Moja pani, powiedziałem: milcz i nie wtrącaj się do rzeczy, które do ciebie nie należą. Proszę mi przynieść kapelusz i laskę.


ŁECHCIŃSKA

wychodząc n. s.


O! poczekaj!


SZAMBELANIC

idzie do okna


Konie stoją do Dzieńdzierzyńskiego Może jest jeszcze ratunek? jakżeż to było?


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Zaraz, niech zbiorę siły.. jestem tak zdenerwowany, rozebrany… je suis tout á fait déshabillé… siada; p. c. przyjeżdżam na miejsce… furman powiada: to tu!… Pustkowie… okropna dzika ustroń… wysiadam, patrzę.. Maurycy przekrada się przez gęstwinę… chciałem na niego zawołać, ale coś mi stanęło w gardle… nie mogłem.


SZAMBELANICOWA

z kanapy, tonem wyrzutu


Ah! panie Dzieńdzierzyński.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


No, nie mogłem.. wstając w tem po chwili… rrrym! jak wypali z pistoletu..


SZAMBELANIC


Kto?


DZIEŃDZIERZYŃSKI


No, Strasz… tuż, mnie pod nosem… nawet, nie wiem czy imaginacja, ale przysiągłbym, że jedno ziarnko trafiło mnie tu gdzieś w klapę od surduta.


Szuka.

SZAMBELANIC


Cóż sąsiad gadasz? śrótem strzelali z pistoletów? oglądając się Ta nie wraca.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Comment?… a prawda! no, to musiało mi się zdawać.


SZAMBELANIC

niecierpliwie


Ale cóż dalej?


Łechcińska przynosi mu kapelusz i laskę

DZIEŃDZIERZYŃSKI


Natychmiast, już nie oglądając się wskoczyłem na bryczkę i przyleciałem pędem wiatru… po pomoc…


SZAMBELANIC

rozgniewany


Samemu nic nie zrobiwszy!… a to winszuję sąsiadowi zimnej krwi.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Mnie? zimnej krwi!… a wiecie państwo, to sławne! czyż szambelan nie widzisz, że się cały trzęsę.


SZAMBELANIC


Ale tym sposobem, to nawet sąsiad nie jesteś pewny, co się stało?


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Padł, padł… to jest fakt.


Maurycy wchodzi głębią i zatrzymuje się we drzwiach.

SZAMBELANICOWA

z płaczem


Mój syn?


DZIEŃDZIERZYŃSKI

płacząc


Mój zięć, tak. Szambelanie, na Boga, śpiesz! (tuląc Polę) moja biedna córko!


#### SCENA X

Poprzedzający, Maurycy.

SZAMBELANIC

który chciał wyjść


A to co? wstrzymuje śmiech oglądając się na Dzieńdzierzyńskiego Cóż ten twój papka tu nagadał?


MAURYCY

pocałowawszy ojca w ramię, zbliża się do Dzieńdzierzyńskiego


Nieskończenie wdzięczny panu jestem za to, żeś mnie zrobił nieboszczykiem, bo miałem sposobność przekonać się, że byłbym żałowanym, gdyby na prawdę…


Całuje w rękę Polę.

DZIEŃDZIERZYŃSKI

osłupiały


Comment! ty żyjesz?


MAURYCY


Mówisz pan takim tonem, jakby cię to nie cieszyło.


Całuje go.

DZIEŃDZIERZYŃSKI

machinalnie


Jak się masz!


POLA

z wyrzutem do ojca


Ah! papko, jakże można było mnie tak zatrwożyć.


MAURYCY

idzie do matki siedzącej na kanapie i całuje je w rękę


Witam mamę.


SZAMBELANICOWA

całując go w głowę


Nie mogę przyjść do siebie do Dzieńdzierzyńskiego Przyznam się, że żartować sobie w ten sposób z uczuć rodzicielskich, nie godzi się.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Ale pani szambelanowo dobrodziejko, ja temu nic nie winien… jeżeli ten żyje, to chyba Władysław padł… musiałem się omylić.


MAURYCY

całując się z Gabrjelą


Najzdrowszy w świecie… inaczej, czyżbyście mnie tu widzieli?


GABRJELA

cicho


Przyjedzie tu?


MAURYCY


Odjechał do domu.


Wraca do Poli; Gabrjela odchodzi na bok, zamyślona.

DZIEŃDZIERZYŃSKI


No, to ja już nic nie rozumiem.


SZAMBELANIC

Śmiejąc się.


Koniecznie sąsiad uwziąłeś się wyprawić jednego z nich na tamten świat, bo to jest!


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Ale za pozwoleniem… permettez moi.


SZAMBELANIC


Jakże się z tego wytłómaczysz?


ŁECHCIŃSKA

do szambelanicowej, cicho


To jakaś intryga.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Na Boga! sądźcie mnie… było tak:


SZAMBELANIC

półgłosem do Dzieńdzierzyńskiego


Mnie się zdaje, że było trochę strachu i widziało się to czego nie było… już to ziarnko śrótu wydało mi się podejrzanem.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Ale szambelanie, jakże można przypuszczać… comment peut on…


SZAMBELANIC


Ze strachu, ze strachu.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Ale pozwólcież mi mówić: któż był wyzwany? Strasz, prawda? więc któż miał prawo pierwszy strzelić? on!… a jak drugiego strzału nie było, cóż mogłem wnosić, no?… śmiejcież się teraz.


SZAMBELANIC


Byłoby z czego, bo pokazuje się żeś sąsiad nie miał serca sprawdzić rzeczy naocznie śmiejąc sięComment peut on?


DZIEŃDZIERZYŃSKI


No, felczerem nie jestem.


SZAMBELANIC

do Maurycego


Ale jakżeż się to odbyło? bo teraz na serjo nie wiem co myśleć.


MAURYCY


Ojcze, smutno mówić… spostrzegając wchodzącego Kotwicza Ale oto jego sekundant… niech go się ojciec spyta.


#### SCENA XI

Poprzedzający, Kotwicz.

SZAMBELANIC


No, masz nam zdać relację.


KOTWICZ


Nie ma się o czem rozgadywać… dureń!


SZAMBELANIC


Nie może być! poznałeś się na nim nareszcie?


KOTWICZ


A jak się to odgrażało! Co to jest, gdy kto nie ma zasad wyssanych z mlekiem! Nie stanął wcale.


SZAMBELANIC

półgłosem


Czy to czasem nie twoja robota? Miałeś jakąś naradę z Łechcińską


KOTWICZ


Ale gdzież tam! Pojechałem ztąd prosto po niego, ale nie zastałem go już… ciepło gdzie co było… wyjechał za granicę zostawiwszy list, z którym posłał na plac fagasa. Złożyliśmy go w kilkoro i wbili kulą w drzewo.


MAURYCY

śmiejąc się


To Władysław tak się na nim zemścił.


SZAMBELANIC

podobnież do Dzieńdzierzyńskiego


Sąsiedzie, do listu strzelali… Dzieńdzierzyński chodzi; do Kotwicza I cóż tam w nim było?


KOTWICZ


Zbłaźnił się do reszty… sens moralny był ten, że ponieważ załatwianie spraw honorowych za pomocą kuli uważa za głupotę, przeto jedzie przewietrzyć się do Paryża.


MAURYCY


Zkąd ma nam nadesłać napisaną przez siebie broszurę przeciw pojedynkom — cynizm posunięty do ostateczności.


DZIEŃDZIERZYŃSKI

chodząc


No, co w tem, to ma rację… bo też to głupstwo pierwszej klasy.


SZAMBELANIC


Ale mają w tej kwestji głos tylko ludzie nieposzlakowanego honoru, a nie lada jakiś tam szuja.


SZAMBELANICOWA

do Łechcińskiej


Nie dobrze mi, odprowadz mnie… położę się.


GABRJELA

smutna


Pójdziemy z mamą.


SZAMBELANIC

do ucha Gabrjeli, całując ją


Bądź dobrej myśli, obadwa z Maurycym dołożymy wszelkich starań… żeby… rozumiesz mnie.


Gabrjela całuje go z uczuciem.

POLA

do Maurycego.


Odprowadźmy mamę.


Biegnie do niej; wychodzą na lewo Szambelanicowa, Gabrjela, Pola, Maurycy i Łechcińska; Kotwicz siada na kanapie.

SZAMBELANIC

p. c. do Dzieńdzierzyńskiego, stając przed nim


No, cóż sąsiadku, serce bije jeszcze?… ha, ha, ha! nie chciałem przy wszystkich zanadto brać cię na fundusz, ale słowo uczciwości, warto było.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Szambelanie, trzeba wszysko uwzględnić.. zkąd ja mogłem wiedzieć że jego tam nie było?


SZAMBELANIC


Należało się przekonać.


DZIEŃDZIERZYŃSKI


Ten strzał zbił mnie z tropu.. nie uwierzy szambelan jaki ja jestem nerwowy… dla mnie patrzeć na krew, to jest… męka Tantala.


SZAMBELANIC


Nie może być! ha, ha, ha!… paradny sąsiad jesteś. Na tę mękę zaaplikuję sąsiadowi lekarstwo.. mam tam jakąś zakonserwowaną butelczynę prawdziwego tokaju… napijemy się po lampeczce… co?


DZIEŃDZIERZYŃSKI


No, to to z gustem.


SZAMBELANIC


Chodźmy.


Wychodzą na prawo.

#### SCENA XII

KOTWICZ

sam; siedzi na kanapie; po chwili milczenia


Dureń jakiś! rachowałem na pewno, że będę miał wygodny kąt u niego w Zagrajewicach… tymczasem djabli wzięli.. a tu znowu nie warto dłużej popasać, skoro, rzecz prosta, muszą się wziąść do oszczędności… p. c. wstając Ha! Łechcińska wygrywa proces, podobno najpraktyczniej będzie z nią skończyć… widocznie tak chciało przeznaczenie… brrr! ofiara bo ofiara, ale czas też już nareszcie człowiekowi przestać być pasożytem… na cudzej łasce..


Chodzi. Zasłona spada.

Razem — Pola z Gabrjelą wykrzykują w tym samym momencie. [przypis edytorski]