# Pastorałka

Leon Schiller

> Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

> Żonie mojej,
> Ewie
> na pamiątkę wspólnej pracy
> w Reducie

Postacie odtwarzane na scenie przez kolędników:


Maria — Joseph

Archanioł Michał — Archanioł Gabriel

Aniołowie

Adam — Ewa

Trzej Królowie

Pasterze

Herod — Herodowa

Pachoły Heroda

Żydek — Rabin

Karczmarka — Szlachcic

Chłop — Chłopka

Wół — Osioł

Turoń

Śmierć — Diabeł


### PROLOG

Na widowni ciemno. Tylko świece kościelne w rogach przedscenia zapalono. Odzywają się uroczyście organy i dzwony. Chór za sceną, lub tam, gdzie będzie orkiestra, śpiewa chorał starodawny.

#### 1. CHORAŁ

CHÓR


Nużeśmy chrześcijanieNużeśmy chrześcijanie --- Chorał: Nużeśmy chrześcijanie. Tekst: Rękopis Bibl. Jagiellońskiej nr 3646, Kantyczka czyli zbiór pieśni na B. Narodz., wiek XVII, Cantio 48. --- Rkp. Bibl. Jagiell. nr 3647; Kantyczka z w. XVIII, str. 113. --- X. M. M. Mioduszewski, Śpiewnik kościelny, Kraków 1838, str. 26. Lucjan Siemieński (Wigilja, B. Narodz. i Kantyczki) przypuszcza, że śpiew ten należał do jakiegoś misterium o B. Narodz., że ,,był może prologiem, otwierającym widowisko i przygotowującym do niego publiczność''.Muzyka: Liber missarum de B.V.Maria, totius anni devotioni inserviens... scriptus A. D. MDCXXXV, zbiór chorałów warszawskiej Congregatio Literatorum. (p. A. Poliński Śpiewy choralne kościoła rzym.-kat. zebrane z zabytków muzyki religijnej polskiej z XVI i XVII wieku, Warszawa, 1890).Harmonizacja oryginalna.Serdecznie się radujmyDnia dzisiejszego,Iże się nam narodziłZ czystości Panieńskiej SynBoga żywego,Aby szatańską mocI jego wszystką złośćWiecznie zagubił,A nas chrześcijanyZa swe własne synySobie poślubił.

Z tego my się radujmyI wdzięcznie przywitajmyPana naszego,Że się raczył narodzić,Chciejmyż Jemu wdzięczni byćZ serca prawego.Jemu dziś śpiewajmy,Jemu chwałę dajmy,Mówiąc bez miary:Tobie chwała, Panie,Tobie dziękowanieZa Twoje dary.


Śpiew i dzwony milkną. Wchodzi na przedscenie, przez rozpór opony, zasłaniającej miejsce właściwej akcji, Prologus, jeden z kolędników urządzających widowisko, i zdjąwszy czapkę z głowy, tak mówi:

PROLOGUS


Silentium[2][3], waszmościowie, czapki proszę z głowy,
Przychodzimy tu do was orszak kolędowy
Z widowiskiem nabożnym, które nazwę ma tę:
Historia de Domini Nativitate[4].
Szczodry wieczór, chrześcijanie, zawitał na ziemi!
Jezus, Maria, Joseph z Anioły[5] wdzięcznymi
Zstąpią na to theatrum[6] z niebieskich obłoków,
Testamentu Starego spełniając Proroków
Obietnice, nam grzesznym zasię na pociechę.
Dorocznym obyczajem pod serc naszych strzechę
Wpuśćmy ich, waszmośćpaństwo, a oni prezentem
Za gościnę zapłacą w onym kraju świętym,
Kędy, skończywszy smętne, ziemskie pątowanie[7],
Wiekuiste znajdziemy duchowne mieszkanie.
Kto dla Pana w swym sercu jasłeczko[8] uczyni,
Ten będzie miał urodzaj w polu, a skarb w skrzyni!
Kto litośnie Panienkę dzisia przenocuje,
Niechże się już w tym roku o nic nie turbuje!
Kto Josephowi wtórem pomoże w kolędzie,
Temu się jako nigdy, wiera[9], szczęścić będzie!
Chwała Tobie, Jezu, na wysokiej górze,
A nam ludziom pokój na niskim pagórze!
Amen.


Daje znak gromadzie kolędniczej, aby weszła. Z obydwu stron widowni, z głębi, idą w takt wiejskiej muzyki kolędnicy. Jeden niesie ruchomą Gwiazdę na kiju. Ten idzie na czele prawej drużyny. Lewą prowadzi kolędnik, udający Turonia lub Kozę. Inni w strojach ludowych, w których potem będą występowali, mają na sobie zwykłe ozdoby kolędnicze, a więc: czako wojskowe, wyklejone z lśniącego papieru, takież basy i epolety. Są tu Trzej Królowie, Herod i inne persony widowiska. Znajdują się też w orszaku grajkowie: skrzypkowie, klarnecista, basista i bębnista z wielkim tołumbasem[10]. Wszyscy idą rytmicznie, zapatrzeni nabożnie w Gwiazdę. Schodzą się na przedsceniu. Ustawiają się w szereg tak, że Prologus tworzy wraz z Gwiazdorem środek.

Śpiewają, kołysząc się z nogi na nogę, do taktu. Ręce ich wzniesione ku Gwieździe. Ruchy ich przypominają zachwycenie świątków kapliczkowych. Podczas refrenu śmielej przytupują, ale słowa „w Betleem” śpiewają z ogromnym namaszczeniem i nabożeństwem.

#### 2. ŚPIEW KOLĘDNIKÓW

KOLĘDNICY


Gore gwiazda Jezusowi[11]
W obłoku, w obłoku,
Joseph z Panną asystują
Przy boku, przy boku.
Hojże ino, dana, dyna,
Narodził się Bóg Dziecina
W Betleem, w Betleem.
weselej
Wół i osioł w parze stoją
Przy żłobie, przy żłobie,
naśladują pociesznie zwierzęta
Huczą, buczą delikatnej
Osobie, osobie.
Hojże ino…
Anioł Pański kuranciki[12]
Wycina, wycina!
naśladują granie i okręcają się tanecznie
Stąd pociecha dla Panięcia
Jedyna, jedyna!
Hojże…


Śpiewając refren, odchodzą, tak jak przyszli.

Prologus znika w rozporze opony.

Gdy dźwięki muzyki kolędniczej ucichną, odsłania się scena i teraz zaczyna się właściwe misterium.

Scena przedstawia stale jednakowy widok. W głębi, na drugim planie, sporządzony jest budynek w kształcie tryptyku. Część środkowa, największa, służy do odgrywania najważniejszych scen religijnych. Tu odbywa się scena w Raju, Zwiastowanie i wszystkie Adoracje. W prawym skrzydle (od aktora) ukazują się postacie dobre, w lewym złe. Ta orientacja, zapożyczona z teatru religijnego średniowiecza, obowiązuje w układzie wszystkich ruchów i sytuacji. Do budynku misteryjnego wchodzi się po stopniach. Wszystkie trzy otwory zasłonięte są oponami, które się w miarę potrzeby odsłania. Nad otworem środkowym przytwierdzona gwiazda, taka sama, jak ta, którą mieli kolędnicy. Budynek winien posiadać prostą, jak najbardziej celową architekturę, wzorowaną na budownictwie ludowym, wolną wszakże od zbytecznych ornamentów i malowideł. „Teren ziemski” oznacza przestrzeń pierwszoplanowa.

### SPRAWA PIERWSZA UPADEK PIERWSZYCH RODZICÓW

#### 3. PPRELUDIUM ORGANOWE NA TEMAT „ACH, ZŁA EWA NAROBIŁA”[13]

Odsłonięta część środkowa tryptyku. W niej wyobrażony Raj, a więc drzewo pośrodku, obwieszone jabłkami, złoconymi orzechami i świecidełkami. Nieco głębiej dwa krzaki. Adam i Ewa stoją po obydwu stronach drzewa owego. Adam bo prawej stronie, Ewa po lewej. Są półnadzy. Szaty ich z liści łopianu. Ewa ma na głowie wianek. Adam i Ewa stoją nieruchomo, jakby we śnie pogrążeni. (Jeszcze ich Bóg nie stworzył). Pod koniec preludium Adam budzi się. Ręce ma złożone na piersiach.

ADAM


Wielką radością jestem cały napełniony
Iżem z dobroci Boga na ten świat stworzony,
A co większa, że jestem w Raju postawiony,
rozglądając się dokoła
Wielkim szczęściem i dobrem jestem opatrzony.
zwracając się na prawo i patrząc w górę
I cóż za takowe dobro oddam Panu swemu,
Gdy wszystko od Niego mam, a swego nic nie mam?
z pokorą dziecięcą
Bo On jest Bogiem i Panem moim, nie kto inny,
On nadał duszę we mnie, ulepił mnie z gliny.
A co większa, ażeby mi się samemu nie cnęło,
Zasnąłem…
tu zasypia
nagle budzi się i patrzy ze zdziwieniem na lewo, gdzie stoi Ewa, która ocknęła się z drętwoty dotychczasowej i kusząco się uśmiecha
Ocknąwszy się, nie wiem, skąd się to wzięło?
Aż tu słucham pilnie, co się przy boku mym rusza…
Patrzę prędko…
z radością
Niewiasta! w niej żyjąca dusza!!
odwraca głowę na prawo
słucha jak gdyby głosu spływającego z wysokości i słowa te uroczyście, z wielkim przejęciem powtarza
Aż mówi Pan Bóg do mnie, że: „niewiastę onę
Oddaję ci, Adamie kochany, za żonę…
tu oboje uśmiechają się do siebie i łączą ręce, jak przed ołtarzem nowożeńcy
potem znów z godnością
Abyście wraz w Raju tego jabłka strzegli,
Wszystkiego używali, co chcieli, to jedli…”
do Ewy z trwogą
Drzewa wiadomości złego i dobrego
Zakazał nam Pan Bóg używać i kosztować z niego,
z naciskiem
Z drzewa tego owocu abyśmy nie jedli!


EWA

wielce przerażona, ale spuszczone ku ziemi oczy i ciążenie jej ciała bardziej ku lewej stronie każą się domyślać, iż ulega już podszeptom Diabła


Adamie, mężu mój, trzeba się nam strzec,
Rozkaz boski zachować, jabłek z tego drzewa nie jeść,
Bo skorobyśmy tego owocu skosztowali,
Zapewne toby nas i z Raju wygnali…


ADAM

surowo jak ojciec do dziecka


A tyś jak myślała, Ewo ukochana?
Wszak wiesz, że to jest wielka łaska tak dobrego Pana!
Toć Aniołowie święci, jak w niebie zgrzeszyli,
Zaraz ich wypchnęli, więcej nie wpuścili!


EWA


Oj, Adamie, mężu mój, toby i nam to zrobili?


ADAM

grożąc pięścią


Skorobyśmy tylko cokolwiek zgrzeszyli!!
odsapnął, wziął się pod boki
Pilnujże ty, Ewo, tej jabłonki w Raju,
A ja się pójdę przypatrzyć zwierzętom do Raju.


Wychodzi na prawo, śpiewając wesoło.

#### 4. ŚPIEWKA ADAMA


Helo, heloHelo, helo (...) --- śpiewka Adama Helo, helo na wzór ,,helikania" pastuchów na Śląsku cieszyńskim.Bydełko moje,Jako mi się pasiesz,Jako mi się pasiesz?Helo, helo!


śpiew jego ginie za sceną

EWA

została sama, patrzy, czy Adam nie widzi, zbliża się do drzewa

podczas jej słów z wolna rozsuwa się zasłona w lewym, złym skrzydle tryptyku


O jabłko, jabłko, jabłuszko rumiane[15],
Jakożeś moim ustom pożądane!
Nie stoczyły cię szkodliwe robaki,
Winne ty pewno mieścisz w sobie smaki…
Biedna-ć ja, biedna jestem białogłowa,
Skąd mi się wzięła ta pokusa nowa?
Kazał mi Adam jabłuszka pilnować,
A mam oskomę[16] przedsię pokosztować…


Z tymi słowy zasłona w lewym skrzydle rozsunęła się zupełnie. Teraz widać, czyja dłoń to zrobiła, bo ukazuje się Diabeł. Ma twarz poczernioną sadzami, na grzbiecie czarny kożuch barani, buty czerwone. Z kudłatego łba wystają rogi.

DIABEŁ

nie wychodzi poza ramy „złej” części tryptyku i rozmawia z Ewą jakby przez ścianę

gdy chce silniej na Ewę natrzeć, z ogromnym natężeniem wykonywa[17] ruchy dziwaczne, podobne do „pas magnetycznych”

Ewa zlękła się, a on do niej, obleśnie kłaniając się:


Jakże mi się masz, moja miła pani?
Wiem, że w tym szczęściu nikt cię nie pogani…
Ale powiedz mi, czego pod tym drzewem stoisz?
Pewno jabłka pilnujesz, a zerwać się boisz…


EWA


Prawdę mówisz, szatanie, że się zerwać boimy,
A przez to samo kosztować nie śmiemy…
tym samym tonem, jakim Adam przestrogę boską wygłaszał
Bo Pan Bóg powiedział, że „skoro tylko owocu z tego drzewa skosztujecie,
Bądźcie pewni, że śmiercią — i na wieki — pomrzecie”!!


DIABEŁ

aż się tarza ze śmiechu


Ha, ha, ha! nierozumni ludzie, co temu wierzycie!
Zaraz śmiercią pomrzeć macie, jak to jabłko zjecie?!
kusi ją szeptem
Usłuchaj ty mojej rady, jak ja tobie powiem:
Jak to jabłko zjecie,… to tak, jak bogowie…
przeraził się słów wypowiedzianych, przykucnął ze strachu, nie śmie oderwać wzroku od ziemi
Będziecie wiedzieć, co źle, a co dobrze…
prosi łagodnie
Usłuchaj mojej rady, a zrób, jak ja tobie życzę!


EWA

dziecinnie uśmiechnięta, palec w ustach


A jak się Pan Bóg na nas zagniewa o to jabłko?


DIABEŁ


No, głupia, zjedz, pójdzie ci to wszystko we wład, gładko!


EWA

pod naporem magnetycznej siły Diabła, bezwiednie niemal, sięga po owoc; ruchy jej powolne, senne, rytmicznie uzgodnione ze słowami


Słucham ja twojej rady, to jabłko kosztuję…


Prawą ręką zerwała jabłko i podniosła do ust, lewą jednocześnie zdjęła wianek i rzuciła na ziemię. Słychać śpiew Adama z prawej strony. Ewa stoi nieruchomo. Twarz jej przybrała wyraz niewysłowionej błogości. Diabeł z przeraźliwym śmiechem zasuwa szybko zasłonę lewego skrzydła tryptyku.

#### 5. ŚPIEWKA ADAMA


Żeńże wołki, żeńŚpiewka Adama Żeńże wołki --- tekst i muzyka: Rkp. Bibl. Jagiell. Kantyczka z w. XVII --- XVIII (rękop. klasztoru żeńsk.). --- X. M. M. M Pastorałki, str. 218. Początkowe słowa tej kolędy przypominają ludową pieśń pasterską.,Jużci biały dzieńŻeńże je na rosę,Dla Boga cię proszę,Żeńże...


Wszedł, wesoło przytupując, ale zobaczywszy Ewę, urwał i stanął jak wryty.

EWA


Naści Adamie, mężu, toż cię nie otruje…
Posmakujże, jakie dobre i zjedzże…


podaje mu jabłko

Adam, podobnie jak przed chwilą Ewa, bezwiednie bierze owoc z jej rąk i kosztuje

na twarzy jego ten sam wyraz rozkoszy

nagle rzuca ogryzek i mówi z lękiem i rozpaczą

ADAM


Ach, Ewo ukochana, przez Boga żywego, cóż się z nami stało?
patrzy ze wstydem na obnażone części ciała i wstydzi się widowni
zasłania się jak może rękami, Ewa czyni to samo
Jam nagi — a ty czymże odziejesz swe ciało?
Jakże nam się przyjdzie stawić w oczy komu?
Teraz nam trza chodzić w Raju po kryjomu.


Z tymi słowy cofają się wstydliwie w głąb i kryją się za krzakami tak, że tylko głowy ich widać

ARCHANIOŁ-MICHAŁ

odsłania prawą, „dobrą” część tryptyku

ma na sobie zgrzebny strój chłopski, tylko przepasany jest pasem, ozdobnie nabijanym

w ręku miecz w kształcie płomienia

skrzydła ze srebrnej, papierowej łuski


Adamie, kędyś jest i kędyś się podział?


ADAM


Ach panie, nagim jest i nie mam, czym bym się przyodział…


ARCHANIOŁ-MICHAŁ


A? ty teraz po krzakach będziesz tylko siedział?
A któż ci to Adamie, żeś nagi, powiedział?
milczenie
Nie było się ważyć zrywać jabłka z drzewa!


ADAM

jak uczniak, wykręcając się, zwala winę na Ewę, która wygraża mu pięściami


Ach, panie, to nie ja, tylko żona, Ewa.


ARCHANIOŁ-MICHAŁ


A gdzieżeś się podział natenczas od żony,
Gdyś nie miał być od niej na moment odłączony?
gdy Adam milczy, do Ewy z wyrzutem
A ty Ewo, dlaczegożeś to jabłko zerwała?


już od pewnej chwili zasłona w lewym skrzydle poczęła się rozsuwać

spoza zasłony Diabeł tchórzliwie wyścibia łeb swój

EWA

w podobny sposób jak Adam, spycha winę na Diabła


Ach, panie, bom od szatana pokuszenie miała!


Diabeł wściekły wygraża jej pięścią

ARCHANIOŁ-MICHAŁ


O szatanie przeklęty, cóżeś ty narobił,
Żeś Adama i Ewę grzechem przyozdobił!
Diabeł zrazu się wymawia, potem pod ciosami słów Archanioła kurczy się i znika, z furią zasuwając zasłonę
Byłeś przeklęty, a teraz na wieki
W coraz to większym piekle będziesz cierpiał męki!
Adam i Ewa cieszą się, że nie ich kara spotkała, ale miny im rzedną, gdy Archanioł mówi:

Wędrujże, Ewo, z Raju,Już cię tu dobrze znają,Fora, Adamie, foraZ tak rozkosznego dwora!

Adam i Ewa pokazują, że wstyd im wyjść w takim stroju
Archanioł, choć nie obrócony do nich twarzą, widzi ich zakłopotanie i uśmiechając się, mówi dobrotliwie
Ale gdy się widzicie, wstyd was nago chodzić,
Kazał wam Pan Bóg na drogę kożuszki porobić.
Adam i Ewa, jak dzieci na widok podarków pod choinką, klaszczą z radości, bo dopiero teraz zauważyli, że pod „drzewem wiadomości złego i dobrego” leżą dwa chłopskie kożuchy: jeden długi dla Adama, drugi, w rodzaju góralskiego serdaka, dla Ewy
idą pod drzewo i przypatrują się z podziwem owym darom
Zaodziej się, Adamie, wybieraj się w drogę!


ADAM

markotnie


Ach, panie, choć cokolwiek zabawić się mogę?


ARCHANIOŁ-MICHAŁ

zasuwa teraz zasłonę prawego skrzydła i wchodzi do części środkowej tryptyku

staje pośrodku, między Adamem i Ewą


Wychodź, wychodź, Adamie, na świat jak najprędzej,
A tam dla siebie musisz używać nędzy.
Adam i Ewa niechętnie ubierają się
gdy Archanioł miecz płomienisty nad nimi wzniesie, ze spuszczonymi głowami schodzą na stopnie

Dałaś się zwieść Wężowi,Tyś słuchał białogłowy,Będziecie cierpieć niewolą,Na świecie ze złą dolą!W boleści będziesz rodzić,W wianeczku już nie chodzić,Ty ziemię będziesz kopaćI o chleb się kłopotać!


znika, zasuwając zasłonę części środkowej.

Adam i Ewa schodzą na poziom sceny, ponuro patrząc w ziemię. Gdy światło rajskie znikło sprzed ich oczu, są jakby ociemniali, błądzą w półmroku, z wyciągniętymi rękoma idą przed siebie. Adam chce wrócić do Raju, ale nie może trafić. Gdy tak stoją zrozpaczeni, spostrzegają nagle na przodzie sceny leżącą kądziel i łopatę. Po namyśle Ewa siada na ziemi, po prawej stronie nieco bliżej widowni i zaczyna prząść, leniwie i niezręcznie. Adam z wielkim trudem usiłuje kopać, ale robota idzie mu jak po grudzie. Podczas tej niemej sceny organy grają znane już preludium na temat „Ach zła Ewa narobiła…”.

ADAM

przestaje kopać, ociera pot z czoła


Ach, biada mnie nędznemu,Człekowi strapionemu,Do Raju trafić nie mogę,Bom przez grzech stracił drogę!W Rajum miał dość rozkoszy,Złote na polach kłosy,Nigdym nie umiał orać,Za wołmiwołmi --- dziś poprawnie: wołami.: hela! --- wołać...Gdzieżeście się podziały, owe złote kłosy?z rozpacząChyba sobie wyrwę wszystkie z głowy włosy!gniewnie do EwyA te wszystkie nędze w nędzy się poczyna,Wszystko to żony mojej, Ewy kochanej, przyczyna!


EWA

odcina mu się ze złością


Ach mój miły mężu, kochany Adamie,
Dlaczego wszystkie winy składasz teraz na mnie?
Wszakżeś i ty tam był, gdziem i ja była,
Było mnie strzec i pilnować, bym złego nic nie zrobiła!


ADAM

coraz zapalczywiej


Otóż to! Zawsze trzeba cię pilnować,
Ażeby cię na moment nigdy nie odstępować!
Cóż to za tobą trza się z kijem włóczyć?
Abyś źle nie robiła, trza cię często młócić!


zaczyna okładać łopatą Ewę, ta z wrzaskiem ucieka, Adam goni za nią

całej tej scenie przypatruje się z radością Diabeł, który ukazał się w lewym skrzydle tryptyku w ten sam sposób, co poprzednio

EWA


Nie bardzo mnie bij, Adamie, mężu mój,
Przecie się Boga bój!
powołując się na Boga, wskazuje na prawe skrzydło
Wszakże ty wiesz, że ja jestem twoja żona,
Dla ciebie jestem od Boga stworzona…
Ale daruj mi to, żem jabłko zerwała,
przymila się
A tom go sama nie zjadła, tylko i tobie dała…
I tom była od czarta pokuszona…
tuli się do Adama
Teraz się przyznaję, żem jest twoja miła żona…


Adam i Ewa w strapieniu tulą się do siebie

DIABEŁ

słyszany tylko przez Adama


Com czatował, tom uczatował:
Przeciem was z tego Raju wyrugował!
Nie mogłem na was patrzeć, przykro mi to było,
Kiedy się teraz kłopicie[20], zbyt mi to jest miło.
staje na stopniach i szeptem kusi Adama
Zabij, Adamie, Ewę, pomścij się swej krzywdy,
Bo już do Raju teraz nie powrócisz nigdy!
Bo żebyś ty nie miał Ewy, to jest twojej żony,
To byłbyś nazad do Raju przypuszczony…


ADAM

nie patrząc na Diabła, odpędza go łopatą


Idź precz, kusicielu, czegoć się zachciało[21]?
Czy ci znów co nowego do łba zaleciało?
Dopieroś mnie w jedno nieszczęście wprowadził,
Żeś mnie tak rozkosznego Raju pozbawił,
To chcesz, żeby mnie i ziemia pożarła?


DIABEŁ

bezczelnie


A chcę!!


ADAM


Tfu! Bodaj się twa rada wraz z tobą zapadła!


DIABEŁ

z innego tonu, poczciwie, dla większej skuteczności kuszenia dobywa gorzałki z koszyka i częstuje nią Adama, sam przybijając, ale Adam, wciąż nań nie patrząc, nie przyjmuje poczęstunku


Wierz mi, Adamie, że cię nie chcę zdradzić,
Tylkobym ci tak dobrze życzył, żebyś ty mógł swoją Ewę zabić,
Bo żebyś ty nie miał Ewy, to jest twojej żony,
To byłbyś nazad do Raju przypuszczony…


ADAM

opierając się ostatnim wysiłkiem


Idź precz, kusicielu, nie drzyj ze mnie skóry!


DIABEŁ

z jawną radością, wyciągając ku Adamowi szponiaste ręce


Przecie cię mi Bóg dał raz w moje pazury!!


już, już chce się rzucić na Adama, gdy wtem w prawym skrzydle ukazuje się Archanioł-Michał

ARCHANIOŁ MICHAŁ


A ty tu co robisz, szatanie przeklęty?
Przyszedłeś już dodawać do grzechu zachęty?
na te słowa Adam i Ewa padają na kolana i biją się w piersi, a Diabeł ucieka do lewego skrzydła tryptyku
Nie mogłeś tam pozostać w tym Piekle gorącym,
Nie tutaj kłótnie czynić wraz z pokutującym.
Wiesz dobrze, że się Pan Bóg nie gniewa na wieki,
Lecz po pokucie przyjmie ich do Swej opieki.


Adam i Ewa westchnęli, doznawszy ulgi

DIABEŁ

kłótliwie


A to im Pan Bóg darował, a mnie to nie podaruje!?


ARCHANIOŁ-MICHAŁ

uroczyście


Bądź o tym pewny, Adamie, ja ci deklaruję!
mówi na tle preludium organowego, osnutego na temacie „Ach zła Ewa narobiła…”
Adam i Ewa składają ręce do modlitwy, z początku oczy ich spuszczone, potem, gdy Archanioł proroctwo wypowiada, spojrzenia ich płyną w górę, a na twarzach ich zachwycenie się pojawia. Diabeł kurczy się w męczarni jak ów Wąż zdeptany stopą Maryi na obrazach religijnych, aż w końcu niknie za zasłoną, którą sam zasuwa.

O wężu niecnotliwy,Iżeś tak nieżyczliwy,Nasienie białogłowyZepsułeś złymi słowy,Wiedz, że się wypełniająProroctwa i nastająDawida, Izajasza,Bo Panna MesjaszaDzisiejszej zrodzi nocyZ Ducha Świętego mocy,Chcąc nas pojednać z BogiemW takim upadku srogim.


Adam i Ewa wstają z klęczek i, ze złożonymi na piersiach rękoma, wychodzą na prawo

Anioł, postawszy chwilę, zasłonę zasuwa

podczas tej akcji za sceną śpiewa chór, wyraźnie oddzielając każde słowo tak, żeby tekst był zrozumiały

#### 6. CHÓR

MĘŻCZYŹNI


Ach zła Ewa narobiła,Kłopotu nas nabawiła,Z wężem sama rozmawiałaI jabłuszka kosztowała,Narobiła!


KOBIETY

w tonacji wyższej


Robak chytry zwiódł mężatkę,Za tę winę sam wpadł w klatkę,Bo mu głowę podeptała,Która od wieków przyjść miała:Białogłowa!


### SPRAWA DRUGA ZWIASTOWANIE

#### 7. CHORAŁ

chór czterogłosowy za sceną


Archanioł Gabriel[22] z nieba wysokiego
Posłan był do Panny z rządzenia Boskiego,
Ta w mieście żydowskim, w Nazaret mieszkała,
A Josepha męża poślubionego miała.

Imię Jej Maria, od wieków przejrzana,
Iż porodzić miała niebieskiego Pana,
Który by mocą swą moc szatańską zgładził,
A wybrane swoje do nieba doprowadził.


podczas tego śpiewu ukazuje się w prawym skrzydle tryptyku Archanioł Gabriel, ubrany podobnie jak Archanioł Michał, tylko skrzydła ma złote

spokojnie, obrzędowo kroczy ku środkowemu otworowi i odsłania zasłonę, po czym wraca na swoje miejsce

W razie gdyby śpiew czterogłosowy sprawiał jakiekolwiek trudności, należy chorał ten odegrać na organach. Archanioł wtedy wypowie na tle tej muzyki następujące słowa: „A w miesiącu szóstym posłany jest Anioł Gabriel do miasta Nazaret, do Panny, której imię było Maria”. Wypowiedziawszy to, odsłoni część środkową i wróci na swoje miejsce.

Część środkowa tryptyku przedstawia komnatkę N. M. Panny. Dekoracja winna wzorować się na najbardziej prymitywnych kompozycjach religijnych. Zaleca się naśladować podhalańskie malowidła na szkle lub za wzór niech posłużą stalle[23] Kościoła Mariackiego w Krakowie. Strój M. P. albo ściśle tradycyjny, przekazany przez malarstwo barokowe, albo też w odróżnieniu od innych, stylizowanych na motywach sztuki ludowej, mógłby łączyć w sobie modę szlachecką XVII-ego stulecia z tradycją religijną, podobnie jak to widzimy w jasełkach tynieckich. Jedyny sprzęt w komnacie stanowi klęcznik, na którym rozłożony modlitewnik.

Maria podczas śpiewu zatopiona w modłach.

#### 8. PRELUDIUM ORGANOWE NA TEMATACH ARCHANIOŁ GABRYEL, MAGNIFICAT I Z PORADY TRÓJCY ŚWIĘTEJ

na tle tej muzyki mówią Maria i Archanioł

ARCHANIOŁ GABRIEL


Bądź pozdrowiona, MariaBądź pozdrowieona, Maria (...) --- Preludium organowe, towarzyszące scenie Zwiastowania, osnute na tematach Arch. Gabryel, Magnificat (Wielbi duszo moja Pana) i Z porady Trójcy, zharmonizował J. Maklakiewicz.Bądź pozdrowieona, Maria (...) --- cała scena Zwiastowania jest kompilacją motywów pieśni adwentowych, najswobodniej, ze względów scenicznych i literackich, opracowanych. Pieśń o Zwiastowaniu N. M. P. (Pieśni cerkiewne diecezji chełmskiej. Ks. M. M. Mioduszewski, Śpiewnik kościelny, str. 626) oraz teksty chorałów z 1635 r. wpłynęły najbardziej na kształt dialogu.,Niepokalana lilia!U domku Twego podwoiDziewosłęb, dziewosłęb stoi!


MARIA


Cóż za weselne wołanieMąci psałterza czytanie?Idźcie inędyinędy --- gdzie indziej., o swaty,Odejdźcie od mojej chaty!


ARCHANIOŁ GABRIEL

wchodzi do części środkowej tryptyku, staje po prawej stronie


Zdrowa bądź, Panno Maria,Pełna łask wdzięczna lilia!Pan z Tobą już od stworzenia,Nie lękaj się pozdrowienia!


MARIA


Jakożeś wszedł tu, panie,Zamknioneć było mieszkanie?...


ARCHANIOŁ GABRIEL


Nie bój się, nie bój, Maria,Archanioł Gabriel wszak ci ja,Ze swadźbąswadźba --- swatanie, tu w znaczeniu: pośrednik. i zwiastowaniemPrzybywam przed dnia świtaniem.


MARIA

zmrużyła oczy, olśniona złotawym blaskiem, który bije z całej postaci Archanioła


Stawasz, Panie, w promidłach złocistszych niż zorze,
Że oczy me olsnęły[28] i wielce się trwożę.


ARCHANIOŁ GABRIEL


Nie lękaj się, Maria, łaskiś dostąpiła,
Bogu Wszechmogącemu jesteś bardzo miła.
Słysz, nie była takowa od wieków nowina:
Oto poczniesz w żywocie swym i zrodzisz Syna,
A dasz mu imię: Jezus. Pan to będzie wielki,
Którego Synem Bożym naród nazwie wszelki.
Tak ci w niebiesiech Trójca Święta uradziła.
Zdrowa bądź, o Maria, Panno Bogu miła!


MARIA


A jakoż się to stanie, gdy ja męża nie znam?
W mojej cnocie panieńskiej trwać będę, jako trwam.


ARCHANIOŁ GABRIEL


Rozmierz pola beznasienne,Spytaj, jak zostały plenne,Jak nie siane, ani zryteŻniwo zrodziły obfite!Ziemia wszystka panną była,Gdy ją Stwórcy moc zaćmiła,Cud nad cudy w tym się zdarza,Bóg na nowo świat przetwarza.Duch Święty z wielkiej miłościSprawi to w Tobie w czystości.


czyni gest zwiastowania

mistyczne światło złote spływa na M. P.

MARIA

w zachwyceniu


Melodyjna promienność spływa w moją duszę…
O siło niepojęta, już ulec ci muszę…


ARCHANIOŁ GABRIEL

jakby tekst liturgiczny śpiewał


Poczniesz Panienko Syna przez Ducha Świętego,
A moc Ciebie ogarnie Boga Wszechmocnego,
A to zaś, co się z Ciebie narodzi świętego,
Wszystka ziemia za Zbawcę chwalić będzie swego.


MARIA

podczas słów Zwiastowania głowę pochyliła i ręce złożyła na piersiach, teraz jak w półśnie, odwraca twarz ku widzom, oczy utkwione w „niebo” czyli w najwyższy punkt na ścianie głębnej widowni, ręce rozwarte, dłońmi ku patrzącym zwrócone


Owom służka Pana mego,Stań się według słowa Twego!śpiewa z nabożną prostotą i cichą radością,,Magnificat anima mea DominumEt exsultavit spiritus meusIn Deo salutari meo!Magnificat anima mea Dominum (...) salutari meo! --- Wielbij duszo moja Pana, i rozradował się duch mój w Bogu, Zbawicielu moim."


w tym wyrazie trwa do końca sprawy

ARCHANIOŁ GABRIEL

wciąż jeszcze na tle organów


Zdrowa bądź Maria Panna,Łaskiś Ty pełna, jak żadna,Niewiast Ty jesteś ozdobą,Pan z Tobą, Maria, Pan z Tobą.


zasuwa wolno, obrzędowymi ruchami zasłonę środkową, wchodzi do prawego skrzydła i znika w nim, zasuwając prawą ręką zasłonę

podczas tej akcji, za sceną, chór śpiewa następujący chorał:

#### 9. Chorał

chór czterogłosowy


Z porady Trójcy ŚwiętejZ porady Trójcy Świętej (...) --- Chorał Z porady Trójcy. --- Tekst i muzyka: Congr. Liter. 1635 (A. Poliński, j. w.).Harmonizacja oryginalna.Rzekł Anioł do Panny Maryi:Zdrowa bądź, łaskiś pełna,Pan z Tobą jeszcze z dawna.

Duch Święty zaraz zstąpiłI ciało panieńskie obronił,Przybytek Panny czystej,Matuchny Jezusowej.


### SPRAWA TRZECIA MARIA I JOSEPH W BETLEJEM NOCLEGU SZUKAJĄ[31]

PROLOGUS

wchodzi na przedscenie i mówi tekst Ewangelii:


„I stało się w one dni, że wyszedł dekret od Cesarza Augusta, aby popisano wszystek świat.

I wstąpił Joseph z Galilei, z miasta Nazaretu, do ziemi judzkiej, do miasta Dawidowego, które zowią Betleem, aby był popisany z Marią, poślubioną sobie małżonką”.


wychodzi

Słychać za sceną bębnienie i gromki głos, wywołujący jakiś rozkaz, podobnie jak to dziś jeszcze bywa na jarmarkach małomiasteczkowych.

Wchodzi Pachoł Heroda. Jak sam Herod i jego gwardia, ubrany jest po łowicku, w odróżnieniu od występującego w tym widowisku ludu, który składa się z krakowiaków, górali i mazurów. Pachoł ma na głowie czako[32], wyklejone lśniącym papierem. Wali siarczyście w bęben, który wydaje głuchy dźwięk. Ze wszech stron zbiega się gromada gapiów, w której odnajdziemy pasterzy z późniejszej sprawy, Szlachcica, Karczmarkę i Rabina.

PACHOŁ

wrzeszczy wniebogłosy

a lud, stanąwszy w czterech zbitych gromadkach po obu stronach sceny, słucha go z otwartymi z podziwu gębami


Hej, panowie gospodarze,Oto, co król Heród każe:bębniKmiotek, włodarz, czy pan możny,Żołdak, mieszczan, klecha zbożny,Itemitem (łac.) --- również. wszyscy rzemieślnicy,Płatnerzepłatnerz --- rzemieślnik, wyrabiający pancerze., pasamonnicypasamonnik --- szmuklerz.,Krawczykowie, szewczykowie,Cieśle i koleśnikowiekoleśnik --- kołodziej.,Miodowary, piwowary,Młodzian czerstwy i grzyb stary,Panieneczki we wianeczku,Niewiasty oraz w rąbeczku,Ktokolwiek w tej ziemi żywie,Służąc Królowi poczciwie,Niech do Betleem przybywa,Heród go mym bębnem wzywa!bębniBo w ratuszu będą ninieSpisywać na pergaminieWszystek lud jeruzalemski,Polski, oraz cudzoziemski,To zaś przeto Król stanowi,Aby swemu narodowiNakazać surowe czynszeI podatki jeszcze insze!


wychodzi, bębniąc

za sceną słychać jeszcze przez czas pewien jego krzyk

Lud rozchodzi się kupkami, szepcąc rytmicznie: „Heród, Heród!” Ton tego pogwaru rośnie, od lęku i troski do gniewu i buntu, botem ginie za sceną.

Po chwili słychać dźwięki cichutkie poważnego poloneza.

Z prawej wchodzą Maria i Joseph. Strój w stylu omówionym w sprawie drugiej. Joseph ma siwe, podgolone na sposób szlachecki włosy, siwe, pokrętne wąsy; żupan biały, pasem słuckim przepasany; zamiast kontusza czy delii[37], tradycyjna szata; w ręku kij pątniczy, ozdobiony liliami. Idzie z wielką atencją przed Marią, jakby chciał ułatwić jej drogę. Maria, z rękoma złożonymi na piersiach, zawsze znajduje się w pewnym oddaleniu od Josepha.

Oczy jej utkwione w „niebo”, nie widzą nigdy osoby, do której mówi, choć się do niej uśmiechają lub łagodnie karcą. Joseph i Maria bardzo strudzeni, okrążają całą scenę i z powrotem stają na pierwszym planie, po prawej stronie sceny.

podczas okrążania śpiewają

#### 10. DWUŚPIEW MARYI I JOSEPHA[38]

MARIA

staje


Pomaluśku, Josephie,Pomaluśku proszę,Widzisz, że ja nie mogęBieżeć w tak daleką drogę.podczas przygrywki idziestaje i śpiewaOwo czas nadchodzi,Że się nam narodzi,Którego mi zwiastowałAnioł, gdy mnie pozdrawiał.


idą

JOSEPH

staje


Ach, teraz w miasteczkuI w lada domeczkuTrudno o kącik będzie,Bowiem ciżba ludu wszędzie.


idą do końca muzyki

JOSEPH

gdy przystanęli, mówi


O, Panno miłościwa i duchowna żono,
Kędyż Cię zaprowadzę, srodze utrudzoną?
Oblicze twoje siecze
poglądając ku lewej, złej stronie
Boreasz[39] grudniowy,
Kędyż najdę schronienie dla Twej świętej głowy?


MARIA


O Josephie, staruszku, opiekunie drogi,
Wystarczyłby mi dzisia pokoik ubogi,
Gdziebym, skoro wybije ta godzina miła,
Skarb mój najkosztowniejszy w kolibkę włożyła.


JOSEPH


Nie alteruj się[40], proszę, Panno świętobliwa,
Pójdę szukać, gdzie tutaj gospoda poczciwa.
idzie na lewo, ku wejściu pierwszoplanowemu i lagą[41] trzy razy o ziem uderza
Pokój wam, dobrzy ludzie! Otwórzcie podwoje,
Niechajże ja z Tą Panną na chłodzie nie stoję!


wchodzi Karczmarka, zażywna jejmość w stroju mieszczki krakowskiej, twarz od trunków rumiana; wziąwszy się pod boki, mówi

KARCZMARKA


Ej, nie pukajcie, stary! Mam ja gości dosyć,
Na próżno mnie będziecie o gościnę prosić.
Sama ci ja w gospodzie nie mam miejsca swego,
Taki naród się zwalił tu dnia dzisiejszego.


MARIA


Panagabóg[42], babusiu! Będziecie nam radzi?


KARCZMARKA


Jeśliś mi co przyniosła, pewnie nie zawadzi!


MARIA


Przyniosłam ci, babuśku, Boga w swym żywocie,
O którym to proroctwo było, jako wiecie.


KARCZMARKA

rozindyczona


Mojaś ty, bardzo proszę, nie baw się plotkami,
A wiedz, że ja nierada gadam z chudziętami!
Wyrozumiej, że dziadów i bab nie nocuję,
Jeno ślachtę z panięty, bo trzos[43] u nich czuję!


z wielkim hałasem wychodzi

JOSEPH


Zatwardziałego serca była to niewiasta…
Przecz[44] nam Anioł rozkazał iść do tego miasta?


MARIA


Wszak głosili Prorocy, że na same Gody
Zrodzon będzie w Betleem Panic świata młody.


znów idą dookoła sceny, coraz bardziej strudzeni, niby noclegu szukają

#### 10. ŚPIEW JOSEPHA

JOSEPH


Wolą pijaniceI miedne śklenicemiedne śklenice (daw.) --- miedziane szklanice.,Niźli Pannę ubogą,Strudzoną wielką drogą.


podczas przygrywki idą, a potem stają nieopodal lewego skrzydła tryptyku

JOSEPH

patrzy z ogromnym podziwem na tę część tryptyku, jakby przed sobą miał istotnie pałac wspaniały i mówi


Oto pałac przed nami możnego szlachcica,
Zobaczmyż, czy ugości Matkę Królewica,
podchodzi bliżej i stuka lagą w bramę tryptyku
podkręcił wąsa, przybrał bardziej pewną siebie postawę, „równy wojewodzie”, mówi serdecznie
Pokój wam, panie bracie, otwórzcie podwoje,
Niechajże ja z tą Panną na chłodzie nie stoję!


SZLACHCIC

przesadnie, po szlachecku ubrany, nochal fioletowy, czarne zawiesiste wąsiska, krzaczaste brwi, brzuch okazały, czapa na bakier, niby Radziwiłł Panie Kochanku, i Boruta w jednej osobie; rozsuwa gwałtownym ruchem zasłonę w lewym skrzydle tryptyku i stamtąd, sapiąc z gniewu, przemawia


A cóż to za hałasy, tartasy[46]? Zjedz kata!
Kto pozwolił ci, dziadu, witać mnie, jak brata?
Patrzcie mi tego grzyba: Panieneczkę wodzi,
Sam zaledwie na nogach od starości chodzi!


JOSEPH


Mylisz się, dobry panie, ja się w tym nie czuję,
Cnota ma na trybunał boski apeluje.


SZLACHCIC


Idźcież dachu nad głową poszukać inędy,
Fora z mojego dwora! Nie gadam z przybłędy!


z furią zasuwa zasłonę

JOSEPH


O jako nieużyty był ten pan bogaty!
Pójdźmy szukać, Maria, jakiej lichej chaty.


#### 10. ŚPIEW MARYI

MARIA


Pomaluśku, Josephie,Pójdźmy w inne strony,Kędy żywie w ubóstwieLudek wiejski, nieuczony.


znów, dopóki trwa muzyka, krążą dokoła sceny

JOSEPH

strudzony, przystaje, dalej iść nie może, mówi ze łzami w oczach


Już ci ja, Panno Święta, dalej iść nie mogę,
wskazując na część środkową tryptyku
Jeno do tej zagrody ukazujęć drogę.
Tu ostanę, nie zdolę dłużej w tę śnieżycę,
Wiera, nierad opuszczam mą Oblubienicę.


Maria stoi na pierwszym planie, po prawej, twarzą do widowni zwrócona, Joseph ociężałym krokiem wlecze się ku prawemu skrzydłu tryptyku i tam, na stopniach usiadłszy, ze znużenia zasypia

#### 11. MELODRAM: SEN JOSEPHA[47]

scena mówiona na tle cichej muzyki

w prawym skrzydle, w niebieskawym świetle, zjawia się Archanioł Gabriel, tuż koło Josepha

ARCHANIOŁ GABRIEL

mówi szeptem do Josepha a dobrotliwie jak do dziecka, ten słucha go z zamkniętymi powiekami i tylko w miarę słów twarz zmienia się, widoczny na niej smutek, a potem łzy i uśmiech, Maria zapatrzona w „niebo”


Nie zamyślaj odstąpić tej Panny bez zmazy!
Oznajmowałem[48] tobie wszak mało sto razy,
Że z dekretu boskiego masz być opiekunem
Maluczkiego Mesjasza i czułym piastunem.
A któż będzie owijał Dzieciątko w pieluszki?
Kto lalki będzie strugał dla Jezusa-duszki?
Kto w ucieczce, gdy Heród zabić was uradzi,
Osiołka za uzdeczkę pięknie poprowadzi?
Jeśli wytrwasz w niedoli, będą ciebie wszędy
Po krajach chrześcijańskich głosiły kolędy,
Wizerunek twój mieć będzie nad głową glorię
I wsławisz po wsze czasy cieśli profesję[49].


znika za zasłoną, muzyka cichnie, Joseph budzi się, przeciera oczy, rozgląda się dookoła, a poznawszy, że to był sen, żwawszym już nieco krokiem idzie ku M. Pannie

JOSEPH


Daruj, Maria, słabość, już Cię nie odstąpię,
Sam pierwszy do chatynki onej biednej wstąpię.


MARIA

prowadzona przez Josepha ku środkowej części tryptyku, mówi słabym głosem


Pójdź! miły Josephie, abym nie omdlała,
Proś, niech dadzą komnatkę, matką bym się stała.
melodyjnie, w ekstazie
Czuję, jako się moje zginają kolana,
Spieszno mi nowotnego[50] witać już hetmana[51].


stanęli przed stopniami środkowej części, Maria po prawej stronie, Joseph po lewej

JOSEPH

stukając mocno lagą


Pokój wam, dobrzy ludzie, otwórzcie podwoje,
Niechajże ja z tą Panną na chłodzie nie stoję!


CHŁOPEK

staje w rozporze środkowej opony


Radzi wam, moi państwo, w tej chacie będziemy,
Jeno czym was częstować? sami z głodu mrzemy.
Jedną ci mam izdebkę, w niej dziecisków siła[52],
Nie użyje waść wczasu,
zdejmując czapkę
ni ta Panna miła!


JOSEPH

westchnął


Bóg zapłać, gospodarzu, za poczciwe słowo…
Pójdźmy dalej, Maria, na wędrówkę nową.


CHŁOPKA

podczas ostatnich słów swojego męża uchyliła nieco zasłony i usłyszała odmowę; wchodzi, staje bliżej cokolwiek M. Panny, Chłopek bliżej Josepha, Chłopka patrzy z wielkim nabożeństwem na M. Pannę, jakby przeczuwała w niej Matkę Bożą


Czyś ty rozum postradał, czy śpisz jeszcze, chłopie?
Nie ma miejsca w alkierzu[53], to znajdzie się w szopie.
do Josepha
Nie szukajcie już, panie, po mieście gospody,
wygrażając ku lewej stronie
Połają was, sfukają, miasto[54] dać wygody.
Prosimy ichmośćpaństwa do domku naszego,
Będziemy wam służyli z serca ochotnego.


CHŁOPEK

drapiąc się w głowę


Może tam jest w komorze okruszyna chleba…


CHŁOPKA

ostro do męża


Najdzie się i dzban mleka, jeżeli potrzeba.


obydwoje rozchylają zasłonę, zapraszając do wejścia

JOSEPH

półgłosem do Maryi


Frasuję się i trapię, zali[55] rzecz godziwa,
z odrobiną szlacheckiej godności
Byś w szopie spoczywała, Panno Świętobliwa?


MARIA

z pobłażliwym uśmiechem


O Joseph, miły Joseph, kiedyż zbędziesz pychy?
Toć Prorocy wróżyli, że w stajence lichej
Niebiański mój Królewic ma być dziś zrodzony
I na ostrym sianeczku w jasłach położony.


Joseph zawstydzony pochylił głowę

Z daleka odzywa się muzyka dzwonów. Orkiestra gra śpiew aniołów „Hej, hej, lelija”. Mrok zapada na scenie. W głębi widowni zapala się czerwone światło, które rośnie niby łuna i zalewa scenę wraz ze stojącymi na niej postaciami.

CHŁOPKA


Będzie wola waćpaństwa wejść pod strzechę naszą!
patrząc na widownię
Widno już Aniołowie gwiazdy niebne gaszą…
Patrzajta, jaka jutrznia nad Betleem wschodzi,
Całe miasto w tej łonie, niby we krwie brodzi!


CHŁOPEK

przerażony


Słyszyta? Kieby dzwonów srebrnych turlikanie…
Ej, zawrzyjmy już dźwierza[56], wchodźta prędzej, panie!


wchodzą do środkowej części: nasamprzód Maria i Joseph, za nimi Chłopek z żoną, zasuwając szczelnie zasłonę

Przez chwilę scena pusta. Łuna na widowni gaśnie. Teraz niebieskawe światło sączyć się zaczyna przez prosceniowe otwory. Z lewego otworu na pierwszym planie wchodzi Pierwszy Półchór Aniołów. Strój ich wzorowany może być na polichromii matejkowskiej kościoła Mariackiego w Krakowie[57], lub na rzeźbach Wita Stwosza[58]. Skrzydła kolorowe.

#### 12. ŚPIEW ANIOŁÓW

I PÓŁCHÓR

jakby szukał miejsca, gdzie się Pan Jezus narodził, dochodzi tylko do połowy sceny


Hej, hej, lelijaChór Aniołów: Hej hej lelija --- Tekst i muzyka: O. Kolberg, Lud XVI, Lubelskie nr. 6 od Puław.Harmonizacja J. Maklakiewicza.,Panna Maryja!Gdzie porodziłaPana JezusaPanna Maryja?


II PÓŁCHÓR

wchodząc z prawej, podobnie jak I Półchór; śpiewa radośnie, wskazując na część środkową tryptyku


Hej, hej, lelija,Panna Maryja!Tam między dwomaBydlątkoma,Tam leży słoma,Barłożeczkomabarłożeczkoma, bydlątkoma, ołtarzykoma --- forma dawnej liczby podwójnej.,Tam porodziłaPana JezusaPanna Maryja!


I PÓŁCHÓR


Hej, hej, lelija,Panna Maryja!W co powijałaPana JezusaPanna Maryja?


II PÓŁCHÓR


Hej, hej, lelija,Panna Maryja!W Najświętszej PannyPogłowniczekpogłowniczek --- kobiece okrycie głowy, rąbek.,W Świętego JosephaPrzypaśniczekprzypaśniczek --- zapaska, fartuch.,W to powijałaPana JezusaPanna Maryja!


I PÓŁCHÓR


Hej, hej, lelija,Panna Maryja!W czym kołysałaPana JezusaPanna Maryja?


II PÓŁCHÓR


Hej, hej, lelija,Panna Maryja!Tam między dwomaOłtarzykoma,Tam kolebeczkaJest zawieszona,Tam kołysałaPana JezusaPanna Maryja!


Dzwony kościelne cichną. Daje się słyszeć dzwonienie mszalnych dzwoneczków jak podczas Podniesienia. Aniołowie klękają, do samej ziemi pochylając głowy. Zwróceni są twarzami ku środkowej części tryptyku, gdzie przez szpary przebłyskuje złotawe światło. Przód sceny ściemniony. Chwila wielkiej ciszy.

### SPRAWA CZWARTA ADORACJA ANIELSKA

Joseph rozsunął środkową zasłonę. Buchnęło rzęsiste światło. Zabrzmiała ochocza muzyka. W środkowej części tradycyjna scena jasełkowa. Maria kołysze Dzieciątko w kolebce, sporządzonej ze żłobu. U jej stóp „bydlątka”: osioł i wół. Są to właściwie tylko głowy zwierzęce, na podobieństwo „turoniów”, prymitywnie zrobione, umocowane na kiju, zakrytym barwnym czaprakiem[63], pod którym skryte są osoby, udające głosy i ruchy wołu i osła. Pod dolną szczęką każdego z tych łbów przytwierdzony dzwoneczek. Joseph, rozsunąwszy zasłonę, wchodzi do wnętrza, staje obok M. Panny, po lewej stronie.

#### 13. ŚPIEW I TANIEC ANIOŁÓW

ANIOŁOWIE

powstają z klęczek i klaszcząc w ręce z radości, poczynają tańczyć i śpiewać na pierwszym planie sceny


Nuż my teraz Aniołkowie[64],
Nuż ptaszkowie z nieba,
Kolędujmy Dzieciąteczku
Wesoło, jak trzeba:
Hojże, hojże, Panie Jezu,
Hojże, hojże, hoc, hoc!
Będziem śpiewać,
Salty[65] czynić
Przy jasłkach całą noc!
tańczą, potem w tempie wolniejszym podchodzą ku przodowi sceny
Potem polecim zwiastować
Wesolą nowinę;
uroczyście, podnosząc w górę prawe ręce
Że Maria, Virgo-Mater[66]
Powiła Dziecinę!
znów prędzej
Hojże, hojże…


tańczą

#### 14. TRÓJŚPIEW WOŁU, OSŁA I JOSEPHEM[67]

WOŁEK

podnosi się, poruszając w takt łbem i podzwaniając, śpiewa, Aniołowie, stojąc po obu bokach pierwszego planu, z podziwem przypatrują się temu


Panie Boże mój,Jam jest wołek twój,Nie umiem nic, tylko orać,I to trzeba na mnie wołać:Nu, nu, wołku, nu!

Nie gardź mną, wołkiem,Chudym pachołkiem,Będę cię grzał swoim chuchu,Chocia pustki będą w brzuchu:Chu, chu, chu, chu!


OSIOŁEK

śpiewa jak tamten


Nuże nieboże,Osioł pomoże,Będę przecie Pana dźwigał,Rycząc pocieszny madrygałmadrygał --- wiersz lekkiej treści, gatunek pieśni.:I ja, i ja!


JOSEPH

głaszcząc ich łby


Nu, wierni słudzy,Ośle i drudzyPrzyjmie Pan waszą ochotę,Hojnie płacąc za robotę,Cyt, zwierzątka, cyt!


uspokojone zwierzątka kładą się na ziemię

#### 15. ROZMOWA ANIOŁÓW Z JOSEPHEM[69]

śpiewana

Aniołowie wchodzą teraz do tryptyku, jedni do części środkowej, inni do bocznych skrzydeł i grupują się malowniczo. Joseph siada na stopniach w części środkowej po lewej stronie żłobka.

ANIOŁOWIE


O Josephie!


JOSEPH


Czego chcecie?


ANIOŁOWIE


Powiedzże nam, czemu Jezus ubogi?


JOSEPH


Bo drogi, bo drogi!


ANIOŁOWIE


Chwała Tobie, Jezu Chryste,Za Twe narodzenie czyste,Leluja!Leluja!


ANIOŁOWIE


O Josephie!


JOSEPH


Czego chcecie?


ANIOŁOWIE


Powiedzże nam, kto z pokłonem przybędzie?


JOSEPH

wskazując tę stronę widowni, skąd później wejdą pastuszkowie i królowie, dla podkreślenia honoru, jaki biedną szopkę spotyka, śpiewa po łacinie, a Aniołowie z podziwu kiwają główkami


Pastores et Regespastores et reges (łac.) --- pasterze i królowie.!


ANIOŁOWIE


Chwała Tobie...


Maria pochyla się nad kołyską, jakby zaniepokojona płaczem Dzieciątka i natychmiast cały chór anielski też się nachyla

ANIOŁOWIE


O Josephie!


JOSEPH


Czego chcecie?


ANIOŁOWIE


Słyszysz? oto Dzieciąteczko się kwili...


JOSEPH

bierze skrzypeczki do rąk, niby je stroi


Więc mu zagram: li, li, li,Na skrzypeczkach: li, li, li.


ANIOŁOWIE

wciąż nachyleni nad kolebką, pomagają M. Pannie Dzieciątko kołysać


Nynajnynać (gw.) --- spać., nynaj Dzieciąteczko,Ukołyszem Cię piosneczką:cichutkoLeluja!Leluja!


#### 16. KOLĘDA NA SKRZYPECZKACH[72]

JOSEPH

zapatrzony w dal, jakby natchnienie brał z pól, lasów, rzek i obłoków, które przed sobą widzi, gra i śpiewa najpiękniejszą z pięknych, ni to rzewną, ni wesołą, pełną niewypowiedzianej słodyczy melodię mazowiecką


Lir, lir, lir,Lir, lir, lir...


ANIOŁOWIE


Aa, aa, aa,
Aa, aa, aa…


zasłuchali się w pieśń własną i też w tę dal nieokreśloną patrzą

#### 17. KOŁYSANKA MARYI PANNY[73]

gdy czar się skończy, Maria pocznie Dzieciątku śpiewać; podczas jej śpiewu wszyscy klęczą

MARIA


Teraz, synaczku, będęć kołysała,
Z wdzięcznym weselem całą noc śpiewała:
Lili, lili, laj, mój wonny kwiateczku,
Lili, lili, laj, w ubogim żłobeczku.


CHOR


Lili, laj…


MARIA

niespokojnie zwraca głowę ku prawej stronie i ręką niby wiatr stamtąd wiejący odgania, wszyscy ten gest powtarzają


Cicho, wietrzyku, cicho południowy,
Cicho powiewaj, niech śpi Panic nowy.
znów się nachyla nad kołyską, z nią wszyscy
Lili, lili, laj, mój drogi kanaczku[74],
Lili, lili, laj, miluchny robaczku.


CHÓR


Lili, laj…


podczas śpiewu Joseph cichutko, na palcach wstaje i wolno zasuwa zasłonę części środkowej, to samo czynią Aniołowie w obu skrzydłach bocznych

### SPRAWA PIĄTAACTUS PASTORALIS[75]

PROLOGUS

wchodzi z prawej i mówi


„A byli pasterze w onej krainie, w polu nocujący
i straż nocną trzymający nad stadem swoim”.


wychodzi na prawo

Z lewej wchodzi Korydon — pastuch. Pasterze mogą być ubrani z krakowska, góralska lub też inaczej, byle nie po łowicku, gdyż ten strój zachować należy dla Heroda i jego dworu. Strój nie powinien być doprowadzony do stuprocentowości okazu etnograficznego, owszem, niech posiada wszystkie odmiany spotykane w życiu, oczywiście w czasach, kiedy tak jeszcze się ubierano.

Korydon siada na stopniach środkowej części i rozkraczywszy nogi, zaczyna dąć w długą, podhalańską „trąbitę”. Musi to więc być góral.

#### 18. ŚPIEWKA KORYDONA

KORYDON

Majorową część wstępu gra buńczucznie, trąbitę podniósłszy do góry, podczas minorowej smętnie ją w dół opuszcza. Aż pokraśniał z zadęcia. Śpiewa baranim głosem. Jego dykcja łacińska przypomina wymowę wiejskich ministrantów lub starej daty organistów.


Ite armentaŚpiewka Korydona: Ite armenta --- tekst i muzyka: Rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3639, Kantyczka w. XVII--XIX, str. 137--8. Tamże str. 139 tekst polski: Idźcie zwierzątka,/ Moje bydlątka/ Przez tłustą rolę/ na bujne pole,/ Pod sam gaj. Na Pańskie przyjście/ Proszę, abyście/ Dobrze się pasły/ I do dom zaszły/ Tłuściuchne. Pasterze mili,/ Przy tej to chwili/ Bieżcie z skrzypkami/ Ba i z dudkami/ Czemprędzej. Tekst przypomina kolędę: Hej tu bywajcie (Rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3640, Piosn. do śp. na B. Nar. w. XVII--XVIII str. 229. --- X. M. M. M., Pastorałki, str. 77).Melodia przeze mnie zmieniona. Rytm w oryginale 4/4 nie 5/4. Przygrywka dodana.Harmonizacja moja i J. Maklakiewicza.,Mea jumenta,Per arva laetaEt per dumetaSilva-(ha-)-rum!Silvae resonent,Plausus intonent,Mei sodales,Ferte vocalesThy-bi-(i)-jas!


i znów w podobny sposób gra

Wchodzi z lewej inny pastuch, Maścibrzuch, ubrany z krakowska, z kijem i kobiałką. Ciemno, więc nie widzi dobrze.

MAŚCIBRZUCH


Kto tu gra?


KORYDON

niefrasobliwie


Ja, Korydon, na rożku gram sobie.


MAŚCIBRZUCH


A toć widzę na świecie sama rozkosz tobie:
Siedzisz sobie, próżnujesz, nam cię szukać trzeba!


KORYDON

z powagą


Takci mi dał sam Pan Bóg próżnowanie z nieba!


MAŚCIBRZUCH

już zły


A wieszże ty, gdzie teraz twa trzoda się pasie?
Ujrzysz rychło, że będziesz w wielkim ambarasie!


KORYDON


Zamilcz, mości Maścibrzuch, jam jest znamienity
Pasterz na całe sioło słynny z tej trąbity!


MAŚCIBRZUCH


A dudlij[77] sobie, dudo, na dudlącej dudzie[78],
A tam zdrajca wilczysko plądruje w twej budzie!


Korydon gotów juź walić Maścibrzucha w łeb swą trąbą, ten broni się kijem sękatym, gdy wchodzi inny pasterz, Dameta[79], znów z innych stron Polski

DAMETA

z lewej


Przestańcie już tych swarów, kłótni zaniechajcie,
Siądźcie sobie na ziemi, inszą zaczynajcie.
tamci ochłonęli, siadają w trójkę na stopniach środkowej części tryptyku
Nie wywołujta wilka z lasu, przyjaciele!
filuternie, trącając łokciem w bok Maścibrzucha
Lepiej dobądź, Maścibrzuch, antałka[80] z kobiele,
Albo ty, Korydonie, olejku żytniego
Poszukaj, a poczęstuj mnie sturbowanego…


Maścibrzuch dobywa gorzały z kobiałki; dosyć długa scena mimiczna: nasamprzód rozkoszują się wyglądem samej flaszki, patrzą pod światło, obmacują, po odkorkowaniu wąchają, upajają się aromatem, idzie im ślinka i oczy wyłażą z uciechy, głośno cmokają i mlaskają językiem

KORYDON


Jakaż to jest, Maścibrzuch? Maciczna? Miętowa?


MAŚCIBRZUCH

tajemniczo


Ej, pij, a nie uważaj, choćby anyżkowa.


Korydon uroczyście zaczyna pić, a ma „spust” tęgi, Dameta zniecierpliwiony chce mu wyrwać flaszkę

DAMETA


On dopóty nie zgadnie, póki nie wygoli!


KORYDON

aż mu oko zbielało, oddaje flaszkę Damecie


Musi to być alkiermes[81], bo na wnątrzu boli…


chucha, żeby żar z siebie wytchnąć

DAMETA

ledwo przytknął butelkę do ust, już się zakrztusił, spluwa


Dyć to wiercipępkowa!…
tamci śmieją się
Tak ją nazywają,
A nasze ją niewiasty bardzo dobrze znają.


Teraz cała trójka pije łapczywie, ocierając rękawem szyjkę butelki i plując po każdym łyku. Inwencję tej sceny pozostawia się fantazji i humorowi aktorów.

MAŚCIBRZUCH

wreszcie odbierając flachę


Dosyć tego chłeptania! Teraz spać pójdziewa[82],
A jutro raniusieńko łebsko[83] paść będziewa.


KORYDON


Idźta spać, ja z fujarą zostanę na stróży,
ziewa
Choć to, prawdę mówiący, oko mi się mruży.


Dameta wychodzi na lewo, Maścibrzuch kładzie się spać na stopniach pod lewym skrzydłem, ziewa, przeciąga się, czochra, przewraca z boku na bok, nakrywa się sukmaną i zaczyna chrapać.

Tymczasem Korydon wchodzi wzdłuż sceny, tam i na powrót, grając tym razem ma fujareczce. Trąbitę postawił w kącie.

#### 19. SCENA ŚPIEWANA[84]

KORYDON


A jeszczeć nie baczę, żeby moje oczy
Oglądały kiedy takiej ślicznej nocy,
Jak dzisiejsza nocka, nie wiem, co się dzieje?
Jeszcze gwiazdy świecą, już na niebie dnieje…


chodzi i gra na fujarce

Część środkowa tryptyku stopniowo rozświetla się, światło przebija przez zasłonę.

Jeden z Aniołów, od wewnątrz nagłym ruchem rozsuwa zasłonę. Widać we wnętrzu cały chór anielski, malowniczo ugrupowany, na tle niebieskim.

KORYDON

przerażony


Wenoweno --- okrzyk przerażenia., weno, słońce świeci,Jakieś wojsko z nieba leci!jak oszalały biega po scenieZdaje mi się, że śpiewają,Ogniem ziemię zapalają!


oślepiony światłem, przypadł do ziemi

ANIOŁOWIE


Angelus pastoribusDixit vigilantibus:Nuntio vobis magnum gaudium,Salvatorem omniumIn terris genitumAngelus pastoribus (...) --- tekst łaciński popularnej kolędy Anioł pasterzom mówił..


Korydon budzi zaspanego Maścibrzucha: bije go w plecy, a wielki bęben te uderzenia naśladuje

#### DWUŚPIEW

KORYDON


Maścibrzuch!


MAŚCIBRZUCH

jeszcze przez sen


A czego?


KORYDON

z płaczem


Gwałtu!


MAŚCIBRZUCH


Co złego?


KORYDON


Nie złeć to, tylko gdzieś wdzięczne głosy!


MAŚCIBRZUCH


Baj baju! Baj baju!


KORYDON


Ach wierz mi, bo w ogniu są niebiosy!


MAŚCIBRZUCH

odwraca się na drugi bok, ziewając


Ogrzej się, ogrzej się!


KORYDON

znów go grzmotnął w plecy


Żart na stronę!


MAŚCIBRZUCH

odwrócił się


Czy prawda?


KORYDON


Widzisz łonę?


MAŚCIBRZUCH

zobaczył z daleka


A-a-a-a-a- to co?stracił głowę do szczętuDaj mi sukmanę,Co wskok wstanę...Korydon pomaga mu wdziać sukmanę, oczywiście kłopot z rękawamiNiech oko zobaczy,Co to znaczy?


podeszli nieco bliżej ku środkowej części tryptyku, ale porażeni światłością, aż wrzasnęli ze strachu

MAŚCIBRZUCH I KORYDON

twarzą w twarz, śpiewają tonem dziadów na odpuście, rytmicznie przykucając; kolana drżą, zęby szczękają


Oj, nieszczęśliwa taka godzina,Smutnać to będzie jakaś nowina!


podczas tego jeden z Aniołów zasłonę zasuwa, lecz światło przez nią przenika

MAŚCIBRZUCH

mówi


Mój Korydonie miły, cóż więc uczyniwa?


KORYDON


Najlepiej, jeśli drugich zaraz pobudziwa.


Korydon porywa za swoją trąbę, ale z wielkiego strachu nie dmie w nią, tylko ustami ton udaje, Maścibrzuch, nie mając instrumentu, dmie w kułak

Znajdują się obydwaj po prawej stronie pierwszego planu, a wołają ku lewej. Podczas śpiewu wykonywują[87] kroki mazurowe, siarczyście przytupując. Ale ruch ten nie powinien hamować swobody gry. Więc twarze ich wyrażają pocieszne przerażenie, rękami komicznie wzywają pomocy lub chwytają się za głowę, a nogi, jakby nigdy nic, najspokojniej w świecie wycinają mazura, okraszonego hołubczykami.

#### MAZUREK

KORYDON

wysoko


Tru-tru!


MAŚCIBRZUCH

basem


Tru-tru!


KORYDON


A śpisz Bartek, Szymek, Wojtek, Maciek, Walek, Tomek, Kuba, Stachu?


MAŚCIBRZUCH

odebrał trąbę Korydonowi i jak on, w podobny sposób udaje, że na niej gra


Tru-tru!


KORYDON

znów porwał trąbę


Tru-tru!


MAŚCIBRZUCH


Ozwijże się przecie który z was, bo umrę od wielkiego strachu

porwał trąbę

Tru-tru!


KORYDON

odebrał trąbę


Tru-tru!


RAZEM


Owo coś takiego,Jak słońce jasnegoŚwieci na niebie!


teraz w szybkim tempie wyrywają sobie instrument

MAŚCIBRZUCH


Tru-tu-tu!?


KORYDON


Tru-tu-tu


tak czynią po kilkakroć

wreszcie razem usiłują dąć w trąbitę

RAZEM


Tru-tru!!!


Wpadają na scenę z lewego wejścia pierwszoplanowego: Dameta, Chleburad i inni pasterze w strojach z różnych stron Polski. Rozczochrani, niektórzy na pół ubrani, dopiero teraz próbują się przyodziać. Snać ze snu się zerwali. Ale wszyscy wchodzą mazurowym krokiem.

DAMETA

wpadł pierwszy


Obyżeś spał, czego wrzeszczysz, czy cię pono niefortuna łupi?


podchodzi ku Maścibrzuchowi i Korydonowi, a ci trąbią mu do ucha, ogłuszając go

CHLEBURAD

wpada, tnąc hołubca


Śpisz, a gadasz, marzy ci się lada Judasz, a ty bajesz głupi!


ta sama scenka mimiczna, jak wyżej

wbiegają inni pasterze w ten sam sposób

KORYDON I MAŚCIBRZUCH


Prędzej uciekajwa,Bracia, postradajwaJuż i tych owiec!


muzyka urywa

pasterze stanęli, ale z wielkiego przerażenia podrygują na miejscu jakby tańczyli mazura

KORYDON

w podskokach mazurowych


Dziwy, dziwy, bratkowie, ziemia się zapala!


MAŚCIBRZUCH

jak Korydon


Juże na świat caluśki nieszczęście się zwala!


KORYDON


Ktoś na nas z hań-tej strony wołał: Ej, pastores!
Ażem zląkł się, ja, który nie wiem, co to mores[88]!


MAŚCIBRZUCH


Widzita te promidła, co hań błyszczą wszędy?
Oj, pasterze, drapaka trza nam dać w te pędy!


DAMETA


Słusznie prawi.


RYCZYWÓŁ


Uciekać nigdy nie zawadzi!


wszyscy pasterze w panicznym strachu rzucają się do ucieczki ku lewemu wyjściu

CHLEBURAD

złapał ostatniego za kapotę i mocno pociągnął, a ponieważ się w ucieczce za sukmany, gunie[89], kożuchy i kierezje[90] trzymali, więc całe bractwo runęło na ziemię pośladkami, nogi zadzierając w górę: Chleburad pierwszych z brzega połaskotał kijem i mówi


Stójże, tchórzem podszyta i głupia czeladzi!
Nie chodźta! Ja zawołam, wy pilnie słuchajcie,
W której stronie się ozwie, dobrze uważajcie!


Pasterze jako tako pozbierali się, stają dokoła Chleburada, wciąż w śmiertelnym strachu

#### 20. ROZMOWA Z ECHEM[91]

Chleburad podczas pierwszych akordów zatacza na ziemi kręgi czarodziejskie swoją lagą. Potem woła, nie odwracając głowy ku części środkowej. Pasterze zdumieni.

CHLEBURAD


Hej, ozwijże się, ozwij, powiedz, co-ć potrzeba?


ANTOŁOWIE

za zasłoną


Z nieba, z nieba!


CHLEBURAD

prześcipnie[92]


A po coś tu zlazł z nieba? Wej, jakie paniątko!


pasterze śmieją się

ANIOŁOWIE


Dzieciątko! Dzieciątko!


pasterze patrzą na siebie ogłupiałym wzrokiem

CHLEBURAD


A gdzież ono Dzieciątko? Powiadaj-no, chłopie!


ANIOŁOWIE


W szopie, w szopie…


pasterze jw.

CHLEBURAD


Z kogóż ono się rodzi o tej porze rannej?


ANIOŁOWIE


Z Panny! Z Panny!


ten i ów pasterz zdjął czapkę, jakby w przeczuciu świętości słów późniejszych

CHLEBURAD

żegnając się zabobonnie


Mów, jakie jego miano, jeśliś nie kusiciel?


pasterze z Chleburadem czynią znaki krzyża

ANTOŁOWIE

a głos ich jak dzwony, coraz potężniejszy, potem cichnie w radosnych, uroczystych akordach


Zbawiciel! Zbawiciel!Zbawiciel! Zbawiciel!Zbawiciel!...


#### 21. GLORIA[93]

ANIOŁ

intonuje


Gloria in excelsis Deo!


CHÓR ANIOŁÓW

podchwycił nutę i śpiewa dalej


Et in terra pax hominibus bonae voluntatis![94]


Aniołowie stoją nieruchomo, czyniąc gest błogosławienia

pasterze z wolna odzyskują przytomność, dźwigają się i odchodzą dwiema grupami nieco na przód sceny

CHLEBURAD

wielce skonfundowany, że czary jego nic nie wskórały, mówi


Nijak nie wyrozumiem, co mamidło gada…
nagle mu przyszła do głowy myśl
Może to i szatańska jakowa jest zdrada?


pasterze w krzyk: „Gwałtu! Rety! O la Boga!” — i już chcą uciekać

KORYDON

zatrzymuje ich, widząc nadchodzącego z lewej strony Bartosa


Dyć idzie stary Bartos, to człowiek piśmienny,
Jemu godzi się wierzyć, bo jest dość sumienny.


wchodzi Bartos, ubrany „z waszecia”, czamara[95] szaraczkowa, pas, na głowie magierka[96], ma w sobie coś z organisty

wszyscy obstąpili go i jeden przez drugiego mówią tak, że Bartos uszy sobie zatyka; gwar rośnie z każdym wierszem

MAŚCIBRZUCH


A mój miły Bartosie, cóż na to mówicie?


PASTERZE

szybko powtarzają to zdanie, ale nie jednocześnie, tylko każdy po kolei w ten sposób, że pierwszy pasterz początek zdania wypowiada dopiero wtedy, gdy Chleburad powie: „miły Bartosie”, drugi zacznie, gdy te słowa wymówi pierwszy itd. zawsze z tym samym opóźnieniem

KORYDON

nie czekając na koniec kolejki


Cóż nam czynić trzeba, jakże nam radzicie?


PASTERZE

powtarzają to zdanie w ten sam sposób

DAMETA

nie czekając, aż wszyscy skończą


Waść najlepiej nam powie, jako człowiek stary…


PASTERZE

jak wyżej

RYCZYWÓŁ

podobnie jak Dameta


Który chodził za młodu z tablicą do fary…


PASTERZE

jak wyżej

BARTOS

nie mogąc się im opędzić i nie mogąc dojść do głosu, stuknął laską; ale gwar nie od razu ustał, owszem kilka powtórek ostatniego zdania zazębia się z pierwszym zdaniem Bartosa


Poczekajcie jeno, bracia, aż człek pomiarkuje…
włożył wolno okulary na nos i podchodzi ku środkowej części; zdjął czapkę, inni to samo czynią, ale nie ruszają się z miejsc To światło płynie z nieba, co hań połyskuje…


PASTERZE

szeptem, mniej więcej na ten temat:


Acha! Z nieba!… A widzisz, Chleburad, cóżeś bajał?


BARTOS


To zasie śliczne wojsko, co tam stoi w bieli,
Jako mój rozum sądzi…
przypatruje się uważniej
to Pańscy Anieli!


PASTERZE

cichuteńko, z westchnieniem ulgi


Janieli!…


BARTOS

z rozrzewnieniem


Patrzajta, przyfrunęły niebiańskie ptasięta…
Prośmy, niech się odezwą boskie pacholęta.
My, bracia, na kolana kornie poklękajwa,
Czego po nas żądają, dobrze uważajwa!


klęka, inni za nim, po obu stronach części środkowej, tak jednak, żeby środek był odsłonięty

#### 22. KOLĘDA ANIOŁÓW[97]

ANIOŁOWIE


Pasący owce, wołyU zielonej dąbrowy,Pasterze nie mieszkajcie,Do Betleem biegajcie.Pójdźże, Bartosie, wprzódy,Bartos przysuwa się na klęczkach i zajmuje wolną przestrzeń środkową, pasterze szeptem wyrażają radość z powodu takiego wyróżnienia BartosaKorydonie, bierz dudy,Korydon przysuwa się do Bartosa, pasterze szeptem dziwią się, że Korydona taki zaszczyt spotkałTy za nim, Maścibrzuchu,

Maścibrzuch przysuwa się do Korydona, strasznie uradowany
pasterze szeptem: „Co? I Maścibrzuch też? A to ci dopiero!”

Tą steczkąsteczka --- ścieżka. pędź co duchu!Zagraj, Dameta, w rożek...Dameta, jak jego poprzednicy; pasterze kiwają głowami: ,,no, no!"Aż zagrzmi leśny bożek...Ty, Chleburad, w fujarę,ale Chleburad, klęczący na samym końcu, zasnął, budzą go kułakami; przepraszając Aniołów na migi, przysuwa się do klęczących na środku, pasterze szeptem: ,,Widzicie go, jaki to niemrawiec! nawet Janieli z takim nie wskórają"Wziąwszy od niego miarę.teraz Aniołowie dają polecenia pasterzom, wbijając im w głowę, jak nauczyciel dzieciom Jedną piosnkę zagrajcie,A drugą zaśpiewajcie.pasterze cichuteńko: ,,Uważajcie, jedną strofkę mamy zagrać, a drugą zaśpiewać... Pamiętajcie!Temu Panu naszemu,Nowo narodzonemu!


Jeden z Aniołów znów zasłonę zasuwa. Światło za oponą powoli gaśnie. Śpiew cichnie, tylko organy przeciągłym echem dudnią jeszcze. Pasterze w miłym odrętwieniu trwają chwilę, po czym powstają z klęczek.

KORYDON

jeszcze zasłuchany w oddalające się dźwięki muzyki anielskiej


Wej, jaka luba nuta, jak wdzięczna kapela,
Niby ten organ farny serce rozwesela…


CHLEBURAD

do natrząsających się zeń pastuchów


Dobrze, że po naszemu ten Janioł zagadał,
Bom przódziej nie mógł pojąć, co do nas powiadał.


pasterze sekują go: „Hale! widzicie go, jaki teraz mądry!”

wszyscy gromadzą się znów na przodzie sceny, dokoła Bartosa

BARTOS


Owóż mili bratkowie, samiście słyszeli,
Jaki to cantus[99] słodko śpiewali Angeli.
z powagą
Dzisiejszej nocy zrodzon świata Odkupiciel,
Przez Proroki ogłoszony Chrystus Pan Zbawiciel!
pasterze: „A-a-a!…”

Jemu to od prostaczków ma być cześć oddana...

pasterze z dziecinną radością: … „od nas!!”
Pójdźmyż więc do Betleem witać tego Pana!


na łeb, na szyję biegną na widownię, Bartos uśmiecha się, daje Maścibrzuchowi znak, by ich zatrzymał, Maścibrzuch, śród tupotu biegnącej gromady, woła na widownię: „hola! wróćta się, chłopy!

wracają

MAŚCIBRZUCH

z góry na nich


Jakże, a podarunków żadnych nie weźmiemy?
Czyż z gołami rękami przed Panem staniemy?


BARTOS


Nuż tedy gospodarze, biegnijcie do domu,
A przygotujcie dary, jakie Bóg dał komu,
Bardziej jest miłe Panu ubóstwo poczciwe,
Niźli zbiory, bogactwa a niesprawiedliwe!
rozbiegają się w te pędy na prawo i na lewo, drzwiami pierwszoplanowymi
zostaje tylko garstka parobczaków, drapią się w głowy, frasują się, że nic do ofiarowania nie mają, Bartos pociesza ich
Wy zasię, parobczaki, którzy nic nie macie,
Na surmeczkach[100], amorkach[101], fajferach[102] zagracie…
w lot wybiegli na prawo i na lewo, został tylko jeden, wciąż drapie się w głowę
A ty, miły Pakosie, na twej ducymeli[103]
Będziesz nam mruczał basem przy wdzięcznej kapeli!


PAKOS

w siódmym niebie, aż mu się oczy iskrzą


Oj, będę, będę, będę!


wybiega

Bartos siada na stopniach pod prawym skrzydłem tryptyku. Odzywają się skoczne dźwięki krakowiaka. Rytmicznie, a swobodnie, z obu stron pierwszego planu wchodzą pasterze. Stają po obu bokach przedscenia i w takt muzyki zaczynają się szykować do drogi. Naznosili kobiałek, tłomoczków, naładowanych różnymi podarunkami, o których mowa w każdej kantyczce. Są tu i klatki z ptactwem i drobiem, pękate gary, faski[104] i gąsiory. Jedni krzątają się koło prowiantów, inni zawzięcie czyszczą odzież, smarują czernidłem buty, a sadłem włosy. Wszystko z humorem, a w rytmie. Każdy ze śpiewających występuje na środek sceny, a po śpiewie wraca do gromady. Podczas śpiewu reszta podryguje nieustannie w takt krakowiaka, robiąc stosowne kroki.

#### 23. KRAKOWIAK[105]

KORYDON


Oj, Bóg ci zapłać, Bartos, iżeś nam wyjawił,
Jużeś nas też smutków i trosków pozbawił.


MAŚCIBRZUCH


Dla radości i wesela pójdźmy więc w drożynę,
Ale, bracia, śmiało mówię, że karczmy nie minę.
Napiję się i wyskoczę z moimi bratkami,
Opowiem im, oznajmię im: niechaj idą z nami!


RYCZYWÓŁ

wolniej, przygrywając na skrzypkach


Oj du du du, hoca, hoca, kumotrowie mili,
Radujmy się, weselmy się tej dzisiejszej chwili!


WSZYSCY

bardzo żywo, tańcząc


Oj du du du, hoca, hoca, kumotrowie mili,
Radujmy się, weselmy się tej dzisiejszej chwili!


KORYDON


Brać dudki!


MAŚCIBRZUCH


Sztofik[106] wódki!


DAMETA


Gomółki w kobiele!


CHLEBURAD


Bo Anieli nieweseli, wyschły im gardziele.


RYCZYWÓŁ


Niębożęta jak ptasięta, cieniuchno śpiewali…


MAŚCIBRZUCH


Bośmy miodu ani wina łyknąć im nie dali!


PAROS


Kopet weźmie szałamaje[107],


KOPET


Chruściel rzewną lirę,


CHRUŚCIEL


Miś marynę[108],


MIŚ


Grześ tołumbas[109]…


DAMETA

pokazując na Maścibrzucha, który pakuje tęgi kawał słoniny do gęby


A Maścibrzuch spyrę!


GRZEŚ


Griger zadmie na puzonie[110]…


KORYDON

perswadując, że się nie godzi


I obudzi Pana!


MAŚCIBRZUCH Z CHLEBURADEM


A my, krzesząc podkówkami, zanucim: oj dana!


WSZYSCY

w bardzo żywym tempie powtarzają dwa ostatnie wiersze, pokrzykując: „huha!” i tańczą

Po śpiewie pędzą obydwie grupy na widownię z wielkim rwetesem. Bartos został na przedsceniu i śmiejąc się, czeka, co z tego będzie? Naraz wśród gromady na widowni konsternacja: „Czekajta, chłopy! Wróćta się! A kanyż[111] to Betleem? Gdzie Bartos? Niech powie! Bez Bartosa nie uradzimy” itp. Bartos zanosi się od śmiechu. Wszyscy pasterze wracają na przedscenie.

MAŚCIBRZUCH


A kędyż to Betleem? My dobrze nie wiemy…


DAMETA


Bartoszeńku, idźcie przodem, za wami pójdziemy!


Obydwie grupy skupiły się teraz. Bartos staje na czele całej kompanii i pokazując laską, w którą stronę iść mają, mówi z fałszywą powagą, a uśmiecha się pod wąsem.

BARTOS

prowadzi gromadę w prawy róg widowni, tuż koło sceny


Ano, trza iść do Wieliczki…
namyśla się, potem prowadzi w przeciwległą stronę
potem do Pińczowa…
A z Pińczowa…
namyśla się, biegnie w głąb widowni
na Bielany!…
gromada za nim truchcikiem, krzycząc z uciechy, że to Bielany
ledwo bractwo odsapnęło, Bartos pędzi ku przodowi sceny, pod same stopnie
Potem do Głogowa…
gromada za nim, ale już ociężale, ten i ów kuleć zaczyna i z cicha pomstować
Zaś z Głogowa do Mogiły…
prowadzi ich ku lewym drzwiom pierwszoplanowym; gromada ma już tego dosyć, odgraża się, że nie pójdzie dalej, siadają na ziemi, Ryczywół zdejmuje but, mocno przyciasny, inni wyciągają prowianty z kobiałek, biorą się do gorzały, gwar
Będzie już pół drogi,
Jeno, bracia, weźcie sadła, by smarować nogi!
Zaś z Mogiły…
lament, pomstowania, ale idą za Bartosem, który prowadzi ich ku prawym drzwiom przedsceniowym
do Skalmierza…
A potem… na Tyniec…
szybko biegnie na front sceny, ku środkowi, gdzie bywa budka suflera, gromada wlecze się i siada tam w zbitej kupce, Ryczywół rozzuł się zupełnie, idzie luzem, niosąc buty na kiju
A zaś z Tyńca…
pauza
nikt nie drgnął, nawet nie patrzą, kędy im Bartos iść każe, strasznie źli, Bartos, który stoi nad nimi i laską wskazuje w stronę środkowej części tryptyku, wolniusieńko, drocząc się z nimi, cedzi każdą sylabę
do… Bet-le-jem…
patrzy, co na to powiedzą
a oni nie dowierzają, więc tylko pomału odwracają głowy w kierunku wskazanym
Bartos kończy szybko
To już drogi koniec!


zerwali się z krzykiem, pobiegli ku środkowej części tryptyku

grajkowie stroją instrumenty

CHLEBURAD


Już dudy nastrojone, lecz cóż będziem grali?


KORYDON


Uradźmy, żebyśmy się na jedno zgadzali!


MAŚCIBRZUCH


Dobrze by także było piosneczkę zaśpiewać
pieszcząc pękatą butlę
I po każdej strofeczce miodkiem się zagrzewać!


śmiech

BARTOS


Ano to ja tak myślę, że najlepiej będzie
szukając w grubym kancjonale
Zagrać ową piosenkę, co to po kolędzie.
wszyscy od razu zmiarkowali, jaką
Nie szczędzić mi gardzieli! Dobyć głosu z brzucha!
grożąc kijem
A patrzajta na takty mojego obucha!


stają w ordynku na przedzie sceny, twarzami do widowni, pośrodku Bartos

BARTOS

włożył okulary i niezbyt wprawnie czyta tytuł jednej z kolęd, umieszczonych w kancjonale


Kapela generalnaOmnis generis musicorumomnis generis musicorum (łac.) --- wszelkiego rodzaju muzyków.Tak Wokalistów jak i InstrumentalistówPrzez Pastuszków BetleemskichPraktykowanaz Chorałem


teraz zaczynają śpiewać

#### 24. KAPELA GENERALNA[113]

PASTERZE


Hej nam hej!Hej nam hej!Pasterzęta, niebożęta,Porwijmy za instrumenta,Hej nam hej!Hej nam hej!Poustawiajmy się w szykiI bierzwa się do muzyki,Hej nam hej!Hej nam hej!

Teraz dzielą się na dwie grupy. Na początku każdej muzykanci. Bartos prowadzi lewą, wymachując lagą jak kapelmistrz. Rozpoczyna się pochód. Schodzą po schodach na widownię i przejściami po obydwu stronach krzeseł idą ku drzwiom głębnym, wychodzą do sieni, okrążają część korytarza. Potem grupa prawa wchodzi drzwiami głębnemi z lewej, rozminąwszy się z grupą lewą, która znajdzie się teraz po prawej stronie widowni. Po czym obydwie grupy zmierzają po schodach ku scenie. Idąc, śpiewają.

Hej nam hej!Hej nam hej!Korydonie, ty na roguRżnijże chwałę Panu Bogu,Hej nam hej!Hej nam hej!Walku chudy, nuże w dudy,Wit niech bzdurzy na bandurzebandura --- instrument muzyczny, strunowy, szarpany.,Hej nam hej!Hej nam hej!Hej nam hej!Hej nam hej!Sobek sobie w kobzękobza --- gajdy --- dęty instrument muzyczny z miechem. skrobie,Wojtek ryczy na basicy,Hej nam hej!Hej nam hej!Kopet kraje w szałamaje,Furgoł wali na regaliregala a. regał --- małe organy.,Hej nam hej!Hej nam hej!Hej nam hej!Hej nam hej!Kontraalty i tenoryPodzielimy na dwa chory,Hej nam hej!Hej nam hej!A trębaczów na partie,Ów nad tego lepiej wyje!Hej nam hej!Hej nam hej!

znów stoją na scenie w tym samym szyku, co poprzednio

Hej nam hej!Hej nam hej!

wyrzucając czapki w górę

Na to Boże narodzenieWesel się wszystko stworzenie,Hej nam hej!Hej nam hej!

śpiewając ostatnie wiersze, wychodzą dwójkami przez środkową część tryptyku na prawo

I my się dzisiaj weselmy,Wypijmy po szklance pełnej,Hej nam hej!Hej nam hej!


Ostatni idzie Chleburad i zasuwa zasłonę środkową. Obejrzał się wstecz, bo usłyszał krzyk na widowni. Wzruszył ramionami. Zasunął zasłonę. Ale, po chwili, nie mogąc wytrzymać z ciekawości, wyścibia głowę przez rozpór kotary. Zobaczywszy Ryczywoła, pokazuje mu język i znika za oponą. Wciąż jeszcze słychać oddalającą się muzykę pasterską: zwłaszcza basy i bęben.

RYCZYWÓŁ

który okulał nie na żarty i nie może dogonić gromady, drze się wniebogłosy na końcu widowni


Ho, ho! Ho, ho!
Czekajta, kumotrowie! Nie mogę iść dalej!
Gwoździska kłują w pięty, bucisko mnie pali…
idzie, kulejąc i skarży się
Biedaż z kopyciarzami! Płacić trzeba drogo,
Włożysz but — musisz ano: kustyk, kustyk nogą!
woła płaczliwie
Czekajta, Banek, Werduł!… Zmiłujta się, chłopy!…
z rozpaczą
Nie usłyszą grający, idąc do tej szopy…
idzie bezradnie, nagle stanął, zgłupiał, zobaczył, że nie jest sam, patrzy na widzów, wstydzi się, zdejmuje czapkę, miętosi ją w rękach, przestępuje z nogi na nogę, a kiedy się ośmielił, uśmiechnął się, szczerząc zęby i mówi
Ej… chyba między państwem odpocznę krzyneczkę,
Dla lepszej krotochwili[117] zagram kolędeczkę.


siada na stopniach przedscenia, lub w jakimkolwiek bądź miejscu widocznym, a niezbyt od widzów odległym, wyciąga zza pazuchy skrzypki i zaczyna grać, wybijając takt nogą, na każdą sylabę jedno uderzenie; filuternie do widzów uśmiechnięty, śpiewa iście baranim głosem

#### 25. KOLĘDA RYCZYWOŁA[118]

RYCZYWÓŁ


Weselcie się ludzie,Już nam dobrze będzie,Bóg zwalczył szatana,Co zdradził Jadama.Wszystko się zmieniło,Jak nigdy nie było,Wino rzeką ciecze,Ciepło jakby w lecie,Lwami drzewo wożą,Niedźwiedziami orzą,Liszka pasie kury,Kot myszy i szczury:Ej leluja, leluja!Ej leluja, leluja!

Ptacy też wspomnieli,Co przedtem umieli,Gdyż fraktem śpiewają,Na muzyce grają.Drzewa się zmieniają,Opak owoc dają,Bez zakwitł figami,Jesion rozenkami/ Gruda też grudniowa,Jak marcepan zdrowa,Śnieg i lód styczniowy,Słodki jak cukrowy:Ej leluja, leluja!Ej leluja... lelu...nagle urywa, łapie się za nos, rozgląda podejrzliwie dokoła, węszy i mówi

Wej… cóż to za aroma[119]? Czosnek czy cebula?
spostrzega Żydka, który z głębi widowni z kozą nadchodzi


idzie w głąb sceny

Żydek wygląda jak laleczka emausowa[120], kupiona w Krakowie na Zwierzyńcu. Wchodzi z „Kozą” czyli „Turoniem”. Kozę udaje chłopiec, przykryty barwnym czaprakiem, tak wszakże, że mu nogi widać. Pysk Kozy, z drzewa sporządzony, ma kłapiące szczęki, spomiędzy których zwisa jęzor z czerwonego sukna. Pod dolną szczęką dzwonek. Pysk umieszczony na kiju, który chłopiec w ręku trzyma, stukając nim w chwili, kiedy koza się cieszy lub złości. Żydek gramoli się na scenę, każe kozie paść się po lewej stronie przedscenia. Kłania się w pas widzom i zaczyna śpiewać. Koza tymczasem pocieszne figle stroi, zwrócona pyskiem do widowni.

#### 26. ŚPIEW ŻYDKA[121]


Miły siabes pomiłujMiły siabes pomiłuj (...) --- całe intermedium Ryczywoła z Żydkiem i Kozą skomponowane przeze mnie. Widziałem podobną scenę, wykonaną prozą w Toniach pod Krakowem u Lucjana Rydla w r. 1906. Aktorami byli chłopi miejscowi.,Mojej straty nie żałuj,A ja sobie bockiem, bockiem,Przed panem Potockiem.Laj, laj, laj!tańczyA ja sobie tańcuje,Nóżek moich spróbuje,Bo moje nóżki ciężkie są,Przed panem Potockiem tańcują.Laj, laj, laj!


tańczy

Ryczywół w głębi sceny, po prawej, zanosi się od śmiechu

ŻYDEK


Wi hajst?Co sze stało takiego?Co mi psijdzie z tego?


RYCZYWÓŁ


Dokąd to mość żydowska o północku chodzi?
Jeszcze kozę brodatą jak psa z sobą wodzi!


ŻYDEK


Siulem lajchem[123]! Git siabes! Witam, panie Marek!
Na Kleparz[124], do Krakowa idę na jarmarek.


RYCZYWÓŁ


Bóg mi cię zesłał, parchu! Na tę kozę wsiadnę,
Do Betleem zawiezie mnie bydle paradne.


ŻYDEK


Ny? Co sze stało takiego?
Co mnie psijdzie z tego?


#### 27. DWUŚPIEW RYCZYWOŁA I ŻYDKA[125]

Ryczywół gra na skrzypeczkach i ostro naciera na Żydka, który, umykając, czyni pocieszne obroty, skoki i „prysiudy”; koza kłapie pyskiem, dzwoni i stuka kijem o podłogę

RYCZYWÓŁ


Żydzie, żydzie, Pan Jezus się rodzi,
Więc go tobie, więc go tobie przywitać się godzi!


ŻYDEK


A gdzie go jest? a gdzie go jest? rad bym wiedzieć tego,
Będziem kłaniać, będziem witać, jeśli co łebskiego[126].
Laj, laj, jeśli co łebskiego.


tańczą

RYCZYWÓŁ


Żydzie, żydzie, w Betleem miasteczku,
Tam jest złożon, tam jest złożon, w szopie na sianeczku.


ŻYDEK


Łżesz jak piesek, łżesz jak piesek, idź do diabła chłopie!
Pan tak wielki, Pan tak wielki, coby robił w szopie?
Laj, laj, coby robił w szopie?


tańczą

RYCZYWOŁ


Żydzie, żydzie, Trzech Króle witają,

Mirę, złoto, mirę, złoto i kadzidło dają.


ŻYDEK


Wim ja o tym, wim ja o tym, u mnie w kramie buli,

Trochu z mirem i z kadzidłem u mnie zakupiuli.

Laj, laj, u mnie zakupiuli.


tańczą

RYCZYWÓŁ


Żydzie, żydzie, otóż jawnie widzisz,

A czemu się, a czemu się Mesjasza wstydzisz?


ŻYDEK


Ja starego Pana Boga, jak nalezi umiem,

Ale tego, maleńkiego — jesce nie rozumiem.

Laj, laj, jesce nie rozumiem!


tańczą, ale Ryczywół zły

RYCZYWÓŁ

porywając się na Żyda ze smyczkiem


Żydzie, żydzie, wnet ja cię nauczę,

Jak cię z przodu, jak cię z tyłu tym smykiem wymłócę!


bije go rytmicznie

ŻYDEK

jak może stara się umknąć przed praniem, koza przychodzi mu z pomocą i atakuje Ryczywoła


Aj waj, gewałt! Aj waj gewałt! Albo to tu rozbój?
Co wirabiasz, głupi chłopie? Pana Boga sze bój!
prosząc jak piesek
Laj, laj, Pana Boga sze bój!
mówi
Nie kłóćwa sie, pogódźwa sie,
Mam wódeczke na szynkwasie:
cmoka i mówi śpiewnie
Malinówke, anyziówke,
Co od niego boli główke…


RYCZYWÓŁ


Jak dasz arak, zgoda, żydzie!
Ale teraz ratuj w biedzie:
Sromotnie mnie boli noga,
Do Krakowa setna droga,
Daj mi dosiąść capa tego,
A dostaniesz pół złotego.


ŻYDEK


To jest bardzo dżykie capie!
koza robi wszystko, o czym Żydek mówi
Uno piskiem cięgiem kłapie,
Podriguje, podskikuje,
Niech pan Marek sam spróbuje…
woła na kozę
Kim[127] capku-lubuniu!


Zaczyna się pantomina. Treść jej dowolna. Tekst przerywający akcję mimiczną może być improwizowany przez aktorów. W przedstawieniach „Reduty[128]” scena ta tak mniej więcej wyglądała:

RYCZYWÓŁ

podchodząc do kozy


Co ty myślisz, żółtku, że ja sie boje?


ŻYDEK


Jo nic nie mówie, jo tylko cekam, co bedzie z tego?


RYCZYWÓŁ

chce wsiąść na kozę jak na konia, ale z powodu nagłego jej podskoku, spada na siedzenie własne, nogi zadzierając do góry


O ty psia… A żeby cie wciórności[129]!


ŻYDEK

śmieje się


Aj waj! dumer goj[130]!


RYCZYWÓŁ

grożąc mu


Poczkaj, ja ci sie pośmieje!


ŻYDEK


Ny, panie Marek — fue (fur)[131]! Spróbuj pan od frontu!


RYCZYWÓŁ

podchodzi do kozy i próbuje wsiąść przez łeb, ale koza ubodła go w brzuch tak, że znów runął i stłukł sobie pośladek


Cie choroba-ty bestio!Jakaś nieczysta siła!


odchodzi na stronę, żegnając się

ŻYDEK

pęka ze śmiechu


Aj waj! Hasty gewidział? Taki zabijaka, taki rabuśnik mojego capełe sie boić!


RYCZYWÓŁ


Kiej zaczarowany…


ŻYDEK


To ja go odczaruje — tylko niech pan Marek da takie maleńkie, błyszczące, dzwoniące, co to ma za pazuchem…


RYCZYWÓŁ

zrozumiał, że o pieniądze chodzi


O ty judasie!


niechętnie wyciąga zza pazuchy chustkę czerwoną, mocno na trzy węzły zawiązaną, w zębach ją rozsupłał i wyciąga jakąś drobną monetę, koza skacze z radości

ŻYDEK


Sztyl, capuniu!


RYCZYWÓŁ

daje Żydkowi monetę


Masz!


ŻYDEK

bierze, ale mało mu


Cy wenigcy wenig (jid.) --- za mało.!


koza irytuje się

RYCZYWÓŁ

daje więcej


O ty krwiopijco.


ŻYDEK

widzi, że dość


Sy gitsy git (jid.) --- dobrze., panie Marek!

podchodzi do kozy i pieszczotliwie do niej przemawia, pokazując pieniądze

Capuniu! Lubuniu! Sis dy? Gełd!

całuje kozę w pysk
Ryczywół pluje
Żydek udaje, że kładzie kozie pieniądze do pyska i chce je schować do kieszeni, wtedy chłopiec, siedzący pod czaprakiem, chwyta go za rękę, Żydek daje mu po łapie

Gaj weggaj weg (jid.) --- idź precz., dy paskidnik!

koza sierdzi się, staje dęba, beczy
Żydek znów ją całuje

Nu, uno juz teraz bedzie spokojne!Uno bedzie jechać. Auf majne munesauf majne munes (jid.) --- na moje sumienie.!Niech pan Marek wsiadnie!


RYCZYWÓŁ

nie dowierzając


Siadaj ty pierwszy, żydzie...


ŻYDEK


Niech bedzie pirsy! Ny, wjo!


siada od tyłu, trzymając się za ogon, spleciony ze słomy, Ryczywół siada zwyczajnie, trzymając się za rogi; śpiewają, podrygując na jednym miejscu, podczas refrenu i przygrywki objeżdżają scenę dokoła

#### 28. JAZDA NA TURONIU[136]

RYCZYWÓŁ


Na kłapaczu, na Turoniu,Jadę sobie, jak na koniu,Laj konisiu, laj, laj, laj,A ty żydku poganiaj!


jadą

ŻYDEK


Cymescymes (jid.) --- coś przyjemnego., cymes taka jazda,Ino szmiało, panie gazda!Laj konisiu, laj, laj, laj,A ty żydku poganiaj!


znów jadą, ale chłopak pod czaprakiem ma już dość tego wszystkiego i ucieka Żydkowi przez nogi

ŻYDEK


Uj, ty łobuźnik, ja ciebie dam!


chłopiec ucieka pierwszym planem na lewo

Ryczywół nie widział tego i z wielkim ukontentowaniem cwałują, zmierzając ku pierwszoplanowemu wyjściu z prawej strony, nagle szarpnął silnie powłoką Turonia, tak, że Żydkowi został w ręku tylko ogon, a on sam galopem wybiega przez prawe drzwi

ŻYDEK

upadł na ziemię


Gewałt! Rozbój! Ty ganef[138]!
wstaje, patrzy smętnie na ogon Turonia
Ny, co mnie przyjdzie z tego?


wybiega prawymi drzwiami

### SPRAWA SZÓSTA ADORACJA PASTERSKA

#### 29. CHORAŁ[139]

CHÓR

czterogłosowy śpiewa za sceną


Królu Anielski,Panie niebieski,Tyś jest wonny kwiat!Jezu miły,Synu Maryi,Racz nas wysłuchać!

W pieluszkach leżysz,Niebiosa rządzisz,Tyś jest wonny kwiat,Jezu miły,Synu Maryi,Racz nas wysłuchać!


Odsłania się część środkowa, w której widać Najświętszą Rodzinę w asyście Aniołów.

Aniołowie stoją także w bocznych skrzydłach.

#### 30. KOŁYSANKA ANIOŁÓW[140]

JEDEN


A cóż z tą DziecinąBędziem czynili,Aniołkowie mili,Że się nam kwili.


WSZYSCY


Zaśpiewajmy jej wesołoI obróćmy się z nią wkoło!Hoc hoc, hoc hoc!


czynią taneczne ruchy dokoła żłobka

JEDEN


Albo pacholęciuW dudki zagrajmyI na piszczałeczkachRozweselajmy.


WSZYSCY

naśladując palcami fujarki


Li li li li, moje dudki,Skacz, robaczku mój malutki,Li li, li li...


po kołysance następuje:

#### ZABAWA PRZY NOWONARODZONYM PANU JEZUSIE[141]

scena mówiona

MARIA


W tym rajskim sadeczkuLipka zielona,A pod tą lipką zielonąStudzienka cembrowa,Maryja się umyła,Syna porodziła...


JOSEPH

śpiewnie


Oj, stało nam się wesele:Boże Narodzenie!


MARIA


Porodziła, powiła,W jasełka włożyłaI zakołysała:A lulu, lulu, synku,Już by ja śniadała...


JEDEN Z ANIOŁÓW

niby głosem Dzieciątka


A cóż byś, Matuchno, śniadała?


MARTA


A rybki, żebym miała...Oj rybki, rybeczki,Drobne szczupiałeczkiszczupiałeczki --- szczupaki.!


ANIOŁ


Poczkaj, Matusiu, za chwilę,Za małą godzinę,Jeno się spuszczę do rzeczek,Nałowię ci rybeczek.


JOSEPH


Oj, stało się nam wesele:Boże Narodzenie!


ANIOŁOWIE


Anieli ogień składali,Rybki gotowali1) I stał się ogień lodowy...2) A płomień wiatrowy...3) Stolec ,,malmurowy"malmurowy --- marmurowy....4) Obrus drelichowy...5) Obrus drelichowy,Talerz miesiącowy...6) Talerz miesiącowy,Łyżeczki cynowe...A noże gwiazdowe...


ANIOŁOWIE I JOSEPH


Oj, stało się nam wesele,Boże Narodzenie!


JEDEN Z ANIOŁÓW

naśladujący głos Dzieciątka


A już, Matuchno, śniadanie,Na Twoje rozkazanie,Siadaj, proszę, do stołu,Bo już rybka gotowa.


MARIA


Jakby to, Synu, mogło być,Żebyś ty miał rybki łowić?Jeszcze nie wyszło dwóch godzin,Jakeś się, Synu, narodził,Jeszcze nie wyszła godzina,Jakem cię, Synu, powiła...


JEDEN Z ANIOŁÓW


A Ty, Matuchno, nie wierzysz,Żebym ja miał być Syn Boży,Syn Boży, Matuś, Syn Boży,Ten sam, co wszystek świat stworzył!Urodziłem się z lelije,Z tej Panny Maryje,Urodziłem się, kiebykieby (gw.) --- jakby. kwiat,Stworzyłem cały świat...


JOSEPH


Oj, stało się nam wesele,Boże Narodzenie!


JEDEN Z ANIOŁÓW


Stworzyłem ptactwo, robactwo,Ludziom na bogactwo...Stworzyłem piaski, kamienie,Ludziom zbawienie...Stworzyłem żarna, stępęstępa --- przyrząd do rozkruszania ziarna na kaszę.,Ludziom na pociechę...Stworzyłem wszystek dobytek,Ludziom na pożytek...


MARIA, JOSEPH I ANIOŁOWIE


Oj, stało nam się wesele:Boże Narodzenie!


Dialog ten, klejnot poezji ludowej, zagrali Aniołowie z Marią i Josephem, gwoli zabawienia Dzieciątka, którego przedtem w inny sposób z płaczu utulić nie mogli. Rozrzewniająco proste wierszyki wypowiadali tak, jak się dzieciom bajeczki opowiada, z pewną przesadą, humorem, rytmicznie i melodyjnie. W tonie ich słychać znane nam akcenty naiwnej powagi: „Był sobie raz…” — „Szła czapla na wysokich nogach…” — „Aż tu pewnego razu…” — „I ja tam byłem, miód i wino piłem…” itp. Rozmawiając tak ze sobą nieustannie, patrzą w kolebkę, czy się Dzieciątko uśmiecha, czy się uspokoiło. Po odegraniu tej sceny, wszyscy pochylają się nad kołyską.

MARIA

nad kolebką pochylona mówi


Dormi, dormi, o PuelleDormi, dormi o Puelle... --- tekst kolędy klasztornej. Rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3638, Zabawa przy Nowonarodzonym P. J. w. XVII-XVIII, str. 86.,Nullae te turbant procellae,Non clamores,Non dolores,Non phantasmatum horroresDormi, dormi, o Puelle (...) Non phantasmatum horrores. --- śpij, śpij, o chłopczyku, / nie zakłócą ci snu ani burze, / ani krzyki, / ani dolegliwości, / ani straszne widziadła senne. / Boś ty jest jedynym Bogiem. / Śpij, śpij, sprawco życia, / nieskończonej miłości, / śpij Jezu, ach śpij / w tym prostym jasłeczku, / boś ty jedyny nasz. .


ANIOŁOWIE


Tu solus Deus es,Ita est!


JOSEPH


Dormi, dormi, auctor vitae,Caritaris infinitae,Dormi Jesu,Eia dormiIn praesepio hoc difformi.


ANIOŁOWIE


Tu solus noster es,Ita est!


#### 30. KOŁYSANKA ANIOŁÓW

ostatnia strofa

JEDEN ANIOŁ

śpiewa


Już ci nie chce płakaćDziecina dłużej,Ale ukojone oczęta mruży.


ANIOŁOWIE


Zaśpiewajmy mu piosneczkęI kołyszmy kolebeczkę,Lu, lu, lu, lu...


kołyszą żłobek, nie dotykając rękami

Nagle z oddali dobiegają dźwięki wiejskiej orkiestry. Dominuje bas i bęben. Słychać śpiew. Ten sam, którzy pasterze śpiewali, idąc do Betleem. Poruszenie wśród Aniołów. Szykują się na przyjęcie gości. Poprawiają włosy, układają fałdy szatek swoich. Joseph patrzy, czy wszystko w porządku. Najświętsza Rodzina układa się teraz w obraz tradycyjny. Z głębi widowni, z lewej strony od aktorów, nadchodzi gromada pasterzy z Bartosem na czele. Jest tam i Ryczywół. Śpiewają głośno. Ale wchodząc na widownię, przestają śpiewać i uciszają tych, co są jeszcze we drzwiach.

Pierwsze słowa tekstu mówionego zazębiają się jeszcze ze śpiewem tych, co są za drzwiami lub co dopiero weszli na widownię. Pasterze zbliżają się wolnym krokiem ku scenie, onieśmieleni, zawstydzeni.

BARTOS


A dyć to już Betleem, dalibóg ci pono!


KORYDON


A kędyż Dzieciąteczko, gdzie spoczywa ono?


BARTOS


Leżyć przecie w jasłeczkach, w tej oto stajence.


DAMETA

ze współczuciem


Cóż zaś, takie komnaty bywają Panięce?


MAŚCIBRZUCH


A jak piękna tam stoi przy Nim Panieneczka!


KORYDON


Staruszek też pilnuje tego Dzieciąteczka.


CHLEBURAD

nagle krzyknął z radością


Wej! widzita z dzwonyszkiem tego kłapoucha?


śmieje się na całe gardło

inni uciszają go i strofują, bo mówili dotychczas półgłosem

RYCZYWÓŁ


A tam przy żłobku wołek parą ciepłą pucha!


BARTOS


Klęknijcie teraz wszyscy przed Świętym Dzieciątkiem,
A co ja prawić będę, powtórzcie porządkiem:


Wszyscy runęli na kolana, aż jękła podłoga i za Bartosem suną na klęczkach, po schodach, ku głównej części tryptyku. Przypominają kompanie pątników kalwaryjskich albo lud nabożny przed Bożym Grobem w Wielki Piątek. Rozdzielają się na dwie grupy, klęczące po obu stronach części środkowej tak, żeby środek był wolny i dla każdego widza widoczny. Podczas tego zbliżania się Bartos mówi z rozrzewnieniem:

BARTOS


Salve[148], śliczne pacholę, a cóż się to stało,
Iże Cię niebo górne tu do nas zesłało?
Porzuciłeś firmament[149] osuty gwiazdami,
Przekładając stajenkę z tymi bydlątkami.
Robak nędzny swój kąt ma, łożyska zwierzęta,
Ryby w wodzie swe lochy, a gniazda ptaszęta,
Ty jeno, Pan Wszechmocny stworzenia wszystkiego,
Nie masz na tej ziemicy skłonienia słusznego!
daje znak pasterzom, aby teraz za nim powtarzali, a oni nie robią tego jednocześnie, tylko z opóźnieniem; Bartos nowe wiersze powitania wypowiada więc stale na tle szmeru swoich słów poprzednich
Witamy cię, Dziedzicu Mościwy, witamy…
powtarzają
Pod Twe stopy poddański żywot nasz rzucamy…
powtarzają
Racz przyjąć, Królewicu, hołd braci pastuszej…
powtarzają
A czym chata bogata, to dajemy z duszy…


powtarzają

Teraz zaczyna się składanie darów na stopniach części głównej. Każdy pasterz, powstawszy z klęczek, idzie ku środkowi, pochylony nisko jak przed Najświętszym Sakramentem, składa swój dar, wypowiada parę słów i w tym samym pochyleniu odchodzi na swoje miejsce, gdzie klęka. Bartos po ostatnich słowach swojego przemówienia złożył kancjonał [150].

KORYDON

podchodzi, a mówi z takim uczuciem, jakby nie garnuszek masła, lecz serce swoje ofiarowywał


Naści, Panie, ode mnie ten masła garnuszek,
Jeszcze ci też przydaję wór suszonych gruszek.


odchodzi

MAŚCIBRZUCH

zbliża się, mówi tym samym tonem


Ja bym ci dał ten serek, lecz suchy, nieboże,
A ten, kto ząbków nie ma, ugryźć go nie może,
Ale ci za to jutro, kiedy nie masz ząbków,
Na rosołek przyniosę choć parę gołąbków.


odchodzi

DAMETA

podchodzi


Ja ci zaś ofiaruję to małe jagniątko,
Iż byś sobie z nim igrał, miluchne Dzieciątko.
Nie żałowałbym nawet tłustego barana…
nie wie, czy mu wypada powiedzieć, ogląda się na pasterzy, ci dają mu znaki, żeby powiedział prawdę, a on skarży się i tłumaczy, jak żaczek w szkole
Ale… go… kwestarz… zabrał… wczorajszego rana…
pasterze żywo potakują, niektórzy jakby nawet oskarżali owego kwestarza, że przed samym Bożym Narodzeniem ośmielił się to uczynić, Dameta odchodzi


CHLEBURAD

który klęczy na końcu prawej grupy, już od dłuższego czasu grzebie w swej kobiałce i nic wygrzebać nie może; medytuje, czy mu się godzi ofiarować jedyną rzecz, jaką ma przy sobie, to jest okazałą flachę gorzały; obwąchuje ją, trochę mu żal, trochę się boi… wreszcie zdecydował się, idzie śmiało — ale, biedaczysko, zapomniał zdjąć kapelusza z głowy, więc pasterze jak go nie ofukną! — stropił się Chleburad, ale nic, podchodzi do żłobu i mówi


A ja, Państwo Niebiescy, cóż Wam podaruję?
Mam żydowską siwuchę, to Was poczęstuję…
straszna konsternacja w gromadzie pasterskiej, sykają na niego, dają mu znaki, żeby sobie poszedł, oburzają się: „widzieliście, moi ludzie”
a on nic, tylko dalej mówi
Napijcie się Staruszku z Matuchną boć drżycie…
częstuje Świętego Josepha, ten, uśmiechając się pod wąsem, wymawia się, że nie pije, pasterze rozszarpaliby Chleburada w kawałki; Chleburad brnie dalej i tak argumentuje
Gorzała na konkokcją[151] robi znakomicie!
gromada machnęła ręką: „nie ma z takim rady!”, a Chleburad składa butlę pod żłobkiem i odchodzi, mówiąc
Przyjmijcież, pięknie proszę, ten podarek mały…
wraca na swoje miejsce bardzo dumny i zadowolony z siebie, w połowie drogi odwraca się i mówi poufnie do Josepha
A sprawcież to, by lepsze gorzałki bywały!


#### 31. MELODRAM. ROZMOWA MARYI I JOSEPHA Z PASTERZAMI[152][153]

wszyscy powstają z klęczek

JOSEPH

mówi na tle muzyki organowej


A witajcież, pastuszkowie, goście nam mili,
Bóg wam zapłać, żeście nas tu dziś nawiedzili.


za każdym razem, gdy Maria mówi, wszyscy, nawet Joseph i Aniołowie, klękają i z uwielbieniem patrzą na Nią

MARIA


Co tam słychać między ludźmi i co się dzieje?
Jeśli mają o pokoju jaką nadzieję?


BARTOS


Będzie pokój na niskości, Panno Święta,
Jeno człowiek swej mizerii[154] zrzuci pęta.


wszyscy wstają

JOSEPH


A które po kryształowej pławają[155] wodzie,
Ryby z sobą, jeśli żyją w wielkiej swobodzie?


KORYDON


Ryby same w więcierz[156] idą rybakowi,
Na tę świętą wigilią, cóż Waść powie?


znów klękają

MARIA


A te, którym odzież sprawia Trójca Święta,
Jeśli z sobą żyją w zgodzie miłe ptaszęta?


MAŚCIBRZUCH


Zgodnym chórem ptaszki w niebo podlatują,
Jezuskowi: Gloria! Gloria! wyśpiewują.


MARIA


Podziękujcież, pastuszkowie, memu Synowi,
Który wam się dzisia zrodził ku pokojowi.


organy milkną

wszyscy powstali

BARTOS

do parobczaków półgłosem


Do was piją, parobczaki, nuże[157] grajcie,
Jeśli macie podarki, też oddajcie!
rzucają się hurmem ku żłobkowi
Nie ciśnijta się jak bydło z fujarami!
do Ryczywoła, który stroi skrzypki
Bacz, Ryczywół, byś popisał się skrzypkami,
Toć w Koronie całej nie gra tak nikt, jak ty…
do gromady
Zaśpiewamy pastorałkę na dwa takty!


Już wiedzą, o co chodzi, w lot obydwie grupy ustawiają się po obu stronach pierwszego planu. Na czele lewej grupy Korydon, na czele prawej Maścibrzuch. Śpiewając, mają zawsze twarze lekko zwrócone w stronę Najświętszej Rodziny, gdyż dla niej tylko swym kunsztem się popisują. Jest w tych spojrzeniach trochę zawstydzenia, ale i nieco dobrodusznego humoru.

#### 32. PASTORAŁKA[158]

KORYDON


TuszącTuszyć --- mieć nadzieję, spodziewać się czegoś., pasterze, że dzień blisko,Wygnali owce na pastwisko.


PASTERZE

naśladują poganianie bydła


Z obory, z obory, z obory,Zapędzili pod bory, pod bory.


KORYDON


Tam znaleźli miękką trawę,Pokładli się na murawę.


PASTERZE

tulą się do siebie i niby zasypiają


Posnęli, posnęli, posnęli.


Teraz chór mruczy na kwincie, rytmicznie trzęsąc głowami; zgodnie z muzyką to przykuca, to podnosi się w górę i pociesznie naśladuje pasące się bydło. Na tle tego pomruku góruje głos Korydona, który słowa: „jadło, jadło” z początku śpiewa wolno, potem coraz szybciej, kończąc każdy wiersz fermatą[160]. Słów tych wyrzuca z siebie dowolną ilość[161], niemal do utraty tchu. Pasterze dostosowują ruchy głowy do tempa Korydona, stale patrząc na audytorium święte i dbając, by mu się ich figle podobały.

KORYDON


A bydło jadło, jadło, jadło …. jadło,


PASTERZE


Aaa...


głos rogu

KORYDON

wolniej


Potem się pokładło,


PASTERZE

jeszcze wolniej


Potem się pokładło.


kładą się pokotem na ziemię i niby zasypiają

chwila milczenia

nagle budzi się Korydon, przeciera oczy i z lękiem patrzy w stronę Szopki

MAŚCIBRZUCH

to samo czyni


Korydon na pół umarł zgoła,Słyszy spod niebios głos Angiołaangioł, angelus --- anioł....


Obydwie grupy budzą się i niby z przerażeniem patrzą na Aniołów

ANIOŁOWIE

z uśmiechem przypominają im, jak to było


Gloria!...


PASTERZE

potakują radośnie, że tak było, wpadają w ich śpiew i znów udają przestrach


Gloria!... Gloria!...


MAŚCIBRZUCH

przedrzeźniając Korydona, trochę za głośno, śpiewa: „A toć i ja”, gdy pasterze za to nań sarkają, na migi przeprasza świętych słuchaczy i następne „toć i ja” śpiewa ciszej, zasłaniając sobie usta ręką, by nie przestraszyć Dzieciątka


A toć i ja... toć i ja... toć i ja...płaczliwieZ trzodą razem zginąć muszę,Nie wiem, czy mą zbawię duszę,Bom grzesznik, bom grzesznik, bom grzesznik!


z każdym „bom” wali się mocno w piersi, inni to samo czynią, kajając się przed świętymi widzami, a bęben każde „bom” tęgim uderzeniem podkreśla

Teraz chór mruczy kwintę, tak samo jak poprzednio, a Maścibrzuch, udając rękami trzepot skrzydeł ptasich, zaczyna śpiewać wolno, potem coraz prędzej, coraz prędzej, jak tylko może. Przy ostatnim słowie każdego wiersza głos zawiesza na długo wytrzymanej nucie. Szybkość ruchów rąk dostosowana do tempa śpiewu. Pasterze robią to samo, co Maścibrzuch. Wszyscy zwróceni lekko twarzami do Szopki, podnoszą w pierwszym wierszu trzepocące dłonie w górę, w drugim opuszczają je na dół.

MAŚCIBRZUCH


A Angioł leci, leci, leci… leci!


PASTERZE


Aaa...MAŚCIBRZUCH A Angioł leci, leci, leci... leci! PASTERZE Aaa... --- w zapisie edycji źródłowej kwestie te połączone klamrą --- wypowiadane razem.


MAŚCIBRZUCH


A Angioł leci, leci, leci… . leci!


PASTERZE

razem


Aaa...MAŚCIBRZUCH A Angioł leci, leci, leci... leci! PASTERZErazem Aaa... --- w zapisie edycji źródłowej kwestie te połączone klamrą --- wypowiadane razem.


MAŚCIBRZUCH

w geście adoracji, podnosząc ręce ku górze, śpiewa wolniej


Jasnością swą świeci.


PASTERZE

jeszcze wolniej, w tej samej pozie


Jasnością swą świeci.


skończyli, powstali z klęczek, czekają zawstydzeni, mnąc czapki w rękach, na pochwałę lub naganę świętego audytorium

JOSEPH


Bóg wam zapłać, pasterze, za wasze kantyczki[165],
Panic także rad słuchał tej wdzięcznej muzyczki,
Nawet się uśmiechnęła smętna Święta Panna…
A teraz, nim aurora[166] zapali się ranna,
Zanim stąd odejdziecie ku waszym szałasom,
Chętnie się przypatrować będziem obertasom…
głośna radość wszystkich
Joseph tłumaczy z godnością
Albowiem i taneczkiem można sławić Pana.


RYCZYWÓŁ

na całe gardło i z całej duszy


Nuże teraz, gajdusy[167], naszego: oj dana!


#### 33. POLONEZ I KRAKOWIAK[168]

Pasterze ustawiają się parami. Każda para opiera obie ręce na plecach znajdującej się przed nią pary. Odstępy dosyć wąskie, tak że gromada robi wrażenie przeładowanego wozu. Pasterze posuwać się będą w pierwszym tańcu drobnymi krokami, niby chłopskie konie z trudem ciężki wóz ciągnące. Zaczynając od prawej strony pierwszego planu, „jadą wzdłuż przedscenia, zakręcają na lewo, potem równolegle do tryptyku i wracają na miejsce wyjazdu. Podczas przygrywki cmokają ustami jak furmani na konie. Podczas śpiewu, jazdy i tańca głowy ich automatycznie, niejako wojskowo, stale zwracają się ku tryptykowi. Ten sam ruch obowiązuje na skrętach i wtedy, gdy są tyłem do świętego audytorium odwróceni. W pierwszej części strofy, w Śpiewie i w krokach należy akcentować mocną część każdego taktu, w drugiej części kłaść nacisk na każdą nutę ćwierciową pierwszego taktu: „Graj mó–wi”; „Oj do–brze”.

PASTERZE

jadą i śpiewają w rytmie rubasznego poloneza


My też pastuszkowie,Jak wielcy królowie,Na wozie,Na wozie,Jedziemy z kapelą,Niech nas rozweseląNa mrozie,Na mrozie.,,Graj --- mówi Jezus--- Marku, swoje"--- ,,Oj dobrze, jeno gęślgęśl --- skrzypce. nastroję",,I smyczek",,,I smyczek!"


Dojechali do miejsca wyjazdu i zaczynają tańczyć zawrotnie szybkiego krakowiaka. Skończywszy pierwszą figurę, ustawiają się swoim zwyczajem w dwie grupy i z miejsca śpiewają następne strofy poloneza.

KORYDON


Bartos ci się troska,Że nie ma i włoskaNa smyku,


PASTERZE


Na smyku!


MAŚCIBRZUCH


A nie myśląc wiele,Szast ogon kobyle,Do szyku,


PASTERZE


Do szyku!


DAMETA


Jak zarżnie w swoje szałamaje,Aż Jezus paluszkami łaje:,,Powoli",


PASTERZE


„Powoli!”


znów tańczą krakowiaka, drugą figurę, po czym ustawiają się jak poprzednio

RYCZYWÓŁ


Chleburad pijanyZadął ci w organyNa brzuszku,


PASTERZE


Na brzuszku!


CHLEBURAD


Wit zaś z burych kotówNarobił fagotówfagot --- instrument dęty, którego dźwięk nadaje się do imitowania różnych odgłosów, nadających humorystyczny wydźwięk. Tu prawdopodobnie w znaczeniu: narobił hałasu, rumoru.,Po włosku,


PASTERZE


Po włosku.


BARTOS


Bum, bum, bum --- to ci koncert włoski,Aż Dziecię bierze się za boczki:Ha, ha, ha!


PASTERZE


Ha, ha, ha!


trzecia figura krakowiaka, potem śpiew

Wykonanie tych pastorałek inne niż poprzednich. Więcej swobody. Pasterze rozkrochmalili się[171], są śmielsi. Soliści zwłaszcza folgują sobie, docinając jedni drugim. Aktorzy mają tu pole do inwencji mimicznej i naśladowania różnych głosów.

po krakowiaku obydwie grupy klękają, pośrodku Dameta

DAMETA


Bądź zdrów, Panie młody,Trza nam iść do trzodyŚcieżeczką,


PASTERZE

wskazuje na lewe wyjście


Ścieżeczką.


DAMETA


Jezus, mrużąc brewki,Daje miód z konewkiI z beczką,


PASTERZE


I z beczką!


Oczywiście Dameta i pasterze mają na myśli łaski, jakie na nich przez obcowanie z Jezusem spływają. Atoli[172], choć posługują się symbolami, rozmiary beczki pokazują bardzo realistycznie, chwalą się, że taka wielka, a śpiewając o miodzie, mlaskają językiem. Połączenie tych dwóch tonów: surowego realizmu z bardzo delikatnym, pełnym lirycznego uroku mistycyzmem — to istota i styl tego widowiska.

KORYDON

wszyscy chylą czoła do ziemi


Dziękujmy Panience, pastuchy,Nalawszy po gardła swe brzuchy:Chwała to--Bie, Panie!


PASTERZE


Chwała to--Bie, Panie!


Kładą czapki na głowy i w krakowiaku, okrążając scenę, wybiegają parami na lewo. Każda para, mijając Szopkę, kłania się do ziemi. Aniołowie i Joseph zasuwają zasłony.

### SPRAWA SIÓDMA O HERODZIE OKRUTNIKU

#### 34. CHORAŁ[173]

CHÓR

czterogłosowy, za sceną śpiewa


W dzień Bożego NarodzeniaWeseli ludzie,Błogo im będzie:Z czystej PannyPan nad PanyDziś nam oddany,

O Herodzie, okrutniku,Cóż za przyczyna,Że Maryi SynaNie uznajesz,Nań nastajesz?Wielka twa wina!


Podczas śpiewu wchodzą dwaj pachołowie Herodowi. Strój parobczaków łowickich, tylko na głowach mają hełmy lub czaka, na sposób kolędniczy, papierem kolorowym wyklejone. W ręku trzymają drewniane halabardy, również wyklejone papierem. Miny ich głupawe. Skłonni są do śmiechu z byle czego, pomimo grozy i zapalczywości Heroda. Najwyraźniej kpią z niego. Wnoszą bez najmniejszego uszanowania tron Heroda tj. ozdobne krzesło chłopskie i stawiają je przed stopniami środkowej części tryptyku. Sami stają po obu bokach tronu w postawie warty królewskiej. Teraz wchodzi Herod. Bogaty włościanin łowicki, niby wójt. W odświętnym stroju. Jest to chłop na schwał. Barczysty i brzuchaty. Pomimo roli „czarnego charakteru”, jaką w tym widowisku ma odegrać, twarz jego nalana i jak burak czerwona nie ma w sobie nic z okrucieństwa, owszem jest raczej dobroduszna i jowialna, a tylko grozę udaje. W ogóle nie trzeba zapominać — i to jest zasadnicza koncepcja Pastorałki — że wszystkie role wykonywują[174] kolędnicy. To musi być zaznaczone w tonie i w formie. A więc nie chodzi wcale o „udawanie' Maryi, Josepha lub Aniołów, lecz o to, jak się te postacie w wyobraźni ludowej załamują, jak wyglądają przepuszczone przez pryzmat uczuciowy ludu wiejskiego, oczywiście epoki minionej. Z tego wynika, że, odtwarzając role „Święte”, należy wprawdzie z całą szczerością oddawać ich przeżycia radosne lub smutne, ale zarazem w pewnych momentach trzeba umieć oderwać się od tych osób i stać się niejako kaznodzieją, tłumacząc sens głębszy ich losu, ich smutków i radości. Większość powiedzeń M. Panny, skierowanych do postaci działających na scenie, posiada wartość symboliczną i odnosi się głównie do słuchaczów[175] na widowni. Dlatego to Maria prawie zawsze twarzą do publiczności jest zwrócona. W realizacji scenicznej tych zwłaszcza ról powinno być widoczne nabożeństwo, z jakim aktorowie[176] prymitywni do ich wykonania przystąpili. Co się tyczy roli Heroda, to jednoczy ona w sobie trzy elementy: istotny, grubą kreską zaznaczający charakter tyrana, religijny, uwypuklający stosunek aktora, zespołu aktorskiego i widowni do danej postaci lub faktu, wreszcie kolędniczy, wyrażający się w nieukrywaniu wszystkich defektów i niezręczności, tak typowych dla prymitywnych zespołów teatralnych. Naturalnie, jeżeli Pastorałkę taki właśnie zespół wykonywać będzie, ostatni element odpada. Mówiąc o owych defektach, mam na myśli onieśmielenie wobec widzów (tzw. „tremę” i szereg pociesznych kontrastów, jakie to podniecenie nerwowe spowodować może). Za defekt przenigdy nie mogą być uważane właściwości ludowej interpretacji scenicznej, jako to: pewna surowość wyrazu, rytmika i melodyka recytacji, zupełnie od miejskiej odmienna, albo też skłonność do upraszczania wszelkich zawiłości. Reżyser, względnie instruktor zespołów ludowych, musi baczną uwagę zwrócić na to, by utrzymać równowagę między tonem poważnym a groteskowym, między prawdą a udaniem i między kunsztem a prymitywem. „Rzeźby z chleba” — tym mianem ochrzciłem nasze kompozycje pastorałkowe w Reducie w r. 1923. Muszą więc te rzeźby posiadać zapach wiejskiego chleba. Oto cały sekret!

HEROD

Wchodzi z lewej drzwi pierwszego planu. Jego „marszruta” sceniczna obejmuje podobnie jak w szopce marionetkowej linię prostą, pociągniętą równolegle do widowni, od lewych drzwi pierwszoplanowych do prawych, i prostopadłą od tej linii[177].

Figury sceniczne w tej „sprawie” chodzą, jakby były kukiełkami szopkowymi, zmuszonymi posuwać się tylko między wykrojami, sporządzonymi w podłodze, czyli że wszystkie sytuacje należy układać albo równolegle, albo prostopadle do ramy scenicznej. Sytuacji skośnych nie używać. Herod, rozkraczywszy nogi, siada sztywno na tronie i trzymając w jednej ręce pozłocone jabłko drewniane, a w drugiej takież berło, mówi tonem kolędników, chodzących po wsi z Gwiazdą i Herodem.


Owom ja sam król Heród okrągłego świata
Ze złotem i faworem[178] kwitną moje lata
Afryki antypody[179] i podziemne kraje
Wszystko to w mojej mocy królewskiej zostaje
Mnie hołdują na klęczkach i Hannibalowie
Mogoł i macedońscy też Aleksandrowie!
Znaków przestankowych nie postawiono, albowiem Herod w podobnych tyradach przeważnie ich nie uznaje. Cały ten ustęp wypowiedział, a raczej wykrzyczał, jednym tchem.
Odsapnął i dalej ciągnie rzecz swoją.
Trzeba dodać, że Herod celuje również w stawianiu niewiarogodnie fałszywych akcentów logicznych. Efekty te zaznaczamy przez podkreślenie danego słowa[180].

Ale nie wiem co się dzieje,Że się tron pode mną chwieje?

Dopiero po tych słowach — nie wcześniej! — Pachoł pierwszy i drugi trzęsą rytmicznie, kilka razy, krzesłem. Herod wstaje, patrzy ciekawie na siedzenie krzesła, potem znów siada i najspokojniej w świecie mówi.

Czemu jestem niespokojny,Chociaż nie ma głodu, wojny?pauza, nie wiadomo dlaczegoakcentyHej dworzanie, feldmarszały,Nucić mi tu madrygały,Bom pogrążon w smutku cały!


#### 35. ŚPIEW PACHOŁÓW HERODA[181]

PACHOŁY

śpiewają „baranimi” głosy, zupełnie po wiejsku, gęby uśmiechnięte od ucha do ucha, a śpiew niemrawy, choć hałaśliwie do taktu stukają halabardami o podłogę


Dziś dzień, Herodzie, dziś dzień, bogaczu,
Dziś dzień wesela, ale nie płaczu!
Jak słońce świeci w słonecznym kole,
Ujrzysz rozkosze na tym padole!


stuk halabard podczas przygrywki

PACHOŁ I


Wszak się król Heród pod szczęściem rodzi…


PACHOŁ II


Wszak Herodowi nic nie zaszkodzi…


PACHOŁ I


Po całym świecie famona[182] słynie…


PACHOŁ II


Króla Heroda wszelka złość minie…


z ostatnimi słowy pieśni łączy się krzyk Pachoła III

muzyka urywa, nie dociągając do końca frazy muzycznej

PACHOŁ III

biegnie z głębi widowni na scenę, po drodze drze się wniebogłosy, potem staje na lewo od Heroda


Najjaśniejszy monarcho-o-o-o![183]klepie szybko; złe akcenty logiczne i fałszywie akcentowane słowa, mówi z chłopska
przed twoimi wroty
Stanął ufiec Trzech Królów altembaśny[184] — złoty
Każdy z nich ma koronę jakoby gwiazdzistą
Każdy kroczy z dworaków przystojną asystą
Są tam także wielbłądy i ucieszne simiae[185]
Monstra[186]oraz noszące nieznane nam imię
Pierwszy z ziem uriańskich[187] drugi z Arabii
Trzeci król z czarnej pono przybył Etiopii
Gęby ich tak cudaczne jakoby maszkary
Mięsopustne przywdziali nie wiem zali czary
To są albo wesołków miejskich krotochwile…


HEROD

wpadł w zupełnie ten sam ton


Jakożkolwiekby było, podejme ich mile.
poufnie do Pachołów, stojących obok
Dziś, gdy memu imperium grozi rokosz dziki,
Trzeba mi też zażywać inszej polityki.
do Pachoła III
Idź, sługo…
nie czekając na dalszy ciąg rozkazu, Pachoł III pędzi na widownię, ku głębnemu wyjściu; Herod wrzeszczy, przytknąwszy ręce do ust jak ten, co w górach na drugiego woła
…i przyprowadź ich tutaj dostojnie,
Może mi wieści niosą o jakowej woj-nie-e-e-e-e!!


#### 36. DRABANT[188]

na wejście 3-ch Królów

Starodawny ten taniec składa się, jak wiadomo, z 2-ch części. Pierwsza, uroczysta, w rytmie 4/4, druga w rytmie 3/4, jest rodzajem obertasa, z początku wolnego, potem zawrotnie szybkiego, pod koniec znów wolnego. Pierwszą część gra się kilkakrotnie, tak długo, dopóki Kacper i Melcher nie wejdą na scenę.

Druga towarzyszy wejściu Baltazara i jego świty.

Pantomina[189]. Pochód 3-ch Królów. Stroje magów i ich otoczenia przypominają kostiumy krakowskiego „Lajkonika” (Konika zwierzynieckiego) i towarzyszących mu „włóczków” (flisaków). Pochód rozpoczynają dwaj słudzy w granatowych czamarach, palonych butach; na głowach mają stożkowate czapki z lśniącego papieru kolorowego, owinięte u spodu wzorzystą chustą krakowską niby turbanem. W ręku niosą buńczuki tj. kije czerwone, zakończone półksiężycem i zwisającymi kolorowo pomalowanymi końskimi ogonami. Tymi kijami tłum gapiów rozpędzają. Za nimi tak samo ubrana „orkiestra”, składająca się z dwóch „grajków”: jeden ma na plecach przytroczony duży kocioł, a drugi wali weń do taktu pałkami.

Potem idzie król Kacper w czapie Lajkonikowej na głowie, w stroju, będącym mieszaniną motywów ludowych i wschodnich, i w bardzo długim płaszczu, którego tren niosą pachołkowie w kostiumach „włóczków”. Na końcu kroczy „Słoń”. Jest to właściwie tylko łeb słonia, bardzo prymitywny, osadzony na kiju, zasłoniętym wzorzystą kapą, pod którą schowany jest chłopiec, tak, że widać doskonale jego portki i buty z cholewami. Idą w tempie wolnym, uroczystym, naśladując chód koński. Kacper i dwaj, tren niosący, wchodzą na scenę i ustawiają się na prawo od Heroda. Włóczkowie z buńczukami, bębnista z pałkierzem i słonionoścą ustawiają się na stopniach po prawej stronie tuż przy ramie scenicznej, uważając, aby widzom nie zasłaniać widoku.

Muzyka zmienia tempo pierwszej części drabanta na prędsze o połowę. Bijący w kocioł stosuje się do tego tempa. Teraz idzie król Melcher. Strój jego jest odmianą Kacprowego. Ogon płaszcza niosą tak samo ubrani słudzy. Za nimi „Wielbłąd”, sporządzony w podobny sposób jak „Słoń”. Twarz Melchera nieco zabarwiona na czekoladowo, ale dosyć niedołężnie. Idą drobnym truchcikiem, naśladując bieg koni. Melcher z dwoma niewolnikami wchodzi na scenę i staje po lewej stronie Heroda. Wielbłąd przystanął na stopniach, po lewej stronie, tuż przy ramie scenicznej.

Teraz muzyka rżnie drugą część drabanta: siarczystego obertasa. Galopem, również kroki końskie naśladując, cwałuje król Baltazar z dwoma niewolnikami, niosącymi tren jego płaszcza i „Żyrafą”. Baltazar wygląda zupełnie jak murzynek, wyobrażony na domu „pod murzynem” w Krakowie[190], tylko twarz ma sadzami uczernioną i to nie dość wprawnie[191]. Niewolnicy jego to znowu włóczkowie, ale z poczernionemi twarzami. Baltazar wbiega ze sługami na scenę, gdzie naprzeciw tronu Heroda siadają, po turecku złożywszy nogi. Żyrafa przyłącza się do Wielbłąda.

Herod i jego asysta z wielkim ukontentowaniem i ciekawością przypatrywali się pochodowi dwóch pierwszych orszaków. Ale gdy zabrzmiały ochocze dźwięki obertasa, gdy jeszcze zobaczyli takie dziwo jak czarny, malutki, a pękaty król Baltazar, aż ich poderwało! Niepomni na srogą etykietę dworską, poczynają wycinać obertasa, pokrzykując „hu ha!” — z wielkiej uciechy. Ten szał taneczny udzielił się także Kacprowi, Melcherowi i ich dworakom, kapeli i zwierzętom. Całe pstrokate bractwo rozpląsało się teraz, przytupując i pokrzykując tak długo, dopóki Baltazar nie przycupnie przed tronem. Wtedy muzyka jak ręką uciął urywa, bez względu na sens muzyczny. Wszyscy przyjmują postawę urzędowo dostojną.

KACPER

oddając pokłon Herodowi, mówi


Salve, królu Herodzie[192], mój sąsiedzie możny,
Jestem król Orientu[193], Gaspar, magus[194] zbożny.


Herod salutuje jabłkiem

Pachoły prezentują halabardy

MELCHER


We mnie widzisz Melchera, cara arabskiego
I gwiazdarza w swej sciencji[195] nader uczonego.


Herod salutuje jabłkiem

Pachoły prezentują halabardy

BALTAZAR

mówi pociesznym dyszkantem[196]


Jam jest cesarz murzyński, szpetne me oblicze
I znam, jak moi bracia, kunszta tajemnicze.


Herod wita go podniesieniem nogi nad jego głową schyloną, trzęsąc się ze śmiechu, Pachoły nie prezentują broni, bo aż ich kolki ze śmiechu sparły[197]

HEROD


Witam regem Orientis[198] i arabskich włości,
A królewskiej Murzynów też rad jestem Mości.
Mówcie, co was przywiodło do mojego państwa?
Czyli trzeba mi bronić…
wstaje i niby z wielką czcią zdejmuje koronę z głowy
świętego pogaństwa?


znów siada

KACPER


Insze zgoła przywiodły nas do ciebie sprawy,
Tuszę, iże nam raczysz dać posłuch łaskawy.


#### 37. MELODRAM. WIDZENIE KRÓLA KACPRA[199]

Kacper mówi na tle cichej muzyki organowej, zwrócony twarzą do widowni, patrzy w jej punkt najdalszy i najwyższy, „niebo”, i stamtąd widzenie odbiera, przeżywając je powtórnie. Wszyscy w tamtą stronę patrzą, z wyjątkiem Heroda. Nawet Baltazar odwraca się z wolna, zgodnie ze słowami Kacpra, ku widowni. Herod ponuro łeb ku ziemi opuścił. W chwili, gdy Kacper wypowiada słowa Anioła, wszyscy, nie wyłączając sług Heroda i zwierząt, klękają i zdejmują nakrycie głowy, patrzą nabożnie w „niebo” i niby anielskiego głosu słuchają.

KACPER


Będzie już rok bez mała, jak na szczycie wieży,
Śledząc komet obiegi po niebieskiej ścieży,
Wpatrzony w ów świetlisty Cherubinów thronus[200],
Ujrzałem, jako ku mnie Angelus Polonus[201]
Spuszczał się uroczyście z wyżyny nadchmurnej
I w te słowa rzekł do mnie poseł złotopiórny:
„Jest w cichej Sarmacyi Betleem-Ephrata,
Miasteczko bardzo podłe, tam Salvator świata[202],
Emanuel, przez Pismo od wieków głoszony,
W lichej szopie, w jasłeczkach będzie narodzony.
Jest ci to Król nad Króle, jest to Pan nad Pany,
On z jęctwa[203] wyswobodzi nieszczęsne ziemiany,
Z pierworodnego grzechu świat wszystek wybawi,
Rajski upad męczeńskim żywotem naprawi”.
wszyscy wracają do pierwotnej postawy i słuchają Kacpra z przejęciem
Co rzekłszy, Anioł Polski znikł na firmamencie,
Jam zaś peregrynacją[204] przysiągł odbyć święcie
Do onego miasteczka, do biedoty owej,
Kędy ma się objawić Duch Wolności Nowej!


muzyka milknie, wszyscy nakrywają głowy

HEROD


Co mówisz, królu Kacprze, czylim dobrze słyszał?
Któż się tu, krom[205]Heroda, będzie królem pisał?
Melcherze i Balcerze, a skądże to wiecie,
że król ma być zrodzon w tutejszym powiecie?


MELCHER


Mnie takoż był się we śnie ów Angioł pokazał
I do szopy betlejskiej pątować rozkazał.


HEROD

szyderczo


I gdzież to, jeśli łaska, jest ów król zrodzony?
Powiedzcież, abym i ja oddał mu pokłony!


śmieje się na całe gardło, Pachoły śmiech Heroda przedrzeźniają, lecz zgromieni jego surowym wzrokiem, milkną i spode łba patrzą na niecnotę

BALTAZAR

dyszkantem, z żakowska, fałszywie akcentując niektóre słowa


O Panie Herodzie, my sami nie wiemy,Jeno za promienidłem Gwiazdy wędrujemy.Dzisiaj Gwiazda nie świeciła,Więc nam drogę zagubiła,Ale z powrotymPowiemy ci o tym...


w ostatnim wierszu daje ton taki, jakby to nie był koniec zdania i jakby miał jeszcze dalej mówić

#### 36. DRABANT

Trzej Królowie, nie żegnając się z Herodem, odchodzą w ten sam sposób i w tym samym porządku, jak przyszli. Wychodzą na prawo, drzwiami bliżej sceny umieszczonymi. Podczas obertasa Herod nieruchomy. Pachołom nogi drgają do tańca, lecz boją się Heroda.

HEROD

po odejściu Trzech Królów wstaje z tronu i, biegając wzdłuż linii równoległej do widowni, klepie mechanicznie następującą częstochowszczyznę


Ha niestety co za trwogaDuszę moją wskroś przeszywaNie wiem gdzie mam szukać wrogaAle hetman mój przybywa...


FELDMARSZAŁ

Wchodzi z pierwszego planu, z lewej, ubrany jest po łowicku; kask, akselbanty[206], epolety i patrontasz[207] z papieru, szabla drewniana. Podobnie jak jego pierwowzór w szopce krakowskiej stale salutuje; ręka prawa jakby przylepiona do daszka hełmu. Wyprężony wojskowo do połowy ciała, bo nogi trzęsą się ze strachu.

mówi z chłopska, jednym tchem, fałszywie akcentując


Stawam przed tobą miłościwy panieSkładam ci hołd mój i uszanowanieA choć cię widzę w okrutnej boleściNiosę tobie takowe wieściKtóre przerażą twą duszęI sam na nie zadrżeć muszę...


HEROD

zapomniał snać o niedawnej trwodze, bo mówi łagodnie, identycznie tym samym tonem, co Feldmarszał


Co takiego, mów mi śmieleChoćby się niebo zaćmiłoTy na to nie zważaj wcaleByle moim dobrem było...


nie kończy zdania

FELDMARSZAŁ


Najjaśniejszy monarcho, świat ci hołdujący
Rebelią dziś czyni ciebie nieznający…


HEROD

łagodnie zdziwiony


I cóż za rebelia w królestwie nastaje,
Że jemperatórowi[208] godności nie daje?
Idź, zbieraj skrzętnie wieści, rebelia czyja,
A powiedz rokoszanom…
nagle wpadł w pasję i, przykładając berło do własnej grdyki, wrzeszczy
…że w tych rzeczach szyja!!!


FELDMARSZAŁ

zdejmuje kask z głowy, trzyma go w ręce jak żołnierze w kościele, robi pół obrotu w lewo i, patrząc w „niebo”, mówi poważnie, nogi już mu się nie trzęsą; Pachoły również zdejmują czaka i nabożnie patrzą w „niebo”; Herod obojętny


W całym państwie twoim słynieWieść o zrodzonej Dziecinie.Nie wiedzieć, z jakiej rodziny,Przewyższa królewskie syny.Okazują się w niej cudy,Ma być król nad wszystkie ludy.

Nawet stanu wyższego wszyscy się zbiegają,
Z wiejskim gminem pospołu hołdy mu oddają.


HEROD

odwrócił się od niego


Toć słyszałem od królów jakoweś ambaje[209],
Ale dubom smalonym[210] król wiary nie daje!


FELDMARSZAŁ

jw.


Królu, w Betleem mieście już on narodzony
I w stajence na sianku wonnym położony.


Feldmarszał nakrywa głowę i wraca do dawnej postawy, podobnie Pachoły

HEROD

znów biega po swoim torze


Ach, co ja słyszę, aby mój poddanyMiał zostać panem nad pany?Poniżył moje berło i koronę?Niech w tej chwili ogniem spłonę,Żem się doczekał takiej niesławy!

nachyla się, aby szepnąć na ucho Feldmarszałowi, lecz ten tak się przestraszył, że jak był wyprężony, tak zwalił się na Heroda, wobec tego Herod mówi w powietrze

Sługo mój wierny i hetmanie prawy,

Idź żywo, zbierz zewsząd żołnierskie orszaki,
Wybijcie wszystkie dzieci — i niechaj mam znaki!
ciszej, grobowym głosem
A gdy dasz rzezi hasło, by wyrżnąć dzieciny,
Niechaj też zginie… i syn mój jedyny!


aż się załamał

FELDMARSZAŁ

w postawie zwykłej


Idę dopełnić, panie, co kazałeś,
Za kilka godzin spać będziesz bezpieczno,
A gdy tak wielki rozkaz mi wydałeś,
W pamięci ludu noc ta będzie wieczną.


wojskowy zwrot w tył, wychodzi, z ręką wciąż „przylepioną” do daszka hełmu, pierwszym planem na lewo

#### 38. MELODRAM. ANIOŁ — ŚMIERĆ — DIABEŁ[211]

Organy. Herod naprawdę sposępniał. Siada na tronie. Twarz w rękach ukrył. Na scenie światło przygasa. W ledwo rozchylonym rozporze opony środkowej ukazuje się w słabym złotawym świetle Anioł. Pachoły zdejmują czaka i klękają.

ANIOŁ

mówi na tle muzyki


Ach, królu, królu, bój się Pana Boga,
Stoi oto koścista Śmierć u twego proga!
Nie zawierzaj koronie, nie ufaj w bogactwa,
Wszystko stanie się rychło zdobyczą robactwa.


Gdy Anioł zniknie, w prawym skrzydle, przez szparę między oponą a słupem, wysuwa się kosa drewniana, wapnem pobielona, na tle trupio-zielonego światła. Głos Śmierci dobiega spoza zasłony. Jest to szept, podkreślający wszystkie muzyczne efekty wiersza. Pachoły chowają się za tron.

ŚMIERĆ


Cza-a-a-as,Czas,Już niosą trunę,Pó-ó-ó-ójdź,Odbierz fortunę!Za zbrodnie tego świataCzeka-ć hojna zapłata.Już miotają czarci losy,Chrapliwe już słychać głosy:Na-a-a-a-asz wiecznie będzie!brzęk jakby ostrzonej kosyPro-o-o-och,ProchTwych strojów moda,Pro-o-o-ochProchTwoja uroda!Trup straszliwy na twarzy,Ropa w uściech się smaży,Za perfumy smród nieznośny,Za kapelę dzwon żałosny,Za pałac ja-a-a-ma!


kosa znika za oponą[212]

DIABEŁ

ukazuje się w lewym skrzydle, przez szparę widać tylko widły na tle czerwonego światła


Nie bój się, Herodeńku, ja twym adiutorem[213],
Rzezaj wszystkie młodzianki betlejskie wieczorem.


widły znikają

ANIOŁ

ukazuje się tam, gdzie pierwej

Pachoły wyłażą z ukrycia i na klęczkach słuchają


Gotuj mary, całuny, żałobne gromnice,
Pierwej padniesz, nim sięgniesz Synaczka Dziewice!


znika za oponą, na scenie rozjaśnia się

Pachoły wracają na swoje miejsca

Herod budzi się z drętwoty

muzyka milknie

HEROD


Sam już odchodzę od rozumu swego…
Hej straże! zawołajcie rabina starego,
Niech Mosiek arendarz zaraz tu przychodzi
I rzecz całą wyłoży z biblii, jak się godzi.


PACHOŁ I

stukając halabardą, woła w stronę lewych drzwi pierwszoplanowych


Mojsi kime ra!


PACHOŁ II

jak pierwszy


Mojsi kimera[214]!!


OBYDWAJ

jw.


Mojsi ki-me-ra!!!


Wchodzi z lewej strony stary Rabin z grubą biblią pod pachą. Z postaci podobny do „żydków emausowych”. Ruchy sztywne, kanciaste, sprężynowe. Twarz martwa.

RABIN

głosem niskim, kiwając się rytmicznie


Klaniam sie, panie królu, klaniam bardzo nisko,
Choć z daleka stoi, psiecie nózki ściskam.
Po co jegomościnku króle po mnie tutaj psisłał?
Zebym z tego książecka bublije psiecytał?


HEROD

tragicznie


O nie dziwuj się, Mośku, żem przywołał ciebie,
Mnogie są bowiem znaki na ziemi i niebie,
Że się w naszej parafii narodził Mesjasz,
Bóg istny, król żydowski, a pono też i nasz…


RABIN

jowialnie


Ja… znam tilko król Heród, co szedzi na tronie…
A „bób” — to wun sze rodzi w polu, na zagonie…

śpiewnie, podskakującW piątek żydki go zbirają,W siabas do barszczu wrzucają...


HEROD

flegmatycznie


Straże, bijcie tego żyda,Niechaj zaraz sekret wyda!


Pachoły również flegmatycznie podchodzą do Rabina i mechanicznymi ruchami walą go po grzbiecie halabardami, po czym spokojnie wracają na swoje miejsce

RABIN

pod ciosami halabard obraca się to w prawo to w lewo


Aj waj!! ja zaraz powim… „buk” sze w lesie rodzi,
Z niego sze robi pałkie, co po kościach chodzi…


HEROD

jw.


Bijcież mi cybucha tego,Co zdradził króla samego!


Pachoły jw.

RABIN


Wus ist? Po co robić takie brewerie?
z rezygnacją
Ja psiecytam, co stoi w tej nowej bublije!
otwiera księgę i czyta, kiwając się modlitewnie
rodzaj śpiewu
„Psijdzie Mesjasz, najstarszy między książętami,
„I wun odbierze wsistkich rzędziech nad żydkami.
„Odunaj[215] sze naziwa… to paniątko nowe…
kończy szybko, zamyka oczy, aby skuteczniej znieść bicie, które go niewątpliwie czeka, skurczył się, aż przykucnął do ziemi
„I coby sze król Herod bojał o swą głowę…”


ale tym razem Pachoły go nie biją

HEROD

z patosem


Już dosyć… dosyć, Mośku!…
do Pachołów
Dobrze więc zrobiłem,
Że okrutne mandata[216] rycerstwu zleciłem…


Rabin przykucnięty wychodzi na lewo

z prawej wchodzi Pachoł III i w dosyć poufałym tonie odzywa się do Heroda

PACHOŁ III


Panie! na twe komnaty królowa wstępuje,
Jak zawdy, tak i dzisiaj srodze lamentuje.


HEROD

niechętnie


Wpuścić! Chocia mnie mierżą te babskie lamenty,
Wysłucham raz ostatni, bym miał spokój święty!


Pachoł III podchodzi ku drzwiom prawym, stuka niby uroczyście halabardą, potem ją komicznie „prezentuje”, a po wejściu Królowej odchodzi prawymi drzwiami

Wchodzi Herodowa w odświętnym stroju bogatej Łowiczanki. Na głowie korona ze złotego papieru. Mówi głosem piskliwym, afektowanym, „robi” strasznie wielką damę. Heroda traktuje z góry, uważając się za lepiej urodzoną i wychowaną. Najlepiej, by tę rolę grał mężczyzna, co zresztą zgodne byłoby z tradycją teatru religijno-ludowego. Mężczyzna, mówiący dyszkantem, najłatwiej uchwyci ton kolędników i szopkarzy, odtwarzających tę rolę z nieporównanym tragikomizmem. Królowa trzyma w ręce w sposób arcywytworny chusteczkę, niczym elegantka z XVIII wieku. Nie rozstaje się z nią i wciąż oczy lub nos uciera. Herod, gdy zobaczył swoją magnifikę[217], odwrócił się do niej plecyma[218] i tak już stale z nią rozmawiać będzie.

HERODOWA

z akcentami też krucho


Rzuciłam froncymeru[219]mojego zabawy,
Bo mnie tu przywabiły te zgiełkliwe wrzawy,
Które pospół z dworaki mąż mój wyprawuje.
I znowu cię srogiego, Herodzie, znajduje!


HEROD


Daruj mi jejmość, daruj, iż przez lat tak wiele
Wyrządzam tobie jeno żałobne wesele,
Oto ból nieużyty dręczy moją duszę,
dumnie
Z przyczyny polityki przecież milczeć muszę!


HERODOWA

klęka


Żebrze twej łaski, o panie,Byś kończąc swe panowanie,

Wspomniawszy na mnie…
Herod jeszcze bardziej się od niej odwraca
i na syna swego,
Dał wolność
pokazując na widownię
dla ludu twego.
poczciwie

Niech cię wielbią, niech szanują,Dobroć twoją w sercach czują,Bądź dla nich ojcem i panem!


HEROD

wymachując w zacietrzewieniu berłem


Pogardzam, pogardzam, pogardzam takowym stanem!!
podnosząc berło w górę
Wolność dła mnie dziś żywiołem!
opuszczając berło ku ziemi
a nie dla narodu mego!


HERODOWA

z perswazją


O królu, bądź rodu bohaterskiego!
Herod na to całkiem się odwrócił, siedzi teraz tyłem do widzów
pauza; królowa, widząc, że nic nie wskóra, wstaje z klęczek i trzymając chusteczkę przy oczach, z godnością wielką odchodzi na prawo

Więc cię żegnam, mężu drogi,I opuszczam twoje progi,Idę do swego mieszkaniaW celu syna powitania.


wychodzi

HEROD

piorunem odwraca się, mówi poufale, nie bez pewnej wesołości do Pachołów


Byłbym się z inszym spotkał jejmości przyjęciem,
Gdyby znała, com z lubym począł jej dziecięciem!


Pachoły śmieją się

wpada Feldmarszał z lewej, trzymając wyciągnięty, czerwoną farbą pomazany pałasz drewniany w prawej ręce, a lewą salutując

FELDMARSZAŁ


Najjaśniejszy Herodzie, spełnione mandata:
Wyrżnęliśmy dziatki, co im i trzy lata!


PACHOŁ III

wpada z lewej z takim samym pałaszem i staje obok Feldmarszała


Już się stało zadość rozkazu twojego:
Wszystkie ścięte bachory aż co do jednego!


stoją nieruchomo, salutując i trzymając wyciągnięte zbroczone pałasze; wpada Pachoł IV z lewej i tak samo staje

PACHOŁ IV


Starszej pani Racheli synyśmy stracili,
By się twoim hónorem więcej nie szczycili!


wpada z lewej Pachoł V, robi to, co tamci

PACHOŁ V


Na ostatek najlepsza czeka cię nowina:
Ścięliśmy oto głowę waścinego syna!


grzmot potężny na wielkim bębnie

Feldmarszał z trzema Pachołami w szyku wojskowym wychodzą na lewo

światło na scenie przygasa

#### 39. MELODRAM. HEROD — ANIOŁ — ŚMIERĆ I DIABEŁ[220]

organy

HEROD

powstał z tronu, chwycił się oburącz za głowę i kiwając nią rytmicznie, lamentuje


Ach, biada, biada mnie, Herodowi,
Utrapionemu wielce królowi,
Którym szczerze miłował jedynego syna,
Teraz go utraciwszy — nieszczęsna godzina!
tupie kilkakrotnie w podłogę
Ach, rozstąp się ziemio, a pochłoń mnie swego
Potępieńca piekielnego!
do widzów ze skruchą
Chciała Bożego Syna zabić moja ręka,
A teraz-ci mnie czeka piekieł sroga męka!


stoi nieruchomo ze spuszczoną głową

ANIOŁ

w środkowej części tryptyku zjawia się tak jak pierwej


Koniec twego imperium zbliża się, Herodzie,
Już pokój, przez Anioły głoszon, jest w narodzie!


znika

ŚMIERĆ

wysuwa kosę w prawym skrzydle jak poprzednio, Pachoły kryją się za tronem


Patrzcie, patrzcie, bogacze, na te nędze wasze,
Które w grobie czekają na rozkoszne pasze!
Już się wam z rąk dostatki na wieki wyślizgły,
Gdy rdza złoto, a szaty wasze mole zgryzły,
A wy sobie za to pomsty naskarbili,
Gdyście za rozkosze wieczny gniew kupili.
przeciągłym głosem
Tak wo-ła Ja-kub Świę-ty!!


znika

DIABEŁ

jak w poprzedniej scenie, w lewym skrzydle


Ostrzę ja moje widły na ciebie, pohańcze[221],
I śmiertelną galardę[222] wnet z tobą zatańczę!


znika

ANIOŁ

zjawia się jw.

Pachoły znów wysuwają się spoza tronu i nabożnie klęczą


Nie pora jeszcze, diable, ustąp precz, koścista,
Większa kaźń zgotowana jest dla Ancykrysta[223]:
Póki żyw, niech wie o tym, jak Pan triumfuje,
Jak lud wszystek od kata swego odstępuje,
Korząc się przed ubóstwa świętym majestatem
W lichej szopce, gdzie Jezus biedaczynie bratem.


znika

Herod ze spuszczonym nisko łbem, wolnym krokiem wychodzi na lewo, Pachoły idą za nim, wlokąc po ziemi tron

scena rozjaśnia się

### SPRAWA ÓSMA ADORACJA KRÓLÓW

Aniołowe i Święty Joseph rozsuwają zasłony w tryptyku.

Widok jak w Adoracji pasterskiej.

#### 40. CHÓR ANIOŁÓW[224]


Infinitae bonitatisEt immensae MaiestatisScenam recludit praesepium.Hic amor riget,Hic ignis friget,Hic Deus iacet,Hic Verbum tacetHic ImmortalisNascitur mortalisInfinitae bonitatis (...) Nascitur mortalis --- Ach, dobroci niezmierzonej I miłości nieskończonej Widok nam stawią jasłeczka. Ogień chłodnieje, Miłość ziębnieje, Zamilka słowo, W pieluszkach owo Bóg nieśmiertelny --- Człowiek śmiertelny.!


Po śpiewie odbywa się

#### KROTOFILA DUSZY POBOŻNE Z NOWONARODZONYM JEZUSEM[226]

Jede. z Aniołów w tym dialogu mówi słowa Duszy, inny Anioł za Dzieciątko przemawia. Anioł I klęczy przed żłobkiem, z rękami skrzyżowanymi na piersiach. Anioł II, zanim wypowie słowa Chrystusowe, pochyla się nad kolebką, jakby słuchał, co mu Dzieciątko szepce, potem, zwrócony twarzą do widowni jak kapłan mszę odprawiający, ręce rozwiera i mówi głosem melodyjnym a pełnym dobroci. Podczas jego strof wszyscy klęczą.

ANIOŁ I


Co to za sekret, mój Jezu kochany,
Żeś się narodził z Przenajświętszej Panny,
Będąc wszechmocnym Bóg z Boga przed wiekiem,
Jesteś człowiekiem?


ANIOŁ II


Rozmawiaj śmiele ze mną, duszo moja,
Niechaj się chętka uspokoi twoja:
Stałem się człekiem, abym człeka w niebie
Mógł mieć u siebie.


ANIOŁ


Kiedyś Dzieciną, jakoż niebo trzymasz
Na trzech paluszkach, gdy tej mocy nie masz?
Jeśliś jest mocny, czemu ustępujesz,
A nie królujesz?


ANIOL II


Lubom Dzieciną, lecz jestem wszechmocny,
Ze wszech monarchów któryż jest tak mocny?
A w tym ubóstwie chwały mej nie tracę,
Inszych bogacę.


ANIOŁ I


Jeśliś jest ogniem, czemu drżysz we żłobie?
Zapal, o Jezu, w sercu moim sobie,
Rozgrzej członeczki, o pociecho droga,
Bo zima sroga.


ANIOŁ II


Twoje mnie, duszo, ziębią oziębłości,
Że nie masz ku mnie gorącej miłości,
Przytul mnie k'sobie[227], zaraz się rozgrzejesz
I roztopniejesz.


ANIOŁ I


Z Ciebie Anieli pociechę swą mają,
Czemuż się oczka łzami zalewają?
Po twej gębusi toczą się kropelki,
Jako perełki.


ANIOŁ II


Bardzoś się duszo, bardzo ubrudziła,
Trzeba, byś kąpiel z moich łez sprawiła,
Zanim się sama nad swymi grzechami
Zalejesz łzami.


ANIOŁ I


O przebacz, Jezu, żem się ośmieliła,
Abym się z tobą ustnie rozmówiła,
Żem się tak wielkiej rzeczy poważyła,
Miłość sprawiła.


ANTOŁ II


Wdzięczna mi, duszo, krotofila twoja,
Rozmawiać z tobą jest to rozkosz moja,
Już się nie puszczaj mej, duszo, opieki,
Po wszystkie wieki.


#### 41. POLONEZ TRZECH KRÓLÓW[228]

Po skończonym dialogu anielskim odzywają się dźwięki posuwistego, poważnego poloneza. Aniołowie ustawiają się w zwykłym porządku, a Joseph gorliwie szykuje się na przyjęcie dostojnych gości. Nasamprzód w głębi widowni ukazuje się kolędnik z odkrytą głową, niosący Gwiazdę na kiju. Kroczy poważnie ku scenie, gdy na nią po schodach wejdzie, uklęknie przed Szopką i przez chwilę w tej pozycji pozostanie. Potem przejdzie na prawą stronę sceny i tam stać będzie, trzymając Gwiazdę wysoko. Za nim uroczyście, a w wielkim skupieniu, idą Trzej Królowe, niosąc dary tradycyjne. Asystę ich stanowią tylko pacholicy, niosący treny ich kap wzorzystych. Królowie, wszedłszy na scenę, klękają w lewym narożu pierwszego planu.

podczas tego pochodu śpiewa

CHÓR ANIOŁÓW


Trzej królowie jadąZ królewską paradąZ dalekiej krainyDo Dzieciny.Wiozą mirrę z SabySaba, królestwo Saba --- dawne królestwo w południowo-zachodniej części Półwyspu Arabskiego, znane w starożytności z produkcji wysokiej jakości mirry.,Kadzidło z Araby,Złoto od Mogoła,Dań dla Króla.Złoto Pana,Kadzidło Kapłana,Mirra smakiemMęki Pańskiej --- znakiem.Infantinfant --- syn. się uśmiecha,Wielka to uciecha,Prezenta przyjmuje,Applaudujeapplaudować --- oklaskiwać, pochwalać.!


po skończonej muzyce

KACPER

mówi


Venientes Betleem[232], padłszy na kolana,
Cum gaudio salutamus Nowotnego Pana.
Salve noster niebieski Paniczu malutki,
Totus delectabilis, bardzo rumianiutki:
Cur tak ubogo leżysz, inclyte Parvule?
Cur non habes pulvinar, nec białej koszule?
Ecce ab Oriente jesteśmy królowie,
Acz-ci nie katolicy, przecież wierni w Słowie.
Munera symboliczne w darze Ci składamy:
Męczennika, kapłana i króla witamy![233]


podchodzi ku Szopce, z nabożeństwem składa dary i wraca na dawne miejsce, gdzie klęka

Melcher


Emanuelu, Synu Maryi,
Co jest powodem Twej mizerii?
Wszak Emanuel znaczy: „Bóg z nami!”
Za cóż wół, osieł asystentami?
Jeżeliś Pan Bóg, czemu łzy, żale,
Jako Jonasza na morzu fale,
Tak napastliwie Cię atakują,
Istoty Boskiej w Tobie nie czują?
odwracając się nieco ku widzom i do nich mówiąc
„Bóg z nami!” — wiemy, co to już znaczy:
Że Jezus z nami cierpieć dziś raczy.
„Bóstwo” — „ubóstwo”, przecież nie wielą,
Jeno się jedną literką dzielą.
Ach, jakiż afekt[234] dla nas, jakie ma
Serce Bóg, kiedy w szopie systema
Obrawszy sobie, za przykład służy
Tobie, człowiecze, w ziemskiej podróży.


pochyliwszy głowę, idzie ku Szopce z darami, składa je na stopniach i wraca na swoje miejsce, gdzie klęka

BALTAZAR

z dziecinną prostotą odmawia modlitewkę


Salve pia Genitrix, ozdobo pudoris,
Niech Cię wychwala język Angelici oris.
Panną będąc, poczęłaś — Virgo genuisti,
Panną po narodzeniu Filii mansisti.
Boże nasz, involute carne puerili,
Omnes Cię wyznawamy cum prece humili,
Wołając: Miserere, miserere nobis,
Sancta Maria et Joseph, orate pro nobis[235]!


składa dary jak jego poprzednicy

Maria powstaje, podczas jej przemówienia Joseph i Aniołowie klęczą

MARIA


Nie umie to Dzieciątko przemówić, mój panie,
Przeto ja, Matka Jego, zań podziękowanie
Uczynię, On zaś tobie na wysokim niebie
Zapłaci tę uczynność, gdy weźmie do siebie[236].


Aniołowie i Joseph powstają

JOSEPH


Dziękujemy za wasze ofiary mistyczne,
A także za podarki kosztowne i śliczne.
Przydadzą się nam one w mizerii naszej,
Zwłaszcza czasu tej zimy, która mrozem straszy.
Dzięki za altembasy[237], bławaty[238], baczmagi[239],
Będzie miał sutą odzież ten Chłopczyna nagi!
A teraz, hej, grajkowie, uderzcie w kornety[240],
Śpiewacy, nuż motety[241], skoczkowie[242], balety![243]


#### 42. ŚPIEW I TANIECH TRZECHKRÓLOWEGO ORSZAKU[244]

Królowie stoją na uboczu, przypatrują się

Śpiewają pacholęta w orszaku Królów

do ich tańca po każdej strofie przyłączają się Aniołowie z bocznych skrzydeł tryptyku

refren śpiewają wszyscy

Taniec powinien mieć charakter hołdu składanego Dzieciątku i utrzymany być winien w stylu „chodzonego”.


Jam jest dudka Jezusa mojego,
Będę mu grał z serca uprzejmego.
Graj, dudka, graj,
Graj Panu, graj!

Na piszczałce i na multaneczkach[245],
Na bandurze[246] oraz na skrzypeczkach.
Graj…

Na fujarze, arfie[247] i cymbale,
Szałamai i wdzięcznym regale[248],
Graj…

Na klarnetkach i do lutni zmierzę,
W trąby, kotły na wiwat uderzę.
Graj…

Jać będę grał, póki sił mi stanie,
I sam Ci się za instrument daję.
Graj sobie, graj.
Graj, Panie, graj!

Jak tylko chcesz, dla uciechy Twojej,
Ciągnij strony z ciała, z duszy mojej!
Graj sobie, graj,
Graj, Panie, graj!

Bij jak w bęben, aż tubalne głosy
Serce wyda, niech idą w niebiosy!
Bij, Panie, bij,
Bij w serce, bij!


po tańcu inna muzyka

#### 43. ODEJŚCIE TRZECHKRÓLOWEGO ORSZAKU[249]

Organy. Królowie, oddawszy niski pokłon, kolejno odchodzą ku prawym drzwiom na widowni. Idąc, twarze mają zwrócone w stronę Szopki, jakby nie mogli rozstać się z tym widokiem. Po ich wyjściu kolędnik z Gwiazdą klęka przed Szopką, schylając głowę do samej ziemi. Joseph i Aniołowie zasuwają opony. Kolędnik z Gwiazdą wychodzi prawymi drzwiami prosceniowymi.

### SPRAWA DZIESIĄTA KAŹŃ HERODA

#### 44. CHÓR[250]

za sceną

JEDEN GŁOS

intonuje


Crudelis Herodes, Deum[251]


WSZYSCY

ciągną dalej


Regem venire quid times?

Non eripit mortalia,Qui regna dat coelestia.


chór milknie

odzywa się

#### 45. MUZYKA ŻAŁOBNA[252]

Organy. Wchodzą z lewej: Pachoł I i II, wlokąc tron po podłodze. Podchodzą ku środkowej części i rozsuwają oponę. Ukazuje się dekoracja, żywcem skopiowana z Szopki krakowskiej: czarne tło, na którym odcinają się srebrny, staniolowy katafalk i takież wysokie świeczniki. Żałobne te przedmioty są płaskie i po prostu przylepione do tła. Pachoły stoją na warcie. Z prawej wchodzi Królowa. Na koronę zarzucony długi, czarny welon.

HERODOWA

szlocha i trzymając się za głowę, zawodzi


Ach nieba, ach nieba, cóżem doczekała!
Bogdajbym była tronu nigdy nie poznała!
pokazując na katafalk
I cóż mi przedstawia dzisiejsza godzina?
Oto mi z rąk wydarto najmilszego syna!
Nie znam ulgi nijakiej, próżno łez potoki
Karmią skonane serce i mój żal głęboki!
organy milkną
Herodowa spostrzegła Heroda, wchodzącego ze spuszczonym łbem z lewej. Ten, gdy żonę zobaczył, natychmiast odwrócił się do niej tyłem. Stoi tak podczas całej rozmowy, łeb mając stale opuszczony. Pachoły zasuwają oponę i stają przy tronie
Herodowa mówi do widzów, palcem pokazując Heroda
To mąż?
zwraca się do Heroda, jak się to mówi „z pyskiem”
To tyran!! kat swego dziecięcia!!!
Z macierzyńskiego syna wyrwał on objęcia!!!
tupiąc w podłogę, z podniesionymi pięściami
O, niechaj ten król pełen niecnoty
Wstąpi w potępione groty![253]


Pachoły cieszą się

HEROD

zawstydzony tym, że małżonka tak się awanturuje wobec teatralnych widzów, łagodnie ją upomina, stara się być jak najbardziej wytwornym, ale z chęcią pomówiłby inaczej


Przecz to, jejmość, przekleństwa na mą głowę zsyłasz?
I mężowi złorzeczysz, gdy przy marach czuwasz?
Oto cię zaklinam, żono ma jedyna,
Wspomnij proszę na zwłoki najdroższego syna,
Wspomnij, czy to przystoi twojemu stanowi
I czym na gniew zasłużył, niech ci serce powie…


swoim zwyczajem nie kończy wiersza

Znów ta sama muzyka żałobna, która trwa aż do wyjścia Herodowej.

HERODOWA

lamentuje jak pierwej


Ach, ach, żal nowy oto, nowy ból mnie bierze,
Gdy się na pogrzeb syna zbierają rycerze!
podchodzi ku środkowej oponie i patrzy przez szparę
Wszyscy pokryciczarnymi czechłami[254],
Ze świecącymi idą dworzany głowniami!
Wnet, wnet wybije ostatnia godzina,
W której zwłoki wyniosą najdroższego syna.
tym samym tonem, jakim mówiła w „sprawie” siódmej, tyłem do Heroda

Więc cię żegnam, mężu drogi,I opuszczam twoje progi,Idę do mego mieszkania,Celem syna pogrzebania.


odchodzi na prawo

Herod siada na tronie

z lewej wchodzi Pachoł III

PACHOŁ III


Królu! Mosiek Arendarz, jako Rabin znany,
Pragnie, aby przez ciebie był dziś wysłuchany.


HEROD


Niech wejdzie. Acz pogardzam Żydowinów nacją[255],
Lubię się czasem z nimi bawić konwersacją[256].


Pachoł III stuka halabardą, wchodzi Rabin, Pachoł wychodzi na lewo

HEROD

jakby się bawił z dzieckiem w zagadki


Powiedz mi, uczony Rabirabi (hebr.) --- nauczyciel, mistrz.,Jakie miewaliście znakiI ucztę przygotowali,Kiedyście się Mesjasza na świat spodziewali?


RABIN

ponuro, tajemniczo, a śpiewnie


Groch z midłem,Kluski z powidłem,Sciupak drew-nian-nnn-ny,Octem zapra-wian-nnn-ny,

coraz groźniej

Takie my wino pili,Co gięsi dwaścia śtyr-rrr-ry lat dzioby w nim mocyli!


HEROD


O ty śmiały zuchwalcze, kpisz z króla samego?


RABIN

z płaczem, dramatycznie


A na co mi zabjuli Abram-mmm-mka małejgo?


HEROD

bagatelizując


To uczynili z rozkazu mojego!


RABIN

z wyrzutem


I co miłoszciwejmu Panu przisło z tejgo?


HEROD

zamierza się jabłkiem


Czyś przyszedł badać króla potężnego?


RABIN


A co mi psijdzie z tejgo,
Kiedy go weźmie
tragicznie krzycząc
Ryjoch[258], jako swejgo?!


HEROD

zamierza się berłem


Znikaj z mych oczu, ciemny, nierozumny człecze!


RABIN

stawia się i wykrzywiając pociesznie twarz, mówi bezczelnie i z gniewem do Heroda


Psiecie mnie świcka pod podesew nie piece!!


HEROD

udręczony tym gadaniem żałośnie do Pachołów


O weźcie tego Żyda, okujcie go w pęta
Który zasmucił życia mojego momenta!


ale Pachoły nie chcą słyszeć o tym, wzruszyli ramionami i odwrócili się od Heroda, jeden w prawo, drugi w lewo, po żołniersku

RABIN

grożąc pięścią


Mnie wezmą, ale psijdzie Malkamufes[259] taki,
Co sze da tobie, królu Herodzie, we znaki!


HEROD

zrywa się aby bić Rabina, który ucieka na lewo


Bogdajeś przepadł, judaszu, po ziemi nie chodził!…
siada na tronie i wypowiada przekleństwo, które w ustach kolędnika brzmi nieśmiało, jakby za nie Jezusa i widzów przepraszał
Jako ten… co w Betleem… dzisia… się narodził…


Pachoły uciekają, jeden w prawą, drugi w lewą stronę

Ściemnia się. W skrzydle prawym gwałtownym szarpnięciem rozsuwa oponę Śmierć, ubrana wedle tradycji bajkowej lub tak, jak się ją w szopce przedstawia. Białe czechło[260] płócienne, spryskane wapnem, okrywa całą postać. Widoczna tylko beznosa twarz i puste oczodoły. W ręku długa kosa, pobielona.

ŚMIERĆ

mówi głosem „dalekim”, jakby przez ścianę, niektóre samogłoski przeciąga


Królu Hero-odzie! Za te niegodziwe słowa
Będzie na pla-acu ścięta twa hydliwa[261] głowa!
Stawam przed tobą,
z kpinami
monarcho potężny:
Zstępuj zaraz z stolca twego,
Potrzebny nam jest bohater tak mężny
Na pokojowca dla cza-arta samego!
Potom w te miejsce przybyła,
Abym cię na dno pie-ekieł pogrążyła!


HEROD

trzymając się oburącz tronu


A śmiałabyś się porwać na króla możnego,
Co ma wielki majestat wedle boku swego,
Beczki pełne czerwieńców[262], złociste korony,
Wojska, jak gwiazd na niebie, do swojej obrony?
Jako księżyc mocniejszy nad gwiazdami świeci,
Tak ja Heród na ziemi mocniejszy od śmierci.


ŚMIERĆ

melodyjnym echowym głosem


Księżyc razem z gwiazdamiPod moje-emi stopa-ami!

pochyla nieco kosę i mówi dalej, akcentując wszystkie spółgłoski, sycząc tak, żeby głos jej podobny był do brzęku ostrzonej kosy
Chociażeś tak potężny, na nic ci to wyszło,
Musisz dać pod mą kosę swoją głowę pyszną!


HEROD

próbuje zalotności


Pani jasnokoścista i jak tyczka chuda,
Może mi się przebłagać luty gniew twój uda?


ŚMIERĆ

ostrzy kosę


Dawnom tę oto brzytew, dawnom już ostrzyła,
Iżbym ciebie, rakarzu[263], i do piekła strąciła!


HEROD

czołga się ku prawemu skrzydłu na klęczkach i głosem żałosnym stara się Śmierć udobruchać


Ach, droga pani, wstrzymaj się w twej złości,
Dam ci złota, purpury, okryj nagie kości!
Dam ci wielkie urzędy, kosztowne bławaty,
Dam ci berło, koronę, złotogłowne szaty…
niemal dobrotliwie namawiając
Weź sobie moją żonę i synaczka mego…
chciałby wszystko w żart obrócić
Ale wstydź się zabijać króla potężnego…


ŚMIERĆ


Ja się wstydzić nie umie-em,To nie w mym zwycza-aju,Lecz przyjdzie tu człeczynaZ wstydliwe-ego kraju.

kiwając palcem w stronę lewego skrzydła
Pó-ójdź ino tu, Amorku[264], wnuczku Lucype-era[265],
Weź z sobą na mieszkanie tego bohate-era!
Nie nie pomo-oże,
Pó-ójdź sam niebo-oże!
Herod, dawszy za wygraną, przysuwa się bliżej do stóp Śmierci
Śmierć mówi melodyjnym, echowym głosem

Miesiąc z gwiazdamiPod moje-emi stopa-ami!

podnosi kosę w górę

Ostatni dekret i ortelortel --- wyrok. powiadam:Na szyję kosę zakładam!

Herod zdejmuje koronę i rzuca ją precz

Przez rozkaz BoskiŁeb ścięty królewski!


wymawiając ostatnie słowo, udaje, że ścina Herodowi głowę z wielkim rozmachem, a on czym prędzej łeb opuszcza i płaszcz nań zasuwa

w tejże samej chwili Diabeł gwałtownym ruchem odsłania lewe skrzydło i wpada na scenę z widłami

DIABEŁ

przyskoczył do Heroda, kłuje go widłami w pośladki; Herod pociesznie podryguje i na czworakach pełza wzdłuż rampy scenicznej ku lewemu wyjściu; Diabeł przez całą tę drogę pokrzykuje, nie żałując wideł


Tyś to?... Coś to?...Zabij się!...Nabij się!...

Dawnom na ciebie ja tu czekał ptaszka,
Chodź ino na kwaterę do mego wujaszka!
Pójdź, pójdź do mojej szkoły,
Dam ci stągiew[267] smoły!
Królu Herodzie, za twe niegodziwe zbytki,
Pójdź do piekła, boś ty brzydki!


wychodzą

#### 46. MELODRAM. ŚMIERĆ SENTENCJE WYGŁASZA[268]

ŚMIERĆ

schodzi wolnym krokiem, siada na tronie i mówi pod wtór organów


O jak jest nędzny ten żywot człowieka,
Ledwie się zrodzi, a już grób go czeka:
Śmierć nie ma względu — wszystkich z tego świata
Zarówno zmiata.

Przeminą, człecze, godziny cukrowe,
Miną momenta i dni koronowe,
Anima[269] jeno po wiek wieków żyje,
A corpus[270] zgnije.

Otom ci purpurata[271] z tronu wysadziła,
Sama się będę sceptrem[272] królewskim bawiła:
Wszelki, co mieczem jeno, albo rządzi złotem,
Legnie pokotem!


organy milkną

wraca z lewej Diabeł

DIABEŁ


A cóżeś tu zasiadła[273], ty chudokoścista?
Coś się tak wybieliła, coś tak bardzo czysta?
Jam Heroda następcą, mnie ten tron przystoi,
Groźniejsze moje widły od kosicy twojej!


ŚMIERĆ


Po cóż się mamy wadzić, po co procesować?
Przedsię[274] spolnie[275] nasz urząd możemy sprawować.


DIABEŁ


Ba cóż, kiedy ślesz w piekło same li grzeszniki,
Obżartuchy, opoje, insze zbereźniki.
na ucho
Wolałbym, wierzaj aśćka[276], co tu wiele gwarzyć,
Pobożniejsze persony w moim kotle smażyć.


ŚMIERĆ

z oburzeniem


Rzecz ci to niebywała i niedozwolona,
Żeby w piekle cnotliwa gorzała persona;
Duszy zbożnej po śmierci rostą[277] śliczne pierza,
Pod postacią Anioła w górne leci dźwierza,


DIABEŁ

machnął ręką


Ano, panienko łaskawa,Widzę, trudna z tobą sprawa.Poniechajmy swarów, sprzeczek,Puśćma lepiej się w taneczek!


ŚMIERĆ

wstaje i szykuje się do tańca


Bijże o ziem swą racicą,Miły piekieł bębennico!Ja zasie, dzwoniąc w piszczele,Będę udawała żeleżele --- czynele, talerze mosiężne, instrument perkusyjny.!


#### 47. TANIEC ŚMIERCI I DIABŁA[279]

Zgodnie z muzyką Diabeł tupie nogą w podłogę, a Śmierć ostrzy kosę. Nasamprzód popisuje się Śmierć, potem Diabeł. Wreszcie razem tańczą, kopiąc berło, jabłko i koronę, leżące na ziemi. Po skończonym tańcu Śmierć wybiega prawym skrzydłem tryptyku, Diabeł lewym.

### EPILOG

Kolędnicy wchodzą z obydwu stron widowni, tak jak w Prologu. W gromadzie znajdują się wszyscy aktorowie tego widowiska. Ustawiają się na scenie, z Gwiazdarzem pośrodku.

#### 48. ŚPIEW KOLĘDNIKÓW[280]


Coraz to dalej,Szopa się wali,Joseph nieborakKijem podpiera.

Wiatr zewsząd wieje,Nic nie zagrzeje,Wicher do resztyStrzechę obdziera...

nabożnieWiwat Pan Jezus!Wiwat Maryja!wesołoWiwat Święty Joseph!Cała kompania!Amen, amen,Amen, amen, amen,Amen, amen,Amen!

oddając pokłon widzom

Za kolędę dziękujemy,Zdrowia, szczęścia winszujemyNa ten Nowy Rok!

Bądźcie, państwo, szczęśliwymi,Oraz błogosławionymiNa ten Nowy Rok!


> KONIEC

#### Pomysł Pastorałki i różne próby jej wykonania

Pomysł Pastorałki powstał na wiele lat przed wojną. Misterium o Bożym Narodzeniu miało rozpocząć łańcuch widowisk obrzędowych, w skład których weszłyby misteria pasyjne i wielkanocne, obrzędy czterech pór roku, wesele wiejskie oraz tzw. „tańce śmierci”. Inny cykl stanowić miały ballady ludowe i piosenki staropolskie w kształt sceniczny ujęte. Przemyśliwałem także nad reinscenizacją dawnych komedio-oper, wodewilów mieszczańskich itp. antyków scenopisarskich.

Te romantyczne odloty w przeszłość wytłumaczyć się dają moim „wychowaniem krakowskim”. Kraków w latach mojego dzieciństwa był jeszcze sceną, na której przez cały rok odgrywała się większość owych widowisk ludowych, a te, które zaginęły, łatwo dawały się w imaginacji odbudować na podstawie ustnej lub pisemnej tradycji [281]. A tak się jeszcze złożyło, że od dziecka mogłem grzebać w „Kolbergach”, różnych zbiorach pieśni, w starych nutach i egzemplarzach teatralnych. Wkrótce potem rozbiła się „bania z poezją” nad Krakowem i szary kopersztych zmienił się w wielobarwną malowankę.

To Wyspiański[282] wkroczył do gmachu, wzniesionego na placu Świętego Ducha (!), tuż obok starożytnego kościołka Świętego Krzyża (!). I natychmiast teatr krakowski stał się Wawelem, a Wawel w teatr się przemienił. Za poetą-guślarzem wcisnął się przez zapadnie, spłynął z paldamentów na stalowych „flugach” i kręgiem scenę opasał korowód dobrze nam znanych, a jakby zapomnianych postaci. Spotykaliśmy je w szopce, na Rynku, w kościołach i wioskach okolicznych, a nie wiedzieliśmy, że są tak piękne i na coś w sztuce przydać się mogą. Zaraz też w „żywym teatrze” wszystko się przeobraziło i głębszego sensu nabrało: procesja i Lajkonik, wesela chłopskie, cwałujące z Bronowic do Mariackiego kościoła środkiem rynku, wianki i odpusty, a przede wszystkim Wawel i szopka.

Wawel, wprowadzony na scenę w obydwu Legendach[283], Wyzwoleniu[284], Bolesławie Śmiałym[285], Akropolis[286]; Wawel, mający zastąpić Elsinor w inscenizacji Hamleta, Wawel, pomyślany jako Akropolis Krakowski, z teatrem monumentalnym (niby Dionizosa), na południowym stoku wzgórza zbudowanym! A szopka krakowska, która zapożyczyła część swej architektury od katedry wawelskiej; szopka, której wpływ na fakturę sceniczną Wesela, Bolesława i większości dramatów Wyspiańskiego ślepy by zobaczył!

Cóż dziwnego, że niektórym teatrologom, między innymi i mnie, rzucić się musiała w oczy pewna filjacja, zachodząca między rudymentami polskiej sztuki scenicznej a mickiewiczowską koncepcją teatru słowiańskiego przyszłości? Trójpiętrowość szopki, jej dramat, obejmujący w zarysie całokształt poezji ludowej, a kończący się „wielkim proroctwem” — czyż nie o takim teatrze marzył Mickiewicz w Kolegium Francuskim? Czyż nie pod taki właśnie teatr podwaliny kłaść począł Wyspiański? I wierzyliśmy wtedy, nieliczni fanatycy polskiego teatru monumentalnego, w rychłą możliwość jego realizacji. Wtedy to nosiłem się z myślą opracowania scenicznego szeregu widowisk ludowych na cały „rok krakowski”, a w plany moje wtajemniczałem kolegę z ławy szkolnej, początkującego wówczas aktora, Juliusza Osterwę[287].

Nie potrzebuję chyba dodawać, że chodziło mi jedynie o ukazanie nowych możliwości scenicznych i przygotowanie materiału formalnego do inscenizacji wielkiego repertuaru polskiego. Stan bowiem tej inscenizacji w owej epoce wołał o pomstę do nieba. Nie miałem żadnych aspiracji dramatopisarskch i nie ambicjonowałem na punkcie naukowego „pobielania grobów” czyli rekonstrukcji starożytności teatralnych. Z konieczności jednak musiałem teoretyzować. Ale w moich podróżach po całym obszarze dziejów teatru, odbywanych pod kierunkiem mistrza mojego i przyjaciela, Edwarda Gordona Craiga[288], nie straciłem łączności z marzeniem dawnym. Owszem, myśl przeciwstawienia teatru monumentalnego rozpanoszonej na ziemiach polskich tandecie pseudo-literackiej, pseudo-polskiej i pseudo-realistycznej, dziś jeszcze, najspokojniej w świecie, zatruwającej widownie naszych teatrów „eklektycznych” — myśl ta pogłębiła się we mnie i wzmocniła moją postawę estetyczną wobec przestarzałego, bezmyślnego i szablonowego niby-realizmu techniki dramatopisarskiej, gry aktorskiej i formy inscenizacyjnej.

Wojna — i to, co po niej nastąpiło, nauczyła pracowników sztuki, że zadania ich nie mogą ograniczać się li tylko do wysiłków czysto artystycznych, że „Sztuka jest bronią” i że pierwej należy organizować „teatr wojujący, zanim się plany „teatru triumfującego” kreśli. Ten nowy pogląd na społeczne zadania teatru nie od razu wycisnął piętno na mojej pracy reżyserskiej i inscenizacyjnej. Dosyć osamotniony na drodze do reformy teatru konwencjonalnego, musiałem przyjąć taktykę posuwania się naprzód etapami. Wynikł stąd przymus chwilowego cofnięcia się i odrobienia rzeczy jeszcze niezrealizowanych, a dla dalszego rozwoju koniecznych (stylizacja „starego teatru”, inscenizacja widowisk nierealistycznych, abstrakcjonizm inscenizacyjny). Z tego właśnie okresu datuje się Pastorałka, oraz szereg widowisk religijnych, ludowych, stylizowanych komedio-oper itp., grywanych w Reducie[289] i w pierwszych miesiącach Teatru im. Bogusławskiego. Pastorałka jest tylko dokumentem pewnego okresu mej pracy teatralnej, Niczym więcej.

Temat zasadniczy Pastorałki, ozdobiony licznymi intermediami i bardziej szopkowo niż misteryjnie ujęty, ukazał się po raz pierwszy na scenie Teatru Polskiego w Warszawie w r. 1919. Konstrukcja sceny, pomysłu W. Drabika[290], naśladowała szopkę krakowską, pozwalając akcji rozwijać się na dwóch piętrach i w bocznych wieżycach.

Tekst i forma nowej wersji kształtowały się w latach 1923 i 1924 w Reducie.

Tu zadecydowałem się uwypuklić wszystkie momenty misteryjne, a folklor przedstawić, że się tak wyrażę, „na surowo”, bez kunsztownych wymysłów i burleskowych przejaskrawień „zawodowego” teatru. Zamierzeniom moim sprzyjało znakomicie ubóstwo środków technicznych, a jeszcze więcej młodość i entuzjazm Redutowców. Ton, osiągnięty przez Redutę, był czymś jedynym w swoim rodzaju i na innych scenach, w innych warunkach artystycznych i w innym nastroju nie dał się powtórzyć.

Godzi się zaznaczyć, że aktorzy redutowi w owym czasie z humorem ludzi świętych uprawiali cnotę niewiarogodnej wprost nędzy, co nie przeszkadzało im śpiewać, tańczyć, grać najmniejsze role, statystować, sporządzać rekwizyty i kostiumy — bezimiennie, gdyż afisz nie podawał ich nazwisk.

Nie mogąc inaczej tym arcydoskonałym kolędnikom wyrazić mej nieskończonej wdzięczności, dekonspiruję po raz pierwszy nazwiska głównych wykonawców „Pastorałki”: MARIA — Mysłakowska, JOSEPH — śp. Turczyński i Zbyszewski, ARCHANIOŁ MICHAŁ — Żabczyńska i Knobelsdorf, ARCHANIOŁ GABRYEL — Żabczyński, ADAM — Jaracz i Brodzikowski, EWA — Perzanowska, Kuncewiczówna, Wiercińska, KRÓL KACPER — Kochanowicz, KRÓL Melcher — Wierciński, KRÓL BALTAZAR — Miciński, KORYDON — śp. Poręba i Al. Wasiel, MAŚCIBRZUCH — Zbyszewski i Arnoldt, DAMETA — Zawistowski, CHLEBURAD — Żabczyński, RYCZYWÓŁ — Bog. Wasiel, BARTOS — Kiernicki, ŻYDEK — Jamiński, RABIN — Janicki, HEROD — Chmielewski, HERODOWA — Hohendlinger i Kunina, KARCZMARKA — Jakubowska, ŚMIERĆ — Hollakowa, Hohendlinger i Życzkowska, DIABEŁ — Zawistowski.

Reduta w swych pierwszych podróżach po całej Polsce opierała repertuar przeważnie na Pastorałce, Misterium Wielkanocnym i piosenkach ludowych i staropolskich, przeze mnie inscenizowanych (Pochwała wesołości).

Poza Redutą wystawiały Pastorałkę następujące teatry: krakowski, toruński, bydgoski, lubelski (pod dyr. St. Wysockiej), dwukrotnie Teatr Nowy w Poznaniu i Teatr im. Bogusławskiego w Warszawie.

Muzykę do Szopki Staropolskiej, (granej w r. 1919 w Teatrze Polskim), w liczbie 80 numerów, skomponowałem sam, Częścią tego materiału, odpowiednio zmodyfikowanego, posłużyłem się w roku 1923 w Reducie. Nie mając pieniędzy na orkiestrę, kierownictwo Reduty orzekło, abym ja do śpiewów na fortepianie, ustawionym na widowni, akompaniował i, jak twierdzili Osterwa i Limanowski[291], tak było najlepiej. W r. 1924 skorzystaliśmy ze współpracy naszego „brata muzycznego'', świetnego organisty i choralisty, Bronisława Rutkowskiego[292]. Wówczas to część muzyczna Pastorałki wzbogaciła się o szereg chorałów z r. 1635, a muzykę ludową zinstrumentował Rutkowski na zespół smyczkowy i klarnet.

W teatrze im. Bogusławskiego wykonano Pastorałkę z muzyką w układzie moim i jednego z najwybitniejszych dziś przedstawicieli młodszej muzyki polskiej, Jana Maklakiewicza.

> Warszawa, listopad 1929 Leon Schiller

#### Słowo od wydawcy

Jednym z najistotniejszych i najpilniejszych zadań Instytutu Teatrów Ludowych jest wypracowanie dla zespołów ludowych odpowiedniego repertuaru, i to w najróżnorodniejszych jego kształtach, z uwzględnieniem całej, jakżeż, rozległej! — skali artystycznych możliwości. A chodzi tu o sprawę kulturalnej wagi, bo o podniesienie owych wielotysięcznych, corocznie we wszystkich zakątkach kraju coraz skwapliwiej uprawianych prac teatralnych, do poziomu sztuki.

Rozpoczynamy zaś ten dział wydawnictw od najwyższego w repertuarowej skali tonu, od misterium. Czynimy to z rozmysłu: by od razu chwycić niejako szerszy i pełniejszy oddech, a tym samym by sprawę teatru ludowego do poważniejszej roli wydźwignąć. Że zaś Pastorałka, mimo misteryjnego charakteru, jest oparta na bardzo popularnych, do dziś w Polsce żywych tradycjach kolędniczych, że jest związana ściśle z najpiękniejszym u nas w treści i formach świętowaniem, z Godami, to można się spodziewać, że jej wysoki poziom artystyczny, jeżeli nie w zupełności, to przynajmniej w znacznym stopniu nawet dla wiejskich zespołów będzie osiągalny.

Zresztą należy z góry przewidywać, że wykonawcy czyli kolędnicy ludowi, realizując w miarę sił choćby tylko wybrane „sprawy, nie całe misterium, niekoniecznie będą się trzymać ściśle tekstów zestawionych w Pastorałce, że często niektóre kolędy będą zastąpione miejscowymi, tradycyjnie w danej okolicy śpiewanymi, że niejeden motyw muzyczny w wykonaniu prawdziwej wiejskiej kapeli uzyska inne, własne, góralskie czy kurpiowskie, przyozdobienia. Zapewne w podobny sposób zaznaczą się przy tym i odrębności ludowej gwary. To już będzie sprawa rozwoju i żywotności nie tylko teatru ludowego, ale w ogóle ludowej kultury.

Wróćmy do samej Pastorałki. Rzecz, ujęta w formę ludowego misterium, jako synteza polskich tradycji kolędniczych z obszaru kilku wieków, z wyzyskaniem materiałów etnograficznych, jest nie tylko owocem źródłowych studiów autora w zakresie tekstów religijnych i muzyki, ale i zdecydowaną w stylu kompozycją literacko-widowiskową, wyposażoną w szczegółowy, a w swej plastyce teatralnej wnikliwy komentarz inscenizacyjny i reżyserski.

Nadto całość misterium jest pomyślana w jednolitym, swojskim, wybitnie polskim charakterze. Tę właśnie swojskość treści i jej artystycznego wyrazu ma podkreślać prosta, ale pieczołowicie obmyślana szata graficzna wydawnictwa.

Niech wolno będzie sobie tuszyć, że dzięki tym wartościom „Pastorałkę” naszą będziemy co rok na Gody nie tylko w zespołach kolędniczych odgrywać, ale i w polskich rodzinach powszechnie śpiewać, a także że szczerym, nabożnym wzruszeniem czytać, jako „księgę ubogich”, prostą, a przecież w owej prostocie piękną, sercu polskiemu miłą i bliską.

> Warszawa, czerwiec 1931 Instytut Teatrów Ludowych

Nużeśmy chrześcijanie — Chorał: Nużeśmy chrześcijanie. Tekst: Rękopis Bibl. Jagiellońskiej nr 3646, Kantyczka czyli zbiór pieśni na B. Narodz., wiek XVII, Cantio 48. — Rkp. Bibl. Jagiell. nr 3647; Kantyczka z w. XVIII, str. 113. — X. M. M. Mioduszewski, Śpiewnik kościelny, Kraków 1838, str. 26. Lucjan Siemieński (Wigilja, B. Narodz. i Kantyczki) przypuszcza, że śpiew ten należał do jakiegoś misterium o B. Narodz., że „był może prologiem, otwierającym widowisko i przygotowującym do niego publiczność''.Muzyka: Liber missarum de B.V.Maria, totius anni devotioni inserviens… scriptus A. D. MDCXXXV, zbiór chorałów warszawskiej Congregatio Literatorum. (p. A. Poliński Śpiewy choralne kościoła rzym.-kat. zebrane z zabytków muzyki religijnej polskiej z XVI i XVII wieku, Warszawa, 1890).Harmonizacja oryginalna. [przypis autorski]

silentium — uciszcie się. [przypis autorski]

Silentium (…) — Prologus: Silentium waszmościowie. Tekst mój, stylizowany na podobnych oracjach kolędniczych. [przypis autorski]

Historia de Domini Nativitate — Historia o Bożym Narodzeniu. [przypis autorski]

Anioły — dawna forma l. mn., dziś poprawnie: Aniołowie. [przypis edytorski]

theatrum (łąc.) — widowisko, przedstawienie teatralne. [przypis edytorski]

pątowanie — pielgrzymka. [przypis autorski]

jasło — żłób, żłobek; także: jasełko, jasłeczko. [przypis autorski]

wiera — zaiste, zaprawdę. [przypis autorski]

tołumbas — wielki bęben. [przypis autorski]

Gore gwiazda Jezusowi (…) — śpiew kolędników Gore gwiazda. Tekst i muzyka: X. M. M. M(ioduszewski), Pastorałki i kolędy z melodyjami, Kraków 1843. — O. Kolberg, Lud, seria V, Krakowskie nr. 2. Melodia przeze mnie zmieniona, cechy dawnej tonalności podkreślone. Harmonizacja J. Maklakiewicza. [przypis autorski]

kurancik — żywa melodia taneczna. [przypis autorski]

Preludium organowe na temat „Ach, zła Ewa narobiła” — Preludium organowe na temat Ach zła Ewa. Tekst i muzyka: X. M. M. M Pastorałki, str. 27. Harmonizacja J. Maklakiewicza. [przypis autorski]

Helo, helo (…) — śpiewka Adama Helo, helo na wzór „helikania” pastuchów na Śląsku cieszyńskim. [przypis autorski]

O jabłko, jabłko, jabłuszko rumiane (…) — cała scena upadku pierwszych rodziców jest transkrypcją sceniczną dialogu, grywanego jeszcze w 6-ym dziesiątku ubiegłego stulecia przez mieszczan przeworskich (p. A. Saloni: Lud łańcucki, 1902, str. 16–19). Niektóre przemówienia Archanioła i lament Adama po wygnaniu z Raju zapożyczone z kolędy Z raju pięknego miasta (X. M. M. M., Pastorałki, str. 220–1). Monolog Ewy O jabłko, jabłko, dopisany przeze mnie. [przypis autorski]

oskoma — apetyt. [przypis edytorski]

wykonywa — dziś raczej: wykonuje. [przypis edytorski]

Śpiewka Adama Żeńże wołki — tekst i muzyka: Rkp. Bibl. Jagiell. Kantyczka z w. XVII — XVIII (rękop. klasztoru żeńsk.). — X. M. M. M Pastorałki, str. 218. Początkowe słowa tej kolędy przypominają ludową pieśń pasterską. [przypis autorski]

wołmi — dziś poprawnie: wołami. [przypis edytorski]

kłopić się — kłócić się. [przypis autorski]

czegoć się zachciało — dziś poprawnie: czego ci się zachciało. [przypis edytorski]

Chorał: Archanioł Gabryel — Tekst i muzyka: Śpiewnik warsz. Congregatio Literatorum 1635 (A. Poliński, jak wyżej). Harmonizacja oryginalna. [przypis autorski]

stalle — kamienne lub drewniane ławki znajdujące się w prezbiteriach świątyń, przeznaczone dla zakonników lub kanoników. [przypis edytorski]

Bądź pozdrowieona, Maria (…) — Preludium organowe, towarzyszące scenie Zwiastowania, osnute na tematach Arch. Gabryel, Magnificat (Wielbi duszo moja Pana) i Z porady Trójcy, zharmonizował J. Maklakiewicz. [przypis autorski]

Bądź pozdrowieona, Maria (…) — cała scena Zwiastowania jest kompilacją motywów pieśni adwentowych, najswobodniej, ze względów scenicznych i literackich, opracowanych. Pieśń o Zwiastowaniu N. M. P. (Pieśni cerkiewne diecezji chełmskiej. Ks. M. M. Mioduszewski, Śpiewnik kościelny, str. 626) oraz teksty chorałów z 1635 r. wpłynęły najbardziej na kształt dialogu. [przypis autorski]

inędy — gdzie indziej. [przypis edytorski]

swadźba — swatanie, tu w znaczeniu: pośrednik. [przypis edytorski]

olsnąć — oślepnąć. [przypis edytorski]

Magnificat anima mea Dominum (…) salutari meo! — Wielbij duszo moja Pana, i rozradował się duch mój w Bogu, Zbawicielu moim. [przypis autorski]

Z porady Trójcy Świętej (…) — Chorał Z porady Trójcy. — Tekst i muzyka: Congr. Liter. 1635 (A. Poliński, j. w.).Harmonizacja oryginalna. [przypis autorski]

Sprawa trzecia (…) — cały niemal tekst tej sceny został przeze mnie napisany. Za wzór służyły schematy scen misteryjnych. Pożyczki tekstowe: Dialog na B. Nar. Mieszczan przeworskich (A. Saloni, Lud łańcucki, str. 22 — 3). — Kolęda Pomaluśku Josephie, (X. M. M. M„ Pastorałki, str. 142 — 3). — Kolęda Najśw. Panienka gdy porodzić miała (ibid. str. 101—2). — Ustęp z Dialogus in Nativitate Christi z pierwszej połowy XVII wieku, zacytowany przez St. Windakiewicza (Teatr ludowy w dawnej Polsce, str. 22.). Pewien wpływ wywarła również kolęda francuska Nous voici dans la ville, śpiewana przez Yvette Guilbert. [przypis autorski]

czako — czapka w kształcie stożka. [przypis edytorski]

item (łac.) — również. [przypis autorski]

płatnerz — rzemieślnik, wyrabiający pancerze. [przypis autorski]

pasamonnik — szmuklerz. [przypis autorski]

koleśnik — kołodziej. [przypis autorski]

delia — długi płaszcz męski, podbity futrem. [przypis edytorski]

Dwuśpiew Maryi i Josepha — Tekst i muzyka: X. M. M. M Pastorałki, str. 142–143. W oryginale rytm 4/4.Melodia została przeze mnie zmieniona, w rytm poloneza ujęta i przygrywkami uzupełniona. Tekst uległ również odpowiedniej stylizacji.Harmonizacja J. Maklakiewicza. [przypis autorski]

boreasz — wiatr północny, chłodny. [przypis autorski]

alterować się — niepokoić się, martwić się. [przypis autorski]

laga — laska. [przypis edytorski]

Panagabóg — Pomagabóg — Pomagaj Bóg — Szczęść Boże. [przypis autorski]

trzos — skórzany pas, będący jednocześnie torbą na pieniądze. [przypis autorski]

przecz (daw.) — dlaczego. [przypis edytorski]

miedne śklenice (daw.) — miedziane szklanice. [przypis edytorski]

tartas — hałas. [przypis autorski]

Melodram: Sen Josepha — tekst mój. Muzyka: popularnej kolędy Lulajże Jezuniu w harmonizacji J. Maklakiewicza. [przypis autorski]

oznajmowałem — dziś raczej: oznajmiałem. [przypis edytorski]

profesja — zawód. [przypis autorski]

nowotny (daw., gw.) — nowy. [przypis edytorski]

hetman — tu: przywódca. [przypis edytorski]

siła (gw.) — dużo. [przypis edytorski]

alkierz — boczna izba. [przypis autorski]

miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]

zali (daw.) — czyż. [przypis edytorski]

dżwierza — drzwi. [przypis autorski]

polichromia matejkowska kościoła Mariackiego w Krakowie — polichromia namalowana w Kościele archiprezbiterialnym Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Krakowie przez Jana Matejkę w latach 1887–1891. Przedstawia m.in. aniołów w długich szatach, z kolorowymi skrzydłami. [przypis edytorski]

Wit Stwosz (1448–1533) — niemiecki rzeźbiarz, grafik i malarz, wybitny przedstawiciel późnego gotyku. Jego syn, Jan również był rzeźbiarzem. [przypis edytorski]

Chór Aniołów: Hej hej lelija — Tekst i muzyka: O. Kolberg, Lud XVI, Lubelskie nr. 6 od Puław.Harmonizacja J. Maklakiewicza. [przypis autorski]

barłożeczkoma, bydlątkoma, ołtarzykoma — forma dawnej liczby podwójnej. [przypis autorski]

pogłowniczek — kobiece okrycie głowy, rąbek. [przypis autorski]

przypaśniczek — zapaska, fartuch. [przypis autorski]

czaprak — okrycie konia, które zakłada się pod siodło. [przypis edytorski]

Śpiew i taniec Aniołów: Nuż my teraz — tekst: Rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3639, Kantyczka czyli zbiór pieśni na B. Nar. w. XVII–XIX. Str. 146. — Rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3640, Pieśni do śpiewania na B. Nar. (Karmelitanek bosych) w. XVII–XVIII, str. 304, tytuł tej kolędy Kapela niebieska, — Rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3642 „Jezus Marya Jozef Teresia” R.P. 1741. Cantio 36—- Rkp. Bibl. Jagiell. Kantyczka z XVII–XVIII w. str. 60. — X. M. M.M, Pastorałki, str. 149. Tekst oryginalny brzmi tak:

Przylecieli Aniołkowie, jak ptaszkowie z nieba/ I śpiewali Dzieciąteczku wesoło, jak trzeba:/ Hojże hojże, Panie Jezu, hojże, hojże, hoc, hoc,/ Śpiewaliśmy, budziliśmy pastuszków całą noc,/ Powiadając niesłychaną na świecie nowinę,/ Panna w całości panieństwa zrodziła dziecinę./ Hojże...

Muzyka: Melodia przeze mnie zmieniona i opatrzona przygrywką.Harmonizacja moja i J. Maklakiewicza. [przypis autorski]

salty czynić — tańczyć, skakać. [przypis autorski]

Virgo-Mater (łac.) — Dziewica-Matka. [przypis edytorski]

Trójśpiew Wołu, Osła i Josepha — tekst i muzyka: Rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3639, Kantyczka czyli zbiór pieśni na B. Nar. w. XVIII — XIX, str. 186. Tytuł: Pasterki, osiołek i wołek przy żłobku betleemskim (Kol. klasztorna). — Rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3640, Pios. do śpiew. na B. Nar. (Karmel. bosych), w. XVII–XVIII, str. 301. — X. M. M. M„ Pastorałki, str. 121. Strofki wołka prawie bez zmiany; w zwrotce osiołka słowa własne; strofa Josepha zmieniona. Melodia przeze mnie zmieniona nieco i przygrywkami opatrzona.Harmonizacja moja. [przypis autorski]

madrygał — wiersz lekkiej treści, gatunek pieśni. [przypis autorski]

Rozmowa Aniołów z Josephem — tekst i muzyka: X. M. M. M Pastorałki, str. 114. Makaronizmy drugiej zwrotki i cała 3-cia są moim dodatkiem. Refren: „leluja”, tak charakterystyczny dla śpiewów kolędniczych, dopisany przeze mnie. (Leluja = lelija i (a)leluja). Melodia moja.W końcówce refrenu wprowadziłem rozmyślnie ton śpiewów wielkanocnych.Harmonizacja Maklakiewicza. [przypis autorski]

pastores et reges (łac.) — pasterze i królowie. [przypis autorski]

nynać (gw.) — spać. [przypis edytorski]

Kolęda na skrzypeczkach — Muzyka: O. Kolberg, Mazowsze I, nr. 38 od Piaseczna (Słomczyn). Temat ten posłużył mi w r. 1919 jako wstęp muzyczny do mojej Szopki Staropolskiej, Ludomir Różycki, poznawszy go przeze mnie, zachwycony szlachetnością melodii, uczynił z niej lejtmotyw Pana Twardowskiego. W inscenizacji Reduty (sezon 1923 —- 4) kolędę tę na baryton, 3-gł. chór żeński z towarzyszeniem orkiestry ułożył Bronisław Rutkowski.Harmonizacja w niniejszym wydaniu dokonana została przez J. Maklakiewicza.Monosylabiczne słowa śpiewu w oryginale nie istnieją. [przypis autorski]

Kołysanka M. Panny — Tekst i muzyka: Rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3638, Zabawa przy Nowonarodzonym Panu Jezusie przez nabożne i wesołe śpiewanie, które dusza nabożna ma wyprawować, luląc i zabawiając dziecinę płaczącą nowonarodzoną Pana Jezusa, w. XVII–XVIII nr. 61. — Rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3639, Kantyczka czyli zb. pieś. na B. Nar. w. XVIII–XIX, str. 134–135.— Rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3640, Piosneczki do śpiew. na B. Nar. (Konwentu Karmelitanek bosych) str. 192. — Rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3642, Jezus Marya Jozef Teresia R. P. 1741. Cantio 14. —- Rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3643, Rozmaite piosneczki do zabawy duchowny sporządzone w. XVII—-XVIII. — Rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3644, Kantyczka cz. zb. pieś. na B. Nar. w. XVIIVXIM. — Rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3646, Kantyczka z w. XVII, Cantio 14. — Rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3647, Kantyczka z w. XVII–XVIII, str. 107. Wszystkie te pieśni zaczynają się od słów: „Gdy śliczna Panna Syna kołysała”. Istnieje również Piosneczka o Pannie Najświętszej na Jej Narodzenie, posiadająca wielkie podobieństwa formalne. Początek jej brzmi: Gdy Anna święta córeczkę kołysze. Spotkałem się z nią w rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3644, str. 200, nr. 3645, Pieśni różne nabożne, w. XVII–XVIII, str. 103 i nr. 3647, str. 64. Pieśń ta, utworzona najwidoczniej pod wpływem i na modłę kołysanki Gdy śliczna Panna, może służyć za dowód, jak rozpowszechniony był w Polsce zwyczaj „tulenia” i „lulania” Dzieciątka, skoro typowy śpiew jasełkowy przerobiono na pieśń o N. M. Pannie.Melodia została przeze mnie nieco zmieniona.Harmonizacja moja i J. Maklakiewicza. [przypis autorski]

kanaczek — drogocenny naszyjnik. [przypis autorski]

Sprawa piąta (…) — cały Actus pastoralis jest swobodną, do celów teatralnych przystosowaną, a z literackich względów odpowiednio wystylizowaną kompilacją różnych tekstów kantyczkowych, przeważnie krakowskich, wydawanych przez ks. ks. Misjonarzy. Najwięcej czerpałem z Pastorałki na B. Nar. (X. M. M. M, Pastorałki, str. 9–23) i z Rozmowy Pasterzów przy Narodzeniu Chrystusowem (X. M. M. M„ Pastorałki, str. 34). — O. Kolberg, Lud XXII, Łęczyckie, nr. 12. — Egz. Bibl. Jagiell. in cymeliis, druk z początku XVIII w. —- Rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3639, Kantyczka z w. XVIII–XIX, str. 233–250. [przypis autorski]

Śpiewka Korydona: Ite armenta — tekst i muzyka: Rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3639, Kantyczka w. XVII–XIX, str. 137–8. Tamże str. 139 tekst polski:

Idźcie zwierzątka,/ Moje bydlątka/ Przez tłustą rolę/ na bujne pole,/ Pod sam gaj.

Na Pańskie przyjście/ Proszę, abyście/ Dobrze się pasły/ I do dom zaszły/ Tłuściuchne.

Pasterze mili,/ Przy tej to chwili/ Bieżcie z skrzypkami/ Ba i z dudkami/ Czemprędzej.

Tekst przypomina kolędę: Hej tu bywajcie (Rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3640, Piosn. do śp. na B. Nar. w. XVII–XVIII str. 229. — X. M. M. M., Pastorałki, str. 77).Melodia przeze mnie zmieniona. Rytm w oryginale 4/4 nie 5/4. Przygrywka dodana.Harmonizacja moja i J. Maklakiewicza. [przypis autorski]

dudlić — grać na dudzie. [przypis autorski]

duda, dudy, dudki — instrument muzyczny w rodzaju piszczałki. [przypis autorski]

Dameta, Korydon, Maścibrzuch… — imiona pasterzy o brzmieniu bukolicznym — „Dameta”, „Korydon” — przedostały się z kunsztownych sielanek do intermediów misteryjnych i sztuczek teatru religijno-ludowego. W dzisiejszych tekstach kantyczkowych już ich coraz mniej. Uważałem za stosowne pójść za dawnym gustem. [przypis autorski]

antałek — beczułka. [przypis autorski]

alkiermes — gatunek wódki. [przypis autorski]

pójdziewa (gw.) — pójdziemy. [przypis edytorski]

łebsko — dobrze, doskonale. [przypis autorski]

Scena śpiewana — Scena śpiewana jest swobodną przeróbką znanej sceny kantyczkowej. Przygrywki dokomponowane.Harmonizacja moja i J. Maklakiewicza.Tekst Angelus pastoribus podł. rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3646, Kantyczka z w. XVII. Cantio 29.Kolędę Anioł pasterzom mówił spotyka się już w XVI w. (Rękopiśm. zb. pieśni z lat 1551-55 w Bibl. Kórnickiej, spisany przez „Jeronimusa”, karta 94 Angiol pasterzom mowil). [przypis autorski]

weno — okrzyk przerażenia. [przypis autorski]

Angelus pastoribus (…) — tekst łaciński popularnej kolędy Anioł pasterzom mówił. [przypis autorski]

wykonywują — dziś raczej: wykonują. [przypis edytorski]

mores — karność. [przypis autorski]

gunia — rodzaj góralskiego płaszcza. [przypis edytorski]

kierezja — bogato haftowana sukmana krakowska. [przypis edytorski]

Rozmowa z Echem — tekst: ulubiony epizod teatru misteryjnego, przechowany w tradycji kantyczkowej.Muzyki stosownej nie znalazłem. Skomponowałem własną.Harmonizacja moja. [przypis autorski]

prześcipny (daw.) — dowcipny. [przypis edytorski]

Gloria! — śpiew liturgiczny podł. Cantionale ecclesiasticum. [przypis autorski]

Gloria in excelsis Deo (…) — Chwała Bogu na wysokości, a na ziemi pokój ludziom dobrej woli. [przypis autorski]

czamara — dawne męskie okrycie wierzchnie. [przypis edytorski]

magierka — czapka węgierska, czworoboczna lub okrągła. Wykonana z grubego sukna, ozdobiona kolorowymi sznurkami i obszyta barankiem, element stroju ludowego. [przypis edytorski]

Kolęda Aniołów: „Pasący owce” — tekst: Rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3646, Kantyczka z XVII w., str. 68.—Rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3647, Kantyczka z XVII–XVIII w., str. 143 (Tytuł Pieśni pasterskie Cantyka 3). Za wzór posłużyły mi następujące strofy:

Paśli pasterze woły
U zielonej dąbrowy,
Anioł się im pokazał,
Do Betleem iść kazał,

Pójdźże ty Kuba wprzody,
Wróćma się już do trzody
A ty za nim Michale
Tędy prosto po hale.

Zagrajże Kuba w rożek,
Aż zagrzmi leśny bożek,
Ty Michale w fujarę,
Wziąwszy od Kuby miarę.

Jedną piosnkę zagrajmy,
A drugą zaśpiewajmy
Temu Panu Naszemu
Nowonarodzonemu.

Melodia wspólna z kolędą Z raju pięknego miasta (X. M. M. M, Pastorałki, str. 123–220,— O. Kolberg, Lud XXIII, Kaliskie, nr. 6). Melodię tę tonalnie zarchaizowałem.Harmonizacja J. Maklakiewicza. [przypis autorski]

steczka — ścieżka. [przypis autorski]

cantus — śpiew. [przypis autorski]

surma, surmeczka — dęty instrument muzyczny. [przypis autorski]

amorka — viola d'amour, dawny instrument muzyczny smyczkowy. [przypis autorski]

fajfery — piszczałki. [przypis autorski]

ducymela — instr. muzyczny. [przypis autorski]

faska — beczka. [przypis edytorski]

Krakowiak: Oj Bóg ci zapłać — tekst nieco zmieniony podług X. M. M. M, Pastorałki, str. 116–117. W melodii większe zmiany i dodatki moje.Harmonizacja moja i J. Maklakiewicza. [przypis autorski]

sztof, sztofik — kwaterka. [przypis autorski]

szałamaja — franc. chalumeau, niem. Schalmei, drewniany instrument muzyczny, prototyp klarnetu. [przypis autorski]

maryna — basica, basetla. [przypis autorski]

tołumbas — bęben o głuchym, niskim brzmieniu. [przypis edytorski]

puzon — instrument muzyczny dęty, metalowy. [przypis autorski]

kanyż (gw.) — gdzież? [przypis edytorski]

omnis generis musicorum (łac.) — wszelkiego rodzaju muzyków. [przypis edytorski]

Kapela generalna — tekst: Tytuł autentyczny Kapela generalna omnis generis musicorum tak wokalistów jak i instromentalistów przez pastuszków betleemskich praktykowana z chorałem (napisał) Joseph Stefanowicz R. P. 1722. — Rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3640, Piosneczki do śp. na B. Nar. (Konw. Karmelitanek bosych), w. XVII–XVIII str. 311.— Rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3639, Kantyczka zw. XVII–XIX, str. 303.Muzyka: X. M. M. M„ Pastorałki, str. 71.— O. Kolberg, Lud XI, Poznańskiej, nr. 46 (śpiew „gwiazdorów”). Melodja nieco zmieniona, uzupełniona drugą częścią, ozdobiona przygrywką.Harmonizacja moja. [przypis autorski]

bandura — instrument muzyczny, strunowy, szarpany. [przypis autorski]

kobza — gajdy — dęty instrument muzyczny z miechem. [przypis autorski]

regala a. regał — małe organy. [przypis autorski]

krotochwila, krotofila — krótka zabawa, rozrywka. [przypis autorski]

Kolęda Ryczywoła: „Weselcie się” — Tekst: X. M. M. M., Pastorałki, str. 193–4.Melodia i harmonizacja moja. [przypis autorski]

aroma — zapach, woń. [przypis autorski]

laleczka emausowa — laleczka odpustowa. Emaus to zwyczaj ludowy, forma odpustu, organizowanego w niektórych miejscowościach w Poniedziałek Wielkanocny. Podczas niego sprzedawane były m.in. drewniane figurki, wśród których charakterystyczne dla wydarzenia były tzw. żydki, czyli proste figurki przedstawiające Żydów studiujących Torę lub grających na instrumentach. [przypis edytorski]

Śpiew Żydka: „Miły siabes” — Tekst i muzyka: O. Kolberg, Lud V, Krakowskie (Szopka krakowska), Dr. Jan Krupski, Szopka krakowska. Drobne zmiany tonalne i rytmiczne.Harmonizacja moja. [przypis autorski]

Miły siabes pomiłuj (…) — całe intermedium Ryczywoła z Żydkiem i Kozą skomponowane przeze mnie. Widziałem podobną scenę, wykonaną prozą w Toniach pod Krakowem u Lucjana Rydla w r. 1906. Aktorami byli chłopi miejscowi. [przypis autorski]

siulem lajchem — salem alejkum — szolem lajchem — arab. pokój z tobą, pozdrowienie muzułmanów. [przypis autorski]

Kleparz — część Krakowa, niegdyś osobne miasto, dziś część Dzielnicy I Stare Miasto. [przypis edytorski]

Dwuśpiew Ryczywoła i Żydka — popularny tekst szopkowy. Melodia moja. Harmonizacja moja. [przypis autorski]

łebski — zdolny, tęgi. [przypis autorski]

kim (jid.) — chodź. [przypis autorski]

Reduta — pierwszy polski teatr-laboratorium, stworzony przez Juliusza Osterwę i Mieczysława Limanowskiego. Działał w latach 1919–1939. [przypis edytorski]

wciórności — wszyscy diabli. [przypis autorski]

dumer goj (jid.) — głupi goj, żydowskie przezwisko chrześcijanina. [przypis autorski]

fue — fur (jid.) — jedź. [przypis autorski]

cy wenig (jid.) — za mało. [przypis autorski]

sy git (jid.) — dobrze. [przypis autorski]

gaj weg (jid.) — idź precz. [przypis autorski]

auf majne munes (jid.) — na moje sumienie. [przypis autorski]

Jazda na Turoniu — tekst własny. Muzyka, celem podkreślenia powinowactwa kozy i turonia z konikiem zwierzynieckim (Lajkonikiem), naśladuje tradycyjny marsz lajkonikowy.Harmonizacja moja i J. Maklakiewicza. [przypis autorski]

cymes (jid.) — coś przyjemnego. [przypis autorski]

ganef (jid.) — złodziej, przekleństwo żydowskie. [przypis autorski]

Chorał: Królu anielski — Tekst i muzyka: Congreg. Liter. 1635 (A. Poliński, jw.).Harmonizacja oryginalna. [przypis autorski]

Kołysanka Aniołów „A cóż z tą Dzieciną” — Tekst i muzyka: Rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3639, Kantyczka w. XVII–XVIII, Cantio I. — Rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3642, Jezus Marya Jozef Teresia R. P. 1741. Cantio 3 i str. 361. — X. M. M. M., Pastorałki, str. 29–30. — O. Kolberg, Lud XX, Radomskie, nr. 11.Harmonizacja moja. [przypis autorski]

Zabawa przy nowonarodzonym Panu Jezusie — tekst: ks. Wł. Siarkowski, Materiały do etnogr. ludu polsk. z okol. Pińczowa nr. 14. — Włodz. Tetmajer Gody i Godne Święta w Krakowskiem. — J. Konopka, Pieśni ludu krakow. str. 93.— O. Kolberg, Lud V, Krakowskie nr. 44. [przypis autorski]

szczupiałeczki — szczupaki. [przypis autorski]

malmurowy — marmurowy. [przypis autorski]

kieby (gw.) — jakby. [przypis edytorski]

stępa — przyrząd do rozkruszania ziarna na kaszę. [przypis edytorski]

Dormi, dormi o Puelle… — tekst kolędy klasztornej. Rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3638, Zabawa przy Nowonarodzonym P. J. w. XVII-XVIII, str. 86. [przypis autorski]

Dormi, dormi, o Puelle (…) Non phantasmatum horrores. —

śpij, śpij, o chłopczyku, / nie zakłócą ci snu ani burze, / ani krzyki, / ani dolegliwości, / ani straszne widziadła senne. / Boś ty jest jedynym Bogiem. / Śpij, śpij, sprawco życia, / nieskończonej miłości, / śpij Jezu, ach śpij / w tym prostym jasłeczku, / boś ty jedyny nasz.

[przypis autorski]

salve (łac.) — witaj. [przypis autorski]

firmament — sklepienie niebieskie. [przypis autorski]

Każdy pasterz, powstawszy z klęczek (…) — powitania pasterskie: obróbka różnych tekstów kantyczkowych. [przypis autorski]

konkokcja — trawienie. [przypis autorski]

Melodram: Rozmowa Maryi i Josepha z Pasterzami — tekst jest parafrazą mało znanej pieśni kantyczkowej (Misjon. Krak.).Muzyka: Pieśń Wacława Szamotulskiego (+ 1572) Modlitwa, gdy dzyatki spać idą. Zaczyna się od słów: „Już syę zmyerzka nadchodzi noc”. [przypis autorski]

Melodram (…) — wtręty tekstowe między pieśniami, jak alokucje Bartosa i Josepha, mojego pióra. [przypis autorski]

mizeria — ubóstwo. [przypis autorski]

pławają — pływają. [przypis autorski]

więcierz — sieć rybacka w kształcie cylindra. [przypis edytorski]

nuże — wykrzyknik, oznaczający ponaglenie. [przypis edytorski]

Pastorałka „Tusząc pasterze” — tekst i muzyka: X. M. M. M., Pastorałki, str. 174–9.— O. Kolberg, Lud XXIII, Kaliskie, nr. 21 — Tenże, Mazowsze IV, nr. 3. Kantyczki, Poznań, 1885, str. 83, Melodię zmieniłem nieco i dodałem wstęp.Harmonizacja moja i J. Maklakiewicza. [przypis autorski]

Tuszyć — mieć nadzieję, spodziewać się czegoś. [przypis edytorski]

fermata — przedłużenie nuty lub pauzy. [przypis edytorski]

Słów tych wyrzuca z siebie dowolną ilość — dziś poprawnie: Słów tych wyrzuca z siebie dowolną liczbę. Określenie liczba stosujemy do rzeczowników policzalnych (jak np. słowa), ilość — do niepoliczalnych. [przypis edytorski]

angioł, angelus — anioł. [przypis autorski]

MAŚCIBRZUCH A Angioł leci, leci, leci… leci! PASTERZE Aaa… — w zapisie edycji źródłowej kwestie te połączone klamrą — wypowiadane razem. [przypis edytorski]

MAŚCIBRZUCH A Angioł leci, leci, leci… leci! PASTERZErazem Aaa… — w zapisie edycji źródłowej kwestie te połączone klamrą — wypowiadane razem. [przypis edytorski]

kantyczka — pieśń. [przypis autorski]

aurora — jutrzenka. [przypis autorski]

gajdus — kobziarz, muzykant. [przypis autorski]

Polonez i krakowiak — tekst: X. M. M. M, Pastorałki, str. 99.— O. Kolberg, Lud IX, Poznańskie, nr. 7 Śpiew chłopców chodzących z basiuszką (barankiem) po kolędzie, Krakowiak, niby naśladujący „Albośmy to jacy tacy”, jest trawestacją mojego pomysłu.Harmonizacja moja i Maklakiewicza. [przypis autorski]

gęśl — skrzypce. [przypis autorski]

fagot — instrument dęty, którego dźwięk nadaje się do imitowania różnych odgłosów, nadających humorystyczny wydźwięk. Tu prawdopodobnie w znaczeniu: narobił hałasu, rumoru. [przypis edytorski]

rozkrochmalić się — przestać być sztywnym, zestresowanym, dziś powiedziano by ”wyluzowali się”. [przypis edytorski]

atoli (daw.) — jednak. [przypis edytorski]

Chorał „W dzień Bożego Narodzenia — tekst i muzyka: Congreg. Literat. 1635 (A. Poliński, j. wyżej). Rkp. Bibl. Jagiell. nr 3638. Zabawa przy Nowonar. P. J., w. XVII-XVIII, nr. 22—Rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3640, Piosn. do śp. na B. Nar. (Karmel. bos.), w. XVII–XVIII, str, 51. — Rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3642, Jezus Marya Jozef Teresia R. P. 1741, Cantio 22.— Rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3646, Kantyczka z XVII w., str. 45, — X. M. M. Mioduszewski, Śpiewnik kościelny, 1838, str. 34.Harmonizacja oryginalna. [przypis autorski]

wykonywują — dziś poprawnie: wykonują. [przypis edytorski]

słuchaczów — dziś raczej: słuchaczy. [przypis edytorski]

aktorowie — dziś raczej: aktorzy. [przypis edytorski]

Herod wchodzi z lewej (…) — ceny z Herodem są kompilacją różnych tekstów kantyczkowych i kolędniczych, odpowiednio przestylizowanych i uzupełnionych dodatkami mojego pióra. Najwyraźniejsze reminiscencje: Szopki Krakowskiej (O. Kolberg, Lud V, i Dr. J. Krupski), Dialogu ze wsi Dudy puszczańskie (1870, O. Kolberg, Mazowsze IV, str. 111–114), Szopki Warszawskiej (O. Kolberg, Mazowsze I, nr 21) i strofy 6-tej Dialogu na B. Narodz. mieszczan przeworskich (A. Saloni, Lud łańcucki, str. 27–30). [przypis autorski]

fawor — łaska. [przypis autorski]

antypody — mieszkańcy drugiej półkuli. [przypis autorski]

Efekty te zaznaczamy przez podkreślenie danego słowa — w edycji WL słowa i sylaby te oznaczono wyróżnieniem. [przypis edytorski]

Śpiew pachołów Heroda — tekst i muzyka: O. Kolberg, Mazowsze I, Szopka Warszaw. Melodia, nieco przeze mnie zmieniona, przypomina pieśni weselne typu I przyjechali deputacy z wojny.Harmonizacja moja i J. Maklakiewicza. [przypis autorski]

famona — fama, wieść. [przypis autorski]

Anons Pachoła III:Najjaśniejszy monarcho itd. — tekst mój. [przypis autorski]

altembaśny — złotolity. [przypis autorski]

simiae — małpy. [przypis autorski]

monstra — potwory. [przypis autorski]

uriański — orientalny, wschodni [przypis autorski]

Drabant — lekko zmodyfikowany przeze mnie temat tańca, podanego przez O. Kolberga w Pieśniach ludu pols., 1857, nr. 439 (od Warszawy).Harmonizacja Maklakiewicza. [przypis autorski]

pantomina — dziś poprawnie: pantomima. [przypis edytorski]

dom „pod murzynem” w Krakowie — Kamienica Pod Murzynami, Kamienica Pod Etiopy, znajdująca się w Krakowie na ulicy Floriańskiej 1. Na kamienicy widnieje płaskorzeźba z XVI wieku przedstawiająca dwóch Etiopczyków w tradycyjnych strojach. [przypis edytorski]

Baltazar wygląda zupełnie jak murzynek, wyobrażony na domu „pod murzynem” w Krakowie, tylko twarz ma sadzami uczernioną i to nie dość wprawnie — z perspektywy odbiorcy XXI wieku, praktyka blackface, czyli (zwykle karykaturalne) pomalowanie twarzy białego aktora na czarno, jest przejawem rasizmu. [przypis edytorski]

Salve, królu Herodzie (…) — Powitanie Trzech Królów. Tekst mój. [przypis edytorski]

Orient — Wschód. [przypis autorski]

magus — mędrzec wschodni. [przypis autorski]

sciencja — wiedza, nauka. [przypis autorski]

dyszkant — głos chłopięcy, na skali równy żeńskiemu sopranowi. [przypis edytorski]

BALTAZAR mówi pociesznym dyszkantem Jam jest cesarz murzyński, szpetne me oblicze I znam, jak moi bracia, kunszta tajemnicze. Herod wita go podniesieniem nogi nad jego głową schyloną, trzęsąc się ze śmiechu, Pachoły nie prezentują broni, bo aż ich kolki ze śmiechu sparły — z perspektywy odbiorcy XXI wieku przedstawienie Baltazara (mimo iż typowe dla epoki, w której powstał utwór) jest rasistowskie. [przypis edytorski]

rex Orientis (łac.) — król Wschodu. [przypis autorski]

Melodram: Widzenie Króla Kacpra — tekst mój.Muzyka: swobodnie sparafrazowany przeze mnie, w styl sentymentalnych polonezów XVIII w. ujęty i wstępem uzupełniony temat kolędy Trzej Królowie jadą (X. M. M. M., Pastorałki, str. 173).Harmonizacja Maklakiewicza. [przypis autorski]

thronus — tron. [przypis autorski]

Angelus Polonus (łac.) — Anioł Polski. [przypis edytorski]

Salwator — Zbawiciel. [przypis autorski]

jęctwo (daw.) — niewola. [przypis edytorski]

peregrynacja — podróż. [przypis autorski]

krom — prócz. [przypis autorski]

akselbant — sznur naramienny, ozdobny element galowego munduru. [przypis edytorski]

patrontasz — torba na ładunki do broni palnej. [przypis edytorski]

jemperatórowi — imperatorowi. [przypis edytorski]

ambaje — bajki, plotki, niedorzeczności. [przypis autorski]

duby smalone — brednie. [przypis autorski]

Melodram: Anioł, Śmierć i Diabeł — tekst: Alokucje Śmierci są parafrazą starej pieśni cerkiewnej Czas, czas, już niosą trunę z diecezji chełmskiej (X. M. M. Mioduszewski, Śpiewnik Kościelny, 1838). Inne wiersze moje.Muzyka kompozycji J. Maklakiewicza na temat „Absolve Domine” (Cantionale Ecclesiasticum. Missa pro Defunctis). [przypis autorski]

opona — daw. zasłona. [przypis edytorski]

adiutor — pomocnik. [przypis autorski]

kimera (jid.) — chodź tutaj. [przypis autorski]

Odunaj — (hebr.) Adonai — Bóg. [przypis autorski]

mandata — rozkazy. [przypis autorski]

magnifika (daw.) — żartobliwie: żona. [przypis edytorski]

plecyma — dziś popr.: plecami. [przypis edytorski]

froncymer — fraucymer, pokój kobiecy, damy dworu. [przypis autorski]

Melodram: Herod, Anioł, Śmierć i Diabeł — tekst: Początkowe wiersze kolędy Ach biada, biada mnie Herodowi (Rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3639, Kantyczka w. XVIII–XIX, str, 1194. — X. M. M. M. Pastorałki, str. 25–6. — O. Kolberg, Lud V, Szopka Krakowska). Sentencje Śmierci Patrzcie, patrzcie, bogacze są parafrazą pieśni cerkiewnej o piekle, z diecezji chełmskiej (X. M. M. Mioduszewski, Śpiewnik Kościelny, str. 661). Inne wiersze moje.Muzyka, patrz objaśnienie poprzednie. [przypis autorski]

pohaniec — bezbożnik. [przypis edytorski]

galarda — dawny taniec. [przypis autorski]

Ancykryst — lud. Antychryst. [przypis autorski]

Chór Aniołów Infinitae bonitatis — tekst i muzyka: Proza na B. Narodzenie (X. M. M. Mioduszewski, Śpiewnik kościelny, str. 51–426) — Kantyczka P. Jezusowi malusieńkiemu (Rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3640 — 3642 — 3643 — 3644 — 3646 — 3647 — 3638 — 3639). Najlepszy przekład polski podaje rękopis nr. 3639:

„Ach, dobroci niezmierzonej
I miłości nieskończonej
Widok nam stawią jasłeczka.
Ogień chłodnieje,
Miłość ziębnieje,
Zamilka słowo,
W pieluszkach owo
Bóg nieśmiertelny —
Człowiek śmiertelny”.

W tymże rękopisie znajduje się pieśń do Ś-tej Teresy, śpiewana w konwencie Karmelitek bosych na modłę Infinitae bonitatis utworzona. (Virgo summae puritatis).Harmonizacja J. Maklakiewicza. [przypis autorski]

Infinitae bonitatis (…) Nascitur mortalis — Ach, dobroci niezmierzonej I miłości nieskończonej Widok nam stawią jasłeczka. Ogień chłodnieje, Miłość ziębnieje, Zamilka słowo, W pieluszkach owo Bóg nieśmiertelny — Człowiek śmiertelny. [przypis autorski]

Krotofila Duszy pobożnej z Nowonarodzonym Jezusem — wyjątki klasztornego dwuśpiewu kolędowego, Rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3638 Zabawa przy Nowon. P. J., w. XVII–XVIII, str. 23–4. [przypis autorski]

k'sobie — ku sobie, tu: do siebie. [przypis edytorski]

Polonez Trzech Królów — tekst: X. M. M. M., Pastorałki, str. 173–4, — ks. Keller, Zb. pieś. nabożn. katol., Pelplin 1871, str. 219. — O. Kolberg, Lud XX, Radomskie, nr. 14. Druga część od słów „Złoto Pana” dokomponowana. Muzyka: patrz. objaśnienia 7 w sprawie siódmej.Harmonizacja J. Maklakiewicza. [przypis autorski]

Saba, królestwo Saba — dawne królestwo w południowo-zachodniej części Półwyspu Arabskiego, znane w starożytności z produkcji wysokiej jakości mirry. [przypis edytorski]

infant — syn. [przypis autorski]

applaudować — oklaskiwać, pochwalać. [przypis autorski]

Venientes Betleem — przyszedłszy do Betleem, padłszy na kolana, z radością witamy Nowotnego Pana. Witaj nasz niebieski Paniczu malutki, cały rozkoszny, bardzo rumianiutki; czemuż tak ubogo leżysz, przesławne chłopię, czemu nie masz poduszki, ani białej koszuli, Oto ze wschodu jesteśmy królowie… dary symboliczne itd. [przypis autorski]

Venientes Betleem (…) — Adoracja Królów. Parafraza makaronicznych kolęd i pieśni nabożnych (Kantyczki misjonarskie). [przypis autorski]

afekt — miłość. [przypis autorski]

Salve pia Genitrix (…) orate pro nobis —

Witaj, pobożna Rodzicielko, ozdobo skromności,/ niech cię wychwala język ust anielskich./ Panną będąc, poczęłaś, jako panna porodziłaś,/ panną po narodzeniu Syna pozostałaś,/ Boże nasz, utajony w chłopięcym ciele,/ wszyscy Cię wyznawamy, z pokorną prośbą/ wołając: zmiłuj się, zmiłuj nad nami,/ Święta Maria i Joseph, módlcie się za nami.

[przypis autorski]

Nie umie to Dzieciątko przemówić (…) — podziękowanie M. Boskiej. Ustęp z Dialogus brevis pro festo Nativitatis Domini Nostri Jesu Christi Rkp. Jag. nr. 3361. (St. Windakiewicz, Teatr ludowy). [przypis autorski]

altembas — złotogłów, tkanina złotem tkana. [przypis autorski]

bławat —- tkanina jedwabna. [przypis autorski]

baczmagi — obuwie, sandały. [przypis autorski]

kornet — odmiana trąby. [przypis autorski]

motet — utwór chóralny. [przypis autorski]

skoczek — tanecznik. [przypis autorski]

Dziękujemy za wasze ofiary (…) — podziękowanie Josepha. Tekst mój. [przypis autorski]

Śpiew i taniec Trzechkrólowego orszaku — tekst i muzyka: Kolęda klasztorna Jam jest dudka (Rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3639, str. 136,— nr. 3640, str. 137,— nr. 3642, Cantio 37.—- X. M. M. M., Pastorałki, str. 84).Harmonizacja J. Maklakiewicza. [przypis autorski]

multanki, multaneczki — piszczałki. [przypis autorski]

bandura — strunowy instrument ludowy. [przypis edytorski]

arfa — dziś popr.: harfa. [przypis edytorski]

regał — mały instrument klawiszowy. [przypis edytorski]

Odejście Trzechkrólowego orszaku — tekst i muzyka: Kancjonał Puławski, Bibl. XX. Czartoryskich. — Wacław Szamotulski (1529?–1572?) Pieśń o Nar. Pańskiem — Pieśń dyssydentów polskich Na Nowe Lato (Kancjonał gdański, 1646, Pieśń XXXIII). — Chorał niemiecki Der Tag ist so freudenreich (Kancjonał gdański, 1646, Pieśń XIV). — Rkp. Bibl. Jagiell. nr. 3647, Kantyczka z w. XVII–XVIII, str. 120, Cantio 20.Tekst polski z r. 1558 brzmi:

Dzień to jest dziś wesela
Królewskiej rodziny,
Król nam bowiem wychodzi
Z żywota bez winy:
Dziecię dziwnej cudności,
Wdzięczne, pełne słodkości,
W człowieczej istności,
Które nieocenione
Jest i niewysłowione
W Boskiej wszechmocności.

(Muzyka kościelna, Poznań, 1885, X. J. Surzyński) [przypis autorski]

Chór Crudelis Herodes (…) — proza kościelna. [przypis autorski]

Crudelis Herodes, Deum —

Okrutny Herodzie, czemu to lękasz się,/ że Bóg król przyszedł na świat?/ Toć nie wydziera rzeczy ziemskich/ Ten, który dajeć królestwo niebieskie.

[przypis autorski]

Muzyka żałobna — temat „Przez czyśćcowe upalenia” (X. M. M. Mioduszewski, Śpiewnik kościel., str. 284–53).Harmonizacja J. Maklakiewicza. [przypis autorski]

Muzyka żałobna — dialogi: patrz objaśnienie 2-gie w sprawie siódmej. [przypis autorski]

czechło — prześcieradło, koszula śmiertelna. [przypis autorski]

nacja — narodowość. [przypis autorski]

konwersacja — rozmowa. [przypis autorski]

rabi (hebr.) — nauczyciel, mistrz. [przypis autorski]

Ryjoch — przypuszczalnie z hebr. ruach — wiatr, ruach roo — zły duch. [przypis autorski]

Malkamufes — przypuszczalnie z hebr. melech — król, władca, malko — królowa, mojfesz — cud, cudowny, wszechwładny król. [przypis autorski]

czechło — prześcieradło, koszula śmiertelna. [przypis autorski]

hydliwa (daw.) — ohydny. [przypis edytorski]

czerwieniec — czerwony złoty, dukat. [przypis autorski]

rakarz — oprawca. [przypis autorski]

Amor — w mitologii rzymskiej bóg miłości, utożsamiany z greckim Erosem. [przypis edytorski]

Lucype-er — Lucyfer, upadły anioł utożsamiany z diabłem. [przypis edytorski]

ortel — wyrok. [przypis autorski]

stągiew — naczynie. [przypis autorski]

Melodram: Śmierć sentencje wygłasza — tekst: Parafraza Pieśni o Śmierci (X. M. M. Mioduszewski, Śpiewnik kościelny, str. 900).Muzyka: „Dies irae”.Harmonizacja J. Maklakiewicza. [przypis autorski]

anima — dusza. [przypis autorski]

corpus (łac.) — ciało. [przypis autorski]

purpurat — dostojnik, ubrany w purpurę, król. [przypis autorski]

sceptr — berło. [przypis autorski]

A cóżeś tu zasiadła — dialog Śmierci z Diabłem. Tekst mój. [przypis autorski]

przedsię — (daw.) przecież. [przypis edytorski]

spolnie (daw.) — wspólnie. [przypis edytorski]

aśćka (daw.) — skrót od określenia Waszmość Pani. [przypis edytorski]

rostą (starop.) — rosną. [przypis autorski]

żele — czynele, talerze mosiężne, instrument perkusyjny. [przypis autorski]

Taniec Śmierci i Diabła — taniec cygański z dawnej Szopki Krakowskiej (O. Kolberg, Lud V).Harmonizacja moja i J. Maklakiewicza. [przypis autorski]

Śpiew kolędników —parafraza tradycyjnego śpiewu kolędników krakowskich.Harmonizacja moja i J. Maklakiewicza. [przypis autorski]

Te romantyczne odloty (…) — por. artykuł mój „Kraków jako miasto teatralne”—„Teatr” wydawnictwo Teatru Polskiego w Warszawie r. 1918, Nr 3. [przypis autorski]

Wyspiański Stanisław (1869–1907) — polski dramaturg, poeta, malarz, grafik, inscenizator, reformator teatru. W literaturze związany z symbolizmem, w malarstwie tworzył w duchu secesji i impresjonizmu. Przez badaczy literatury został nazwany „czwartym wieszczem”. Tematyka utworów Wyspiańskiego jest bardzo rozległa i obejmuje dzieje legendarne, historyczne, porusza kwestie wsi polskiej, czerpie z mitologii. [przypis edytorski]

Legendy — Legenda I (1897) i Legenda II (1904) — utwory dramatyczne Stanisława Wyspiańskiego. [przypis edytorski]

Wyzwolenie — dramat sceniczny Stanisława Wyspiańskiego z 1902 roku. [przypis edytorski]

Bolesław Śmiały — dramat Stanisława Wyspiańskiego, wystawiony na scenie w 1903 roku. [przypis edytorski]

Akropolis — dramat sceniczny Stanisława Wyspiańskiego z 1904 roku. [przypis edytorski]

Osterwa, Juliusz (1885–1947), wł. Julian Andrzej Maluszek — aktor i reżyser teatralny, występował m.in. w kabarecie Zielony Balonik, związany z teatrem w Poznaniu, Wilnie, Moskwie i innymi. [przypis edytorski]

Craig, Edward Gordon (1872–1966) — angielski reżyser, aktor teatralny i teoretyk teatru. [przypis edytorski]

Reduta — pierwszy polski teatr-laboratorium, stworzony przez Juliusza Osterwę i Mieczysława Limanowskiego. Działał w latach 1919–1939. [przypis edytorski]

W. Drabik, Wincenty Drabik (1881–1933) — scenograf teatralny, jeden z twórców nowoczesnej scenografii w teatrze polskim. [przypis edytorski]

Limanowski, Mieczysław — geolog, reżyser teatralny; założył wraz z Juliuszem Osterwą teatr Reduta, pierwszy w Polsce teatr-laboratorium; badacz tektoniki Karpat, Gór Dynarskich i Sycylii. [przypis edytorski]

Rutkowski, Bronisław (1898–1964) — organista, pedagog, krytyk muzyczny. [przypis edytorski]