# Skąpiec

> Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.


OSOBY:

Harpagon, ojciec Kleanta i Elizy, zalotnik Marianny.

Kleant, syn Harpagona, zalotnik Marianny.

Eliza, córka Harpagona.

Walery, syn Anzelma, zalotnik Elizy.

Marianna, córka Anzelma.

Anzelm, ojciec Walerego i Marianny.

Frozyna, pośredniczka.

Simon, faktor.

Jakub, kucharz i woźnica Harpagona.

Strzałka, służący Kleanta.

Pani Claude, gospodyni Harpagona.

Ździebełko, służący Harpagona.

Szczygiełek, służący Harpagona.

Komisarz i jego pomocnik.


Rzecz dzieje się w Paryżu, w domu Harpagona.

### AKT I

#### SCENA PIERWSZA

WALERY, ELIZA

WALERY


Cóż to, nadobna Elizo, zapadłaś, widzę, w smutek po chwili serdecznego zapału, który sprawił, iż tak wspaniałomyślnie oddałaś mi wiarę i słowo? Wzdychasz, gdy ja jestem tak pełen radości? Powiedz, miałażbyś[1] żałować, żeś mnie uczyniła szczęśliwym? Chciałażbyś cofnąć zadatek uczuć, do którego miłość moja zdołała cię nakłonić?


ELIZA


Nie, Walery, nie żałuję niczego. Zbyt słodka jakaś władza niewoli mnie ku tobie; nie mam nawet siły pragnąć, aby się to nie było stało[2]. Ale jeżeli mam być szczera, przyszłość napełnia mnie niepokojem; wielce się obawiam, że miłość zaprowadziła mnie dalej, niżby się godziło.


WALERY


I czemuż twoje ustępstwo napełnia cię obawą? Czegóż się lękasz?


ELIZA


Ach! Nie jednej, ale stu rzeczy: porywczości ojca, wymówek rodziny, sądu świata; ale nade wszystko, Walery, odmiany twego serca i tego okrutnego zobojętnienia, jakim wy, mężczyźni, odpłacacie najczęściej zbyt tkliwe dowody niewinnego uczucia.


WALERY


Ach, nie czyń mi tej krzywdy i nie sądź wedle innych. Posądzaj mnie o wszystko raczej, Elizo, niż o to, bym mógł uchybić temu, com ci powinien. Nazbyt cię kocham, a miłość moja trwać będzie do grobu.


ELIZA


Ach, Walery, każdy wszak mówi to samo! W słowach wszyscy mężczyźni podobni są do siebie; czyny dopiero odsłaniają różnice.


WALERY


Skoro więc czyny jedynie dają poznać, czym w istocie jesteśmy, zaczekaj przynajmniej, aż będziesz mogła wedle nich osądzić me serce, i nie obarczaj mnie zbrodniami czerpanymi w przedwczesnych podejrzeniach. Nie rań mnie, błagam, tak dotkliwym ciosem i zostaw mi czas, abym tysiącznymi dowodami mógł ci dowieść stałości mych płomieni.


ELIZA


Ach, jakże łatwo jest nas przekonać, gdy kogoś kochamy! O tak, Walery! I ja mniemam, że serce twoje niezdolne byłoby mnie zawieść. Wierzę, że kochasz prawdziwie i że mi będziesz wierny: nie chcę wątpić o tym i drżę już jedynie przed potępieniem świata.


WALERY


Ale skąd tak czarne przypuszczenia?


ELIZA


Nie lękałabym się niczego, gdyby każdy patrzał na cię moimi oczyma: w osobie twej znajduję dostateczne usprawiedliwienie wszystkiego, com uczyniła. Moje serce, na swoją obronę, może się powołać na wszystkie twoje przymioty, poparte jeszcze długiem wdzięczności, który niebo kazało mi względem ciebie zaciągnąć. Co chwila staje mi przed oczami straszliwe niebezpieczeństwo, które po raz pierwszy zbliżyło nas do siebie; szlachetna odwaga, z jaką nie wahałeś się narazić życia, aby mnie wydrzeć wściekłości wzburzonych fal; pełna tkliwości opieka, jaką mnie otoczyłeś, wydobywszy z wody, oraz te wytrwałe świadectwa żarliwej miłości, której ani czas, ani przeszkody nie zdołały odstręczyć. Więcej jeszcze! Wszakże ta miłość każe ci zapominać o domu i ojczyźnie, zatrzymuje cię w tym mieście, zmusza cię, abyś, ze względu na mnie, trzymał w ukryciu stan i nazwisko, a wreszcie skłania do tego, iż aby mnie widywać, przyjąłeś obowiązki domownika mego ojca. Wszystko to nie mogło mnie nie przywiązać do ciebie i wystarcza najzupełniej w moich oczach, aby wytłumaczyć krok, na jaki się zgodziłam; nie wystarczy może jednak, aby go uniewinnić w oczach ludzi. Ach, wcale nie jestem pewna, czy świat zechce zrozumieć moje uczucia!


WALERY


Ze wszystkiego, coś tu na mą korzyść wymieniła, jedynie mej miłości pragnąłbym przypisać jakąś zasługę; co zaś do skrupułów, to sam ojciec stara się aż nadto, aby postępek twój uczynić zrozumiałym dla świata. Ten bezmiar skąpstwa i surowość, z jaką obchodzi się z dziećmi, zdolne są usprawiedliwić najśmielszą decyzję. Przebacz mi, urocza Elizo, że się wyrażam w ten sposób; wiesz wszakże, że trudno by było złagodzić sąd w tej mierze. Skoro jednak, jak się spodziewam, uda mi się odszukać rodziców, z łatwością przyjdzie nam ich ubłagać. Oczekuję z całym upragnieniem wiadomości i sam gotów jestem udać się po nie, jeśli rzecz będzie się przewlekała.


ELIZA


Ach, Walery, nie ruszaj się stąd, błagam, staraj się tylko zjednać przychylność ojca!


WALERY


Widzisz sama, jak usilnie pracuję nad tym i ile trzeba było zręczności, aby dostać się do jego domu; jak się maskuję nieustannie, byle mu się przypodobać, i jaką rolę odgrywam tutaj, jedynie dla kupienia sobie jego życzliwości. Czynię w niej zresztą zadziwiające postępy. Przekonuję się, że aby pozyskać sobie ludzi, nie ma na świecie lepszej drogi, jak stroić się we własne ich skłonności, przejmować się ich mniemaniami, patrzeć z zachwytem na ich wady i przyklaskiwać wszystkim uczynkom. Nie ma obawy, aby można było przesadzić w tej komedii, choćby się ją grało w sposób najwidoczniejszy w świecie. Gdy chodzi o pochlebstwo, najmędrsi ludzie posiadają istne skarby naiwności; nie ma nic tak bezczelnego ani tak niedorzecznego, czego by nie połknęli, skoro się należycie rzecz zaprawi pochwałami. Szczerość szwankuje cokolwiek przy takim zatrudnieniu, ale cóż, kiedy się potrzebuje kogoś, trzeba się doń nagiąć! Skoro to jest jedyny sposób zdobycia ufności, wina nie leży po stronie pochlebców, lecz tych, którzy domagają się pochlebstwa.


ELIZA


Ale czemu nie próbujesz również zjednać sobie poparcia mego brata, na wypadek, gdyby służącej przyszła ochota zdradzić tajemnicę?


WALERY


Nie można zabiegać naraz o jedno i drugie; charakter ojca i syna są tak sprzeczne, że trudno by utrzymać się w podwójnej roli. Ale ty, ze swej strony, staraj się wpłynąć na brata i skorzystaj z przyjaźni, jaką ma dla ciebie, aby go nastroić przychylnie. Idzie właśnie. Odchodzę. Pomów z nim i odsłoń mu tyle, ile uznasz za stosowne.


ELIZA


Nie wiem, czy potrafię się zdobyć na to wyznanie.


#### SCENA DRUGA

KLEANT, ELIZA

KLEANT


Bardzo rad jestem, że cię samą zastaję, siostro; pragnąłem pomówić z tobą i zwierzyć się z pewnego sekretu.


ELIZA


Z miłą chęcią, bracie. Cóż masz mi do powiedzenia?


KLEANT


Wiele rzeczy, moja siostro; i to w jednym słowie. Kocham.


ELIZA


Kochasz?


KLEANT


Tak, kocham. Ale nim powiem cośkolwiek dalej, wiem, że zależny jestem od ojca i że powinność syna czyni mnie podwładnym jego woli; że nie godzi się przyjmować zobowiązania bez zezwolenia tych, którym zawdzięczamy życie; że niebo uczyniło ich panami naszych uczuć i że wolno nam rozrządzać sobą jedynie za ich wskazówką; że, nie ulegając wpływom szaleńczej namiętności, mogą mieć sąd o wiele zdrowszy i lepiej widzieć, co jest dla nas odpowiednie; że raczej trzeba polegać na bystrości ich rozsądku, niż na zaślepieniu żądzy, i że młodzieńcze porywy prowadzą nas najczęściej ku niebezpiecznym przepaściom. Mówię to wszystko, siostro, abyś ty nie potrzebowała sobie zadawać tego trudu; miłość moja bowiem nie chce o niczym słyszeć i proszę cię, byś oszczędziła sobie wszelkich perswazji.


ELIZA


Czy już związałeś się, bracie, wobec tej, którą tak kochasz?


KLEANT


Nie; ale jestem na to zupełnie przygotowany i błagam raz jeszcze, nie staraj się mnie odwodzić.


ELIZA


Czyż jestem, bracie, tak ograniczona?


KLEANT


Nie, siostro, ale ty nie kochasz; nie znasz słodkiej potęgi, z jaką tkliwe uczucie owłada[3] sercem; dlatego lękam się twego rozsądku.


ELIZA


Ach, bracie, nie mówmy o moim rozsądku; nie ma człowieka, którego by on nie zdradził przynajmniej raz w życiu. Gdybym ci otworzyła serce, być może, okazałabym się w twoich oczach jeszcze mniej rozsądną od ciebie.


KLEANT


Och, dałby Bóg, aby twoje serce, podobnie jak moje…


ELIZA


Omówmyż[4] najpierw twoją sprawę; powiedz mi, kto jest ta, którą pokochałeś?


KLEANT


Młoda osoba, która od niedawna mieszka w tej dzielnicy. Zda się, niebo samo stworzyło ją po to, aby natchnęła miłością każdego, kto się do niej zbliży. Na świecie nie może istnieć nic powabniejszego; wyznaję, iż straciłem zmysły od pierwszej chwili, kiedy ją ujrzałem. Nazywa się Marianna; mieszka z poczciwą matką, która prawie ciągle jest chora i do której przywiązana jest w sposób wprost niewiarygodny. Pielęgnuje ją, tuli i pociesza z czułością, która by cię wzruszyła do głębi. Wszystko, co czyni, tchnie jakimś niewymownym wdziękiem; w każdym postępku mieszczą się tysiące powabów, słodycz pełna uroku, pociągająca dobroć, uczciwość bez zmazy… ach, siostro, chciałbym, abyś ją mogła poznać.


ELIZA


Poznałam już niemal, bracie, z tego, co mówisz; abym zaś czuła dla niej sympatię, wystarcza mi, że ty ją kochasz.


KLEANT


Domyśliłem się, choć nic mi o tym nie mówiły, że nie są w zbyt świetnych stosunkach i że, mimo skromnego trybu, zaledwie mogą nastarczyć potrzebom. Czy ty pojmujesz, siostro, co to za szczęście móc się przyczynić do poprawienia losu osoby, którą się kocha; zręcznie udzielać nieznacznej pomocy skromnym potrzebom zacnej rodziny? Zrozum tedy, jak bolesne jest uczucie, że wskutek skąpstwa ojca niepodobieństwem jest dla mnie kosztować tej słodyczy i złożyć ukochanej w całej pełni świadectwo mej miłości.


ELIZA


Och, doskonale odczuwam, jak to musi być przykro.


KLEANT


Ach, siostro, bardziej, niż sobie można wyobrazić! Bo, powiedz, czy może być coś bardziej nieludzkiego niż te drobiazgowe braki, które cierpimy w tym domu, i ta straszna surowość, w jakiej jęczymy bez przerwy? I na cóż się nam przyda, że będziemy mieli kiedyś majątek, skoro posiądziemy go wówczas, gdy miną najpiękniejsze lata! Toż dziś, aby się utrzymać, muszę wręcz zadłużać się na wszystkie strony; jestem, jak i ty zresztą, zniewolony uciekać się do łaski kupców, aby po prostu ubrać się przyzwoicie. Słowem, chciałem z tobą mówić, abyś mi dopomogła wybadać ojca, jak się zapatruje na moje uczucie; gdybym napotkał na przeszkody, zdecydowany jestem wraz z ukochaną szukać szczęścia gdzie indziej… Na wszystkie strony staram się w tym celu zebrać potrzebną sumę. Jeśli ty, siostro, znajdujesz się w podobnym położeniu i jeśli ojciec będzie się sprzeciwiał naszym pragnieniom, opuścimy go oboje i wyzwolimy się z przemocy, w jakiej nieznośne skąpstwo więzi nas od tak dawna.


ELIZA


To prawda, z każdym dniem daje on nam więcej powodów do opłakiwania przedwczesnej śmierci matki…


KLEANT


Słyszę jego głos; oddalmy się nieco dla dokończenia zwierzeń, następnie zaś połączymy siły, aby przewalczyć ojcowską tyranię.


#### SCENA TRZECIA

HARPAGON, STRZAŁKA

HARPAGON


Precz mi stąd zaraz, w tej chwili, bez tłumaczeń! Dalej, zabierać mi się z domu, ty arcyhultaju, ty urodzony wisielcze!


STRZAŁKA

na stronie


Nie widziałem w życiu takiej złej bestii, jak ten przeklęty starzec! Doprawdy, myślę czasem, że on ma diabła w sobie.


HARPAGON


Mruczysz jeszcze?


STRZAŁKA.


Za co mnie pan wygania?


HARPAGON


Będziesz się pytał za co, obwiesiu jeden? Umykaj czym prędzej, bo cię ubiję na miejscu!


STRZAŁKA


Cóż ja zrobiłem?


HARPAGON


To zrobiłeś, że chcę, abyś się wynosił.


STRZAŁKA


Mój pan, a syn pański, kazał mi tu czekać.


HARPAGON


To idź, czekaj na ulicy, a nie stercz mi w domu, jak szyldwach[5] na warcie, aby podpatrywać, co się dzieje, i ciągnąć ze wszystkiego korzyści. Nie chcę mieć bez ustanku pod nosem szpiega, zdrajcy, którego przeklęte oczy śledzą wciąż, co robię, pożerają wszystko, co posiadam, i myszkują na wsze strony, czyby się nie udało czegoś złasować[6].


STRZAŁKA


Jakże pan chcesz, u diabła, aby panu można było coś złasować? Jakim cudem tego dokazać, skoro wszystko zamykasz pod kluczem i stoisz na straży we dnie jak i w nocy?


HARPAGON


Będę zamykał, co mi się podoba, i stał na straży, ile tylko zechcę. Patrzcie mi wcibskich, którzy czuwają nad każdym moim krokiem! Po cichu na stronie. Drżę cały, czy on nie domyśla się czegoś o moich pieniądzach. Głośno. Ty może byłbyś zdolny rozsiewać plotki, że ja mam schowane pieniądze?


STRZAŁKA


Pan ma schowane pieniądze?


HARPAGON


Nie, łotrze, nie mówię tego wcale. Po cichu. To można oszaleć! Głośno. Pytam, ot tak, czy nie puszczasz takich bajeczek, aby mi na złość zrobić?


STRZAŁKA


Ech, cóż komu na tym zależy, czy pan masz, czy nie masz; dla nas to wychodzi na jedno i to samo.


HARPAGON

zamierzając się, aby mu dać policzek


Będziesz mędrkował! Ja ci to mędrkowanie prędko wybiję z głowy! Zabieraj się; ostatni raz ci powiadam.


STRZAŁKA


Dobrze więc: zabieram się.


HARPAGON


Czekaj: nie wynosisz czego z domu?


STRZAŁKA


Et! Cóż bym mógł stąd wynieść?


HARPAGON


Chodź, chodź tutaj, niech zobaczę. Pokaż ręce.


STRZAŁKA


Oto.


HARPAGON


Drugie!


STRZAŁKA


Drugie?


HARPAGON


Tak.


STRZAŁKA


Oto.


HARPAGON

wskazując na spodnie Strzałki


Nic tutaj nie schowałeś?


STRZAŁKA


Niechże pan zobaczy.


HARPAGON

obmacując spodnie Strzałki


Te szerokie hajdawery[7], to jakby stworzone na magazyny złodziejskie. Bardzo bym rad, aby kogo zaprowadziły na szubienicę.


STRZAŁKA

na stronie


Ach, jakże taki człowiek wart byłby swego losu i z jakąż radością okradłbym go naprawdę!


HARPAGON


Hę?


STRZAŁKA


Co?


HARPAGON


Co ty mówisz o okradzeniu?


STRZAŁKA.


Mówię, że może pan wszystko przetrząsnąć, aby się przekonać, czy go nie okradłem.


HARPAGON


Właśnie, właśnie.


Harpagon przetrząsa kieszenie Strzałki.

STRZAŁKA

na stronie


Niech zaraza wygniecie skąpstwo i dusigroszów!


HARPAGON


Hę? Co powiadasz?


STRZAŁKA


Co powiadam?


HARPAGON


Tak; co powiadasz o skąpstwie i dusigroszach?


STRZAŁKA


Mówię, żeby zaraza wygniotła skąpstwo i dusigroszów.


HARPAGON


O kimże to chcesz mówić?


STRZAŁKA


O dusigroszach.


HARPAGON


Któż to są ci dusigrosze?


STRZAŁKA


Obrzydliwcy i brudasy.


HARPAGON


Ale kogo przez to rozumiesz?…


STRZAŁKA


Cóż się pan o to tak troszczy?


HARPAGON


Bo mi się podoba.


STRZAŁKA


Myśli pan, że chciałem mówić o panu?


HARPAGON


Myślę, co myślę; ale chcę, abyś powiedział, do kogoś to mówił.


STRZAŁKA


Mówiłem… mówiłem do mojej czapki.


HARPAGON


Ejże, bo ja przemówię do twojego grzbietu.


STRZAŁKA


Zabroni mi pan wymyślać na skąpców?


HARPAGON


Nie; ale zabronię odpowiadać i być zuchwałym. Milczeć!


STRZAŁKA


Nie wymieniłem nikogo.


HARPAGON


Piśnij jeszcze, a kości ci połamię.


STRZAŁKA


Uderz w stół…


HARPAGON


Nie zmilczysz?


STRZAŁKA


Niech stracę.


HARPAGON


Ej, ej!


STRZAŁKA

pokazując Harpagonowi jeszcze jedną kieszeń


O, jeszcze jedna: czyś pan zadowolony?


HARPAGON


Dalej, oddaj bez obszukiwania.


STRZAŁKA


Co?


HARPAGON


To, co wziąłeś.


STRZAŁKA


Nic nie wziąłem.


HARPAGON


Z pewnością?


STRZAŁKA


Z pewnością.


HARPAGON


No, to z panem Bogiem. Ruszaj do wszystkich diabłów!


STRZAŁKA

na stronie


Ładna odprawa, daję słowo!


HARPAGON


Odpowiesz za to przed twoim sumieniem.


#### SCENA CZWARTA

HARPAGON

sam


Oto mi kawał obwiesia! Wygląda mocno podejrzanie; wolałbym, aby ten pies kulawy raz zniknął mi już z oczu. Ach, cóż to za straszny kłopot mieć w domu tak znaczną sumę; szczęśliwy, kto ma cały majątek w bezpiecznej lokacie, a zachowa sobie tylko to, co potrzebne na codzienne wydatki! To niemała rzecz znaleźć w domu bezpieczną kryjówkę; co do mnie, wszystkie zamknięcia i skrzynie uważam za mocno niepewne i nierad na nich polegam. To istna przynęta dla złodziei: każdy przede wszystkim tam się dobiera.


#### SCENA PIĄTA

HARPAGON; ELIZA i KLEANT rozmawiają z sobą w głębi

HARPAGON

myślqc, że jest sam


Mimo to, nie wiem, czy dobrze uczyniłem, zakopując w ogrodzie dziesięć tysięcy talarów, które mi wczoraj oddano. Dziesięć tysięcy talarów w złocie, to suma dosyć… Na stronie, spostrzegając Kleanta i Elizę O nieba! Sam się zdradziłem! Zapał mnie uniósł; lękam się, iż rozprawiając sam ze sobą, mówiłem zbyt głośno.Do Kleanta i Elizy Co się stało?


KLEANT


Nic, ojcze.


HARPAGON


Dawno jesteście tutaj?


ELIZA


Weszliśmy właśnie.


HARPAGON


Słyszeliście…


KLEANT


Co, ojcze?


HARPAGON


To…


ELIZA


Co takiego?


HARPAGON


To, co mówiłem.


KLEANT


Nie.


HARPAGON


Owszem, owszem.


ELIZA


Wybacz, ojcze…


HARPAGON


Widzę dobrze, że was coś doleciało. Rozmawiałem właśnie sam ze sobą, jak ciężko dziś jest wydostać pieniędzy; mówiłem, że bardzo jest szczęśliwy, kto ma w domu z jakie[8] dziesięć tysięcy talarów.


KLEANT


Obawialiśmy się zbliżyć, aby ci nie przeszkodzić, ojcze.


HARPAGON


Bardzom rad, że wam to mogę powiedzieć, abyście sobie nie tłumaczyli fałszywie i nie wyobrażali, że to ja mam dziesięć tysięcy talarów.


KLEANT


Nie mieszamy się do twoich spraw, ojcze.


HARPAGON


Dałby Bóg, abym je miał, owe dziesięć tysięcy.


KLEANT


Nie przypuszczam…


HARPAGON


To byłby dla mnie interes nie lada.


ELIZA


To są rzeczy…


HARPAGON


Przydałyby mi się bardzo…


KLEANT


Sądzę, że…


HARPAGON


Wiedziałbym, co z nimi zrobić.


ELIZA


Jesteś, ojcze…


HARPAGON


Nie narzekałbym wówczas na ciężkie czasy.


KLEANT


Mój Boże, wszakże ty, ojcze, nie masz chyba przyczyn do narzekania: wszystkim wiadomo, że posiadasz ładny majątek.


HARPAGON


Ja, ładny majątek! Ci, co tak mówią, łżą bezczelnie. Nic fałszywszego pod słońcem; to tylko hultaje rozpuszczają umyślnie takie pogłoski.


ELIZA


Nie unoś się, ojcze.


HARPAGON


To nie do wiary, że własne dzieci zdradzają mnie i stają w rzędzie moich nieprzyjaciół!


KLEANT


Czy to znaczy być twoim nieprzyjacielem, mówić, że posiadasz majątek?


HARPAGON


Tak. Podobne gadania, a także i twoje szalone wydatki, staną się przyczyną, że któregoś dnia przyjdzie mi tu ktoś gardło poderżnąć w mniemaniu, że ja po prostu sypiam na złocie.


KLEANT


Jakież ja robię nadzwyczajne wydatki?


HARPAGON


Jakie? Czy może być coś bardziej oburzającego niż te wspaniałe stroje, w których paradujesz po mieście? Wczoraj musiałem wyłajać Elizę, ale ty jesteś jeszcze gorszy. To woła o pomstę do nieba; ściągnąwszy z ciebie to, co masz na grzbiecie, można by uzyskać wcale ładny kapitalik. Mówiłem ci mało dwadzieścia razy[9], mój synu, że cały twój tryb życia bardzo mi się nie podoba; diabelnie mi coś bawisz się w markiza. Aby stroić się w ten sposób, musisz mnie chyba podskubywać.


KLEANT


Ej, bardzom ciekaw, jakby to można ojca podskubywać.


HARPAGON


Cóż ja mogę wiedzieć? Skądże zatem bierzesz na to, aby się utrzymać na takiej stopie?


KLEANT


Ja, ojcze? Gram, po prostu; ponieważ zaś gram bardzo szczęśliwie, obracam całą wygraną na swoje potrzeby.


HARPAGON


To bardzo źle robisz. Jeżeli masz szczęście w karty, powinieneś z tego korzystać i składać wygraną na uczciwy procent, aby się czegoś dociułać. Chciałbym bardzo wiedzieć, nie mówiąc już o reszcie, do czego służą te wstążki, którymi jesteś upierzony od stóp aż do głowy? Czy kilka sprzączek[10] nie wystarczyłoby tak samo do przymocowania spodni? Bardzo też potrzebne wyrzucać pieniądze na peruczki, kiedy można nosić włosy swojego chowu, nie wydając ani szeląga! Założyłbym się, że w tych wstążkach i perukach utonęło co najmniej dwadzieścia pistoli[11]; zaś dwadzieścia pistoli[12] przynosi rocznie osiemnaście funtów[13], sześć susów[14] i osiem denarów[15], chociażby się tylko pobierało jeden od dwunastu[16].


KLEANT


Masz słuszność, ojcze.


HARPAGON


Dajmy temu pokój i mówmy o czym innym. Widząc, że Eliza i Kleant dają sobie znaki. Hej! Po cichu na stronie. Zdaje się, że się porozumiewają, aby mi zwędzić sakiewkę. Głośno. Cóż znaczą te miny?


ELIZA


Drożymy[17] się z bratem, kto będzie mówił pierwszy; oboje mamy ci, ojcze, coś do powiedzenia.


HARPAGON


I ja wam także.


KLEANT


To, co ci mamy powiedzieć, ojcze, dotyczy małżeństwa.


HARPAGON


I ja również o małżeństwie chciałbym z wami pogadać.


ELIZA


Ach, ojcze!


HARPAGON


Po cóż te krzyki? Czy słowo, czy rzecz sama tak cię przeraża, moja córko?


KLEANT


Biorąc małżeństwo tak, jak ty je pojmujesz, ojcze, może ono słusznie przerażać nas oboje. Lękamy się, że nasze uczucia znajdą się w niezgodzie z twoim wyborem.


HARPAGON


Chwilę cierpliwości; nie macie się o co trwożyć. Wiem, czego wam trzeba; ani jedno, ani drugie nie będzie miało powodu się uskarżać na moje zamiary. Aby więc przystąpić do rzeczy, do Kleanta powiedz mi, czy zauważyłeś kiedy młodą osobę, imieniem Mariannę, mieszkającą niedaleko od nas?


KLEANT


Owszem, ojcze.


HARPAGON


A ty?


ELIZA


Słyszałam tylko o niej.


HARPAGON


I jak ci się wydaje, synu, ta panienka?


KLEANT


Osobą wprost uroczą.


HARPAGON


Jej wejrzenie?…


KLEANT


Pełne niewinności i powabu.


HARPAGON


Układ i obejście?…


KLEANT


Czarujące po prostu.


HARPAGON


Nie uważasz, że taka dziewczyna zasługuje w zupełności, aby o niej pomyśleć?


KLEANT


Owszem, ojcze.


HARPAGON


Że mogłaby być dla każdego pożądaną partią?


KLEANT


Bardzo pożądaną.


HARPAGON


Że wygląda na osobę, która potrafi być dobrą gospodynią?


KLEANT


Niewątpliwie.


HARPAGON


I że mąż mógłby z nią być szczęśliwy?


KLEANT


Z pewnością.


HARPAGON


Jest tylko mała trudność: obawiam się, że nie posiada takiego posagu, do jakiego by się miało prawo.


KLEANT


Ach, ojcze, cóż znaczy majątek, gdy chodzi o małżeństwo z istotą godną uwielbienia!


HARPAGON


Za pozwoleniem, za pozwoleniem. Można by rzec jedynie, że jeżeli się nie weźmie za nią tyle, ile by się pragnęło, można się starać odbić to na innych rzeczach.


KLEANT


Oczywiście!


HARPAGON


Słowem, bardzo się cieszę, że się zgadzamy w zapatrywaniach: łagodne bowiem wejrzenie i stateczność panienki ujęły mnie za serce i, byleby miała bodaj jaki posażek[18], gotów jestem ją zaślubić.


KLEANT


Co? Jak?


HARPAGON


Hę?


KLEANT


Jesteś gotów, ojcze, powiadasz…


HARPAGON


Zaślubić Mariannę.


KLEANT


Kto? Ty, ojcze? Ty?


HARPAGON


Tak, ja, ja, ja. Cóż to ma znaczyć?


KLEANT


Słabo mi się jakoś zrobiło. Pozwól mi odejść, ojcze.


HARPAGON


To minie. Idź prędko do kuchni i wypij dużą szklankę czystej wody.


#### SCENA SZÓSTA

HARPAGON, ELIZA

HARPAGON


Oto nasi wymuskani panicze; tyle w nich siły, co w kurczęciu. To zatem, moja córko, postanowiłem dla siebie. Co do Kleanta, przeznaczam dlań pewną wdowę, o której mi właśnie mówiono dziś rano; ciebie zaś wydam za pana Anzelma.


ELIZA


Za pana Anzelma?


HARPAGON


Tak; jest to człowiek dojrzały, rozsądny i doświadczony; nie ma więcej nad pięćdziesiąt lat i słynie ze swoich dostatków.


ELIZA

kłaniając się


Ja nie pragnę wyjść za mąż, mój ojcze, jeżeli pozwolisz.


HARPAGON

przedrzeźniając Elizę


A ja, moja córeczko, moja duszyczko, pragnę, abyś wyszła za mąż, jeżeli pozwolisz.


ELIZA

kłaniając się powtórnie


Wybacz mi, ojcze.


HARPAGON

przedrzeźniając Elizę


Wybacz mi córko.


ELIZA


Jestem najuniżeńszą sługą pana Anzelma, ale, z przeproszeniem ojca, kłaniając się znowu żoną jego nie zostanę.


HARPAGON


Jestem twoim najniższym podnóżkiem, ale, przedrzeźniając Elizę z przeproszeniem panny, żoną jego zostaniesz jeszcze dziś wieczór.


ELIZA


Dziś wieczór?


HARPAGON


Dziś wieczór.


ELIZA

kłaniając się znowu


To być nie może, ojcze.


HARPAGON

przedrzeźniając Elizę


Będzie, moja córko.


ELIZA


Nie.


HARPAGON


Tak.


ELIZA


Nie, powiadam.


HARPAGON


Tak, powiadam.


ELIZA


Nie zmusisz mnie do tego, ojcze.


HARPAGON


Zmuszę, moja córko.


ELIZA


Raczej się zabiję, niż przyjmę takiego męża.


HARPAGON


Nie zabijesz się i przyjmiesz. Widział kto takie zuchwalstwo? Słyszał kto, aby córka w ten sposób przemawiała do ojca?


ELIZA


A słyszał kto, aby ojciec w ten sposób chciał wydawać córkę za mąż?


HARPAGON


To partia bez zarzutu: założę się, że każdy tylko pochwalić może mój wybór.


ELIZA


A ja się założę, że nikt rozsądny nie może go pochwalić.


HARPAGON

spostrzegając z daleka Walerego


Oto Walery. Chcesz, abyśmy go obrali za sędziego w tej sprawie?


ELIZA


Chętnie…


HARPAGON


Zdajesz się na jego wyrok?


ELIZA


Dobrze, uczynię, co on powie.


HARPAGON


Zatem, rzecz załatwiona.


#### SCENA SIÓDMA

WALERY, HARPAGON, ELIZA

HARPAGON


Chodź no, Walery. Obraliśmy cię właśnie, abyś powiedział, kto z nas ma słuszność: ja czy córka.


WALERY


Ani wątpliwości, że pan.


HARPAGON


A czy wiesz, o co chodzi?


WALERY


Nie. Ale pan nie może nie mieć słuszności: pan, który jesteś wcieleniem rozsądku.


HARPAGON


Pragnę dziś wieczór jeszcze wydać ją za mąż za statecznego i bogatego człowieka; tymczasem, ta ladaco w nos mi powiada, że jej to ani w głowie! Cóż ty na to?


WALERY


Co ja na to?


HARPAGON


Tak.


WALERY


Hm, hm!


HARPAGON


Co?


WALERY


Powiadam, że w gruncie jestem najzupełniej pańskiego zdania; słuszność najoczywiściej jest po pańskiej stronie. Ale i córka nie jest tak zupełnie w błędzie, jeżeli…


HARPAGON


Jak to! Imć Anzelm jest partią pierwszej wody; szlachcic to herbowy[19], człowiek spokojny, przyzwoity, rozsądny, zamożny, niemający dzieci z pierwszego małżeństwa. Co mogłaby znaleźć lepszego?


WALERY


Wszystko prawda. Ale córka mogłaby znów odpowiedzieć, że pan traktujesz sprawę zbyt nagle; że trzeba by przynajmniej trochę czasu, aby się przekonać, czy jej serce…


HARPAGON


Nie; taką sposobność trzeba w lot chwytać po prostu. Sprawa ta przedstawia dla mnie korzyść, której w innych warunkach nie mógłbym się spodziewać: godzi się ją wziąć bez posagu[20].


WALERY


Bez posagu?


HARPAGON


Tak.


WALERY


Ha! Na to już nic nie mogę odpowiedzieć. Bagatela[21]! To w istocie decydujący argument; muszę uchylić czoła.


HARPAGON


Pewno, że to stanowi dla mnie oszczędność wcale pokaźną.


WALERY


Oczywiście; nie można zaprzeczyć. Prawda, iż córka mogłaby nadmienić, że małżeństwo jest sprawą ważniejszą, niżby się zdawało; że chodzi tu o szczęście lub niedolę całego życia; że zobowiązanie, które ma trwać aż do zgonu, należy zaciągać z największą ostrożnością…


HARPAGON


Bez posagu!


WALERY


Ma pan słuszność; to rozstrzyga o wszystkim; rozumie się. Są ludzie, którzy by mogli sądzić, że w podobnej sprawie należałoby się liczyć i ze skłonnością córki; że tak znaczna nierówność wieku, chęci i usposobień narazić może na dotkliwe niebezpieczeństwa…


HARPAGON


Bez posagu!


WALERY


Tak, na to nie ma żadnej odpowiedzi; wiadomo. Któż, u diaska, mógłby się sprzeciwiać! Istnieją wprawdzie ojcowie, którzy by woleli raczej liczyć się z chęciami córki niż z takim wydatkiem; którzy by nie chcieli poświęcić jej szczęścia dla swojej korzyści i którzy ponad wszystko inne stawiają w małżeństwie słodką wzajemną sympatię, ową rękojmię czci, spokoju i szczęścia; słowem…


HARPAGON


Bez posagu!


WALERY


To prawda; to zamyka usta. Bez posagu! Jak się tu oprzeć takiemu argumentowi?


HARPAGON

na stronie, spoglądając w stronę ogrodu


Oho! Zdaje mi się, że to pies szczeka. Czy tam komu nie przyszła chętka dobierać się do moich pieniędzy? Do Walerego. Nie rusz się; wracam za chwilę.


#### SCENA ÓSMA

ELIZA, WALERY

ELIZA


Czy ty żarty stroisz, Walery, aby mówić w ten sposób?


WALERY


To aby go nie rozdrażnić i łatwiej dać sobie z nim radę. Sprzeciwiać się wprost to pewny sposób, aby wszystko popsuć; są ludzie, których można opanować jedynie pozorną ustępliwością, usposobienia nieznoszące opozycji. Takie natury buntują się przeciw każdej prawdzie, bronią się ile w ich mocy przed drogą rozsądku i jedynie krętymi ścieżkami można je doprowadzić tam, gdzie się zamierza. Udaj, że się zgadzasz na wszystko, a łatwiej zdołasz…


ELIZA


Ale to małżeństwo, Walery!…


WALERY


Poszukamy sposobów, aby je udaremnić.


ELIZA


Ale jakich, skoro jeszcze dziś wieczór ma być zawarte?


WALERY


Trzeba wyprosić zwłokę: najlepiej udać chorobę.


ELIZA


Zawezwą lekarzy i podstęp się wykryje.


WALERY


Żartujesz? Czyż oni mają o tym jakie pojęcie? Tylko śmiało, możesz sobie wybrać chorobę, jaka ci się żywnie spodoba; znajdą z pewnością uczone argumenty, aby wytłumaczyć, skąd się wzięła.


#### SCENA DZIEWIĄTA

HARPAGON, ELIZA, WALERY

HARPAGON

na stronie, w głębi sceny


Zdawało mi się tylko, Bogu dzięki.


WALERY

nie widząc Harpagona


A wreszcie, jako ostatni sposób, zostaje nam ucieczka, i jeśli miłość twoja, piękna Elizo, potrafi się zdobyć… Spostrzegając Harpagona. Tak, córka powinna być posłuszna ojcu. Nie trzeba zważać, czy mąż się podoba czy nie. Bez posagu! To wielkie słowo: gdy taki argument wchodzi w grę, obowiązkiem jest zamknąć oczy na wszystko.


HARPAGON


Dobrze, to się nazywa mówić! O!


WALERY


Przepraszam pana bardzo, jeśli się cokolwiek uniosłem i ośmielam się mówić do córki w ten sposób.


HARPAGON


Jak to! Ależ zachwycony jestem! Chciałbym, abyś zyskał na nią wpływ nieograniczony. Do Elizy Tak, możesz się boczyć, ile ci się podoba: przelewam na niego całą władzę, od nieba mi daną, i życzę sobie, abyś we wszystkim była mu posłuszna.


WALERY

do Elizy


Czy wobec tego zechce pani opierać się jeszcze…


#### SCENA DZIESIĄTA

HARPAGON, WALERY

WALERY


Panie, pójdę jej jeszcze roztrząsać sumienie.


HARPAGON


Owszem; bardzo ci będę wdzięczny. Z pewnością…


WALERY


Zdrowo będzie, jeśli się jej trochę cugli przykróci[22].


HARPAGON


To prawda. Należy…


WALERY


Niech się pan nie obawia. Mniemam, iż dam sobie radę.


HARPAGON


Staraj się, staraj. Muszę teraz wyjść do miasta; wrócę za małą chwilkę.


WALERY

idąc w stronę, którą wyszła Eliza i zwracając się jak gdyby do niej


Tak, pieniądz jest darem najcenniejszym w świecie; powinnaś, pani, dziękować niebiosom, iż dały pani tak dzielnego i zacnego ojca. Skoro ktoś gotów jest wziąć pannę bez posagu, nie ma się co dłużej zastanawiać. Wszystko mieści się w tym słowie: bez posagu; ono powinno starczyć za młodość, piękność, urodzenie, honor, rozum i uczciwość.


HARPAGON


Dzielny chłopak! To się nazywa mówić jak wyrocznia. Szczęśliwy, kto ma przy boku takiego człowieka.


### AKT II

#### SCENA PIERWSZA

KLEANT, STRZAŁKA

KLEANT


A, niegodziwcze! Gdzieżeś ty się wałęsał? Czy nie kazałem…


STRZAŁKA


Tak, panie; miałem też zamiar oczekiwać pana tutaj niewzruszenie, ale ojciec pański, jak wiadomo, człowiek nieodznaczający się zbytnią uprzejmością, przemocą wygnał mnie z domu. Dobrze, żem kijów przy tym nie oberwał.


KLEANT


Jak stoją sprawy? Rzecz nagli bardziej niż kiedy[23]; od czasu, jakeśmy się rozstali, odkryłem, iż własny ojciec jest mym współzawodnikiem.


STRZAŁKA


Ojciec zakochany?


KLEANT


Tak — i ledwie udało mi się ukryć pomieszanie, o jakie przyprawiła mnie ta wiadomość.


STRZAŁKA


Jemu wpadło do głowy się zakochać! Czy diabeł go opętał? Czy on sobie żarty stroi? Alboż miłość jest stworzona dla takich jak on?


KLEANT


Trzebaż było, za moje grzechy, aby go nawiedziła i ta namiętność!


STRZAŁKA


Ale po cóż, w takim razie, kryje się pan przed nim ze swą miłością?


KLEANT


Aby nie budzić podejrzeń i, w danym razie, łatwiej przeszkodzić temu małżeństwu. Jakąż odpowiedź przynosisz?


STRZAŁKA


Mój Boże, panie, pożyczać to wielka bieda. Dziwne rzeczy musi przejść, kto, jak pan, zniewolony jest oddać się w łapy lichwiarzy.


KLEANT


Zatem nic z interesu?


STRZAŁKA


Za pozwoleniem. Imć Simon, faktor[24], którego nam polecono, człowiek ruchliwy i bardzo oddany, mówi, że na głowie by stanął dla pana, i zapewnia, że sama fizjonomia[25] pańska usposobiła go jak najżyczliwiej[26].


KLEANT


Dostanę zatem te piętnaście tysięcy?


STRZAŁKA


Owszem; ale pod paroma waruneczkami, które trzeba będzie przyjąć, jeżeli rzecz ma przyjść do skutku.


KLEANT


Czy zaprowadził cię do osoby, która ma dać tę kwotę?


STRZAŁKA


Cóż znowu! To nie jest takie proste. Ten człowiek jeszcze więcej od pana stara się, aby pozostać w ukryciu; nie ma pan pojęcia, co to za tajemnice! Chce, aby nazwisko jego pozostało zupełnie nieznane; dziś ma się spotkać z panem w wynajętym mieszkaniu, aby się dowiedzieć o pańskim majątku i stosunkach rodzinnych. Nie wątpię, że samo nazwisko ojca usunie wszelkie trudności.


KLEANT


Zwłaszcza wobec śmierci matki, której schedy[27] nikt nie może mi odebrać.


STRZAŁKA


Oto parę punktów, które sam podyktował pośrednikowi, aby ten znowu zakomunikował je panu przed rozpoczęciem układów:

„Przypuściwszy, że wierzyciel znajdzie dostateczne zabezpieczenie, i że osoba zaciągająca pożyczkę jest pełnoletnia, z rodziny posiadającej majątek znaczny, pewny, niezachwiany, czysty i wolny od wszelkiego obciążenia, spisze się wyraźną i szczegółową umowę przed rejentem. Rejent ten ma być człowiekiem ze wszech miar nieposzlakowanym, wybranym w tym celu przez wierzyciela, w jego bowiem interesie leży przede wszystkim, aby akt sporządzono bez zarzutu”.


KLEANT


Bardzo słusznie.


STRZAŁKA


„Aby nie obciążyć sumienia żadnym skrupułem, wierzyciel żąda od swoich pieniędzy jedynie jednego denara od osiemnastu”.


KLEANT


Jeden denar od osiemnastu? Tam do kata! To jakiś porządny człowiek. Na to nie ma powodu się żalić.


STRZAŁKA


To prawda.

„Ale, ponieważ nie rozporządza pomienioną sumą i, aby nią wygodzić, zmuszony jest pożyczyć ją od kogo innego z procentem jednego denara od pięciu, dłużnik zmuszony będzie pokryć koszty tego procentu, niezależnie od procentu właściwego, zważywszy, że jedynie dla jego dogodności bezpośredni wierzyciel okazuje gotowość zaciągnięcia tej pożyczki”.


KLEANT


Co u diabła! To Żyd czy Turek jaki! Ależ to więcej niż dwadzieścia pięć od sta[28]!


STRZAŁKA


W samej rzeczy; toż samo i ja powiedziałem. Musi się pan zastanowić.


KLEANT


Cóż tu się zastanawiać? Trzeba mi pieniędzy i muszę zgodzić się na wszystko.


STRZAŁKA


Taką też dałem odpowiedź.


KLEANT


Czy jeszcze co więcej?


STRZAŁKA


Już tylko jeden punkcik.

„Z żądanych piętnastu tysięcy franków pożyczający dostarczy w gotowiźnie jedynie dwanaście, w miejsce zaś pozostałej kwoty osoba zaciągająca pożyczkę przyjmuje sprzęty, ubrania i kosztowności, których spis się dołącza, a które wierzyciel obliczył, wedle najlepszej wiary, po możliwie najniższej cenie”.


KLEANT


Cóż to ma znaczyć?


STRZAŁKA


Niech pan posłucha spisu.

„Po pierwsze, łóżko z bardzo kunsztownie haftowanymi zasłonami z sukna oliwkowego koloru; do tego sześć takichże krzeseł i kapa na łóżko; wszystko w bardzo dobrym stanie, podbite jedwabną czerwono-niebieską taftą.

Nadto baldachim na łóżko, różowy, z czystej wełny z jedwabnymi frędzlami”.


KLEANT


Cóż ja mam począć z tym wszystkim?


STRZAŁKA


Niech pan czeka.

„Nadto dywan ścienny, przedstawiający umizgi[29] Jowisza.

Nadto stół orzechowy o dwunastu kręconych nogach, rozciągany, wraz z odpowiednią ilością krzeseł”.


KLEANT


A cóż mnie, u diabła…


STRZAŁKA


Niechże pan będzie cierpliwy.

„Nadto trzy muszkiety[30] wykładane perłową macicą, wraz z podpórkami.

Nadto piec ceglany z dwoma alembikami i trzema zbiornikami, bardzo użyteczny dla amatorów destylacji”.


KLEANT


Diabli mnie biorą!


STRZAŁKA


Powoli.

„Nadto lutnia bolońska, posiadająca wszystkie, lub prawie wszystkie, struny.

Nadto warcabnica z figurami oraz gra w gąskę; zabawy stanowiące bardzo miłe zajęcie w chwilach wywczasu.

Nadto skóra jaszczurcza, półczwartej[31] stopy długa wypchana sianem: osobliwość bardzo zdobiąca pokój, gdy się ją zawiesi u powały.

Wszystkie wymienione przedmioty, łącznie warte między braćmi więcej niż cztery tysiące pięćset franków, oddaje się, przez szczególną względność, za sumę tysiąca talarów.”


KLEANT


Niechże go zaraza zdusi razem z jego względnością, tego łotra, oprawcę! Słyszał kto kiedy o tak bezecnej lichwie[32]? Nie dość mu jeszcze straszliwego procentu, jaki wyciska, ale chce mi jeszcze wmuszać, za trzy tysiące franków, stare rupiecie, zebrane diabeł wie skąd? Ani dwustu talarów za to nie dostanę, a jednak trzeba mi się zgodzić na wszystko, co zechce. W moim położeniu do wszystkiego może mnie przymusić: wie dobrze ten łotr, że mam nóż na gardle!


STRZAŁKA


Z przeproszeniem pańskim, widzę, że pan wchodzi na ten sam gościniec, po którym i imć Panurg[33] kroczył do ruiny, wybierając pieniądze z góry, kupując drogo, sprzedając tanio i przejadając zboże na pniu.


KLEANT


I cóż mam robić? Oto dokąd prowadzi młodych ludzi przeklęle skąpstwo ojców: niechże się potem ktoś dziwi, że im życzą najrychlejszej śmierci!


STRZAŁKA


Trzeba przyznać, że ojciec potrafiłby swoim ohydnym skąpstwem oburzyć najspokojniejszego człeka. Nikt mi, Bogu dzięki, nie może zarzucić, abym sympatyzował z szubienicą; pośród moich kolegów, którzy nie bardzo przebierają w rzemiosłach, zawsze umiem się przyzwoicie wywinąć z każdej sztuczki, pachnącej choć trochę stryczkiem; ale muszę przyznać, że ten stary postępowaniem swoim budzi we mnie szaloną pokusę, aby go okraść; mniemam, iż taka kradzież byłaby naprawdę chwalebnym uczynkiem.


KLEANT


Daj no mi tę notatkę; przejrzę jeszcze.


#### SCENA DRUGA

HARPAGON, SIMON, KLEANT i STRZAŁKA w głębi sceny

SIMON


Tak, panie; to młody człowiek, któremu gwałtem potrzeba pieniędzy; znajduje się w tego rodzaju położeniu, że zgodzi się na wszystkie warunki.


HARPAGON


Ale czy myślisz, Simonie, że nie ma żadnego ryzyka? Znasz jego nazwisko, stosunki, rodzinę?


SIMON


Nie. Dokładnych wiadomości nie mógłbym udzielić; wszedłem z nim w styczność jedynie przypadkiem; ale on sam dostarczy panu wyjaśnień. Służący upewnił mnie, że będziesz pan zupełnie zadowolony. Wszystko, co mógłbym powiedzieć, to iż pochodzi z rodziny bardzo bogatej, że matka już nie żyje, gotów zaś jest zobowiązać się, jeżeli pan zechce, iż ojciec umrze przed upływem ośmiu miesięcy.


HARPAGON


Hm, to by już coś było. Miłość chrześcijańska, Simonie, nakazuje wygodzić[34] bliźnim, skoro to w naszej mocy.


SIMON


Rozumie się.


STRZAŁKA

po cichu do Kleanta, poznając Simona


Co to może znaczyć, przecież to nasz Simon rozmawia z pańskim ojcem?


KLEANT

po cichu do Strzałki


Może mu ktoś powiedział, kto ja jestem? Czyżbyś ty mnie zdradził?


SIMON

do Kleanta i Strzałki


Oho! Tak wam było pilno! Któż panom powiedział, że to tutaj? Do Harpagona. Niech mi pan wierzy, to nie ja wyjawiłem im pańskie nazwisko i mieszkanie; ale sądzę, iż nie stało się żadne nieszczęście; ci panowie są dyskretni, możecie się więc porozumieć i tutaj.


HARPAGON


Jak to?


SIMON

wskazując Kleanta


Oto właśnie osoba, która pragnie u pana pożyczyć owe piętnaście tysięcy.


HARPAGON


Jak to, obwiesiu! To ty się puszczasz na takie niecne sposoby?


KLEANT


Jak to, ojcze! To ty się plugawisz tak haniebnym rzemiosłem?


Simon ucieka. Strzałka zaś chowa się.

#### SCENA TRZECIA

HARPAGON, KLEANT

HARPAGON


Więc to ty chcesz się zrujnować takimi niegodziwymi pożyczkami?


KLEANT


Więc to ty starasz się wzbogacić tak zbrodniczą lichwą?


HARPAGON


Ty śmiesz jeszcze potem stawać tu przede mną?


KLEANT


A ty, ojcze, śmiesz jeszcze pokazywać się oczom ludzkim?


HARPAGON


Nie wstydzisz się, powiedz, grzęznąć w takich łajdactwach, brnąć w straszliwą rozrzutność i trwonić haniebnie majątek, z trudem uzbierany przez rodziców?


KLEANT


Czy ojciec się nie rumieni poniżać swą godność tego rodzaju rzemiosłem? Poświęcać honor i dobre imię nienasyconej żądzy zbijania talarów? Zdzierstwem swoim przewyższać najniegodziwsze sztuczki, wymyślone kiedykolwiek przez najsłynniejszych lichwiarzy?


HARPAGON


Precz z moich oczu, łotrze! Precz z moich oczu!


KLEANT


Kto jest większym zbrodniarzem według ciebie, ojcze: czy ten, kto drogo nabywa pieniądze, których potrzebuje, czy ten, kto kradnie pieniądze, nie mając ich na co użyć?


HARPAGON


Ruszaj stąd, mówię, nie doprowadzaj mnie do ostateczności! Sam. Swoją drogą, rad jestem z tego spotkania; to dla mnie przestroga, abym bardziej niż kiedy miał oko na jego czynności.


#### SCENA CZWARTA

FROZYNA, HARPAGON

FROZYNA


Panie…


HARPAGON


Zaczekaj tu chwilę; mam z tobą do pomówienia. Na stronie. Muszę troszeczkę zajrzeć do moich pieniędzy.


#### SCENA PIĄTA

FROZYNA, STRZAŁKA

STRZAŁKA

nie widząc Frozyny


Zdarzenie doprawdy paradne! Musi mieć stary widocznie gdzieś jakiś duży skład rupieci, z domowych rzeczy bowiem nic nie zauważyłem w tym spisie.


FROZYNA


Ejże! To ty, poczciwy Strzałko? Skądże cię tu spotykam?


STRZAŁKA


He, he! To ty, Frozyno. Cóż ty tu porabiasz?


FROZYNA


To samo, co wszędzie; pośredniczę w interesach, oddaję ludziom przysługi i korzystam jak mogę z moich talencików. Wiesz dobrze, że na świecie trzeba umieć sobie dawać radę; takim jak ja niebo dało w posagu jedynie obrotność i głowę na karku.


STRZAŁKA


Masz tu jakie konszachty z pryncypałem?


FROZYNA


Tak. Załatwiam dlań pewną drobnostkę i spodziewam się niezłej nagrody.


STRZAŁKA


Od niego? Ho, ho, musiałabyś wstać bardzo rano, aby coś wydobyć; ostrzegam cię, że pieniądze w tym domu są bardzo kosztowne.


FROZYNA


Są usługi, za które płaci się sowicie.


STRZAŁKA


Upadam do nóg, widzę, że nie znasz jeszcze imć Harpagona. Pan Harpagon jest ze wszystkich ludzkich istot najmniej ludzką pod słońcem, najtwardszym i najbardziej nieużytym ze śmiertelnych. Nie ma usługi, która by doprowadziła jego wdzięczność aż do rozwiązania sakiewki. Podziękowań, pochwał, życzliwych słówek, przyjaźni, ile zapragniesz; ale pieniędzy — oho! Nic suchszego i bardziej jałowego niż jego czułości; do słowa zaś dawać ma taki wrodzony wstręt, że nie dziwiłbym się, gdyby zamiast: daję słowo mówił pożyczam słowo.


FROZYNA


Mój Boże, już ja wiem, jak się doi ludzi; znam sekret zjednywania sobie względów, głaskania po sercu i trafiania w tkliwą strunę.


STRZAŁKA


Fraszki. Założę się, że, gdy chodzi o pieniądze, nic tutaj nie wskórasz. To istny kamień, granit; gdyby człowiek konał w jego oczach, nie drgnąłby nawet. Słowem, pieniądze kocha więcej niż honor, cześć i cnotę. Żądać od niego pieniędzy znaczy przyprawić go o konwulsje, ugodzić w śmiertelne miejsce, przeszyć mu serce, wydzierać wnętrzności. Ale już wraca; umykam.


#### SCENA SZÓSTA

HARPAGON, FROZYNA

HARPAGON

po cichu


Wszystko w porządku. Głośno. I cóż, Frozyno?


FROZYNA


Ach, Boże! Doprawdy, jak pan doskonale wygląda! To się nazywa zdrowie!


HARPAGON


Kto? Ja?


FROZYNA


Nigdym pana nie widziała tak świeżym i dziarskim.


HARPAGON


Doprawdy?


FROZYNA


Jakże! W życiu pan chyba nie wyglądał tak młodo; znam ludzi, którzy w dwudziestym piątym roku starsi są od pana.


HARPAGON


Jednakże, Frozyno, mam już pełną sześćdziesiątkę.


FROZYNA


No i cóż to jest sześćdziesiąt lat? Wielkie rzeczy! Teraz dopiero zaczyna się dla pana najpiękniejszy wiek mężczyzny.


HARPAGON


To prawda; jednakże jakieś dwadzieścia latek mniej nic by nie zaszkodziło, jak sądzę.


FROZYNA


Żartuje pan? Co panu po tym, kiedy pan i tak dożyje co najmniej setnego roku.


HARPAGON


Myślisz?


FROZYNA


Z pewnością. To widać na oko. Niech pan przystanie na chwilę. O, nie mówiłam! Między oczyma jaki wspaniały znak długiego życia.


HARPAGON


Znasz się na tym?


FROZYNA


Jakżeby! Niechże pan pokaże rękę. Mój Boże, co za linia życia!


HARPAGON


Jak to?


FROZYNA


Nie widzi pan, o, tutaj, tej linii?


HARPAGON


No i cóż to ma znaczyć?


FROZYNA


Daję słowo, mówiłam sto lat, ale pan dociągnie stu dwudziestu.


HARPAGON


Czy podobna?


FROZYNA


Będą musieli pana dobijać, mówię panu; pochowasz pan dzieci, wnuki i prawnuki.


HARPAGON


Chwała Bogu! Jakże nasza sprawa?


FROZYNA


Czy można pytać? Widział kto, aby mi się nie udało doprowadzić do końca rzeczy, do której się zabiorę? Zwłaszcza co do małżeństwa talenty mam niepospolite. Nie ma na świecie pary, której bym raz, dwa, nie umiała skojarzyć: ot, gdybym się uparła, ożeniłabym samego sułtana tureckiego z Rzeczpospolitą Wenecką. Tutaj nie miałam aż takich trudności. Ponieważ jestem z tymi kobieciętami w stosunkach, rozgadałam się jak należy o panu i zwierzyłam matce zamiary, jakie pan powziął względem Marianny, znając ją z ulicy i widując w oknie.


HARPAGON


Cóż odpowiedziała?


FROZYNA


Przyjęła z radością; gdym zaś powiedziała, że pan pragnie, aby Marianna wzięła dziś udział w uroczystości małżeńskiego kontraktu pańskiej córki, zgodziła się bez trudności i oddała mi ją w tym celu pod opiekę.


HARPAGON


Bo widzisz, Frozyno, muszę dziś wydać wieczerzę dla pana Anzelma i bardzo bym pragnął, aby i ona była na tej uczcie.


FROZYNA


Ma pan słuszność. Marianna wybiera się po obiedzie w odwiedziny do pańskiej córki, potem chciałaby zajrzeć na chwilę na jarmark i wrócić tu na wieczerzę.


HARPAGON


Dobrze, mogą pojechać moim powozem; pożyczę im.


FROZYNA


Doskonale.


HARPAGON


Ale, Frozyno, czyś mówiła też z matką w sprawie posagu? Czyś wytłumaczyła jej, że powinna by o tym pomyśleć, trochę się ścisnąć, krwi sobie upuścić trochę przy takiej okazji? Bo, ostatecznie, nikt się nie żeni z panną, aby bodaj czegoś nie miała[35].


FROZYNA


Jak to! Ależ ona wniesie panu ze dwanaście tysięcy franków rocznie.


HARPAGON


Dwanaście tysięcy!


FROZYNA


Tak. Przede wszystkim jest z domu przyzwyczajona do bardzo oszczędnego stołu. Ta dziewczyna nawykła żyć samą sałatą, mlekiem, serem i ziemniakami; nie będzie się trzeba wysadzać[36] na wykwintny stół, na kosztowne smakołyki ani desery, jakich wymagałaby inna kobieta: a to wcale nie drobnostka, to najmniej jakie[37] trzy tysiące franków rocznie. Dalej — włożona[38] jest do wielkiej skromności i prostoty w ubraniu, nie lubi kosztownych sukien, wspaniałych klejnotów, zbytkownych mebli, do których jej rówieśnice wzdychają zazwyczaj tak gorąco: to warte przeszło cztery tysiące rocznie. Brzydzi się grą, co dziś nieczęsto się przytrafia u kobiet. Znam sąsiadkę, która w trente et quarante[39] przegrała dwadzieścia tysięcy franków w tym roku. Ale liczmy tylko czwartą część. Pięć tysięcy rocznie na grze, cztery tysiące na strojach i kosztownościach, to czyni dziewięć tysięcy, tysiąc zaś talarów, które oszczędziliśmy na jedzeniu, czy to nie wyniesie razem okrągłych dwunastu tysięcy?


HARPAGON


Tak: to nieźle; jednakże ten rachunek nie ma w sobie nic realnego.


FROZYNA


Za pozwoleniem. Czy to nie jest rzecz bardzo realna, jeśli ktoś panu wnosi jako posag — wstrzemięźliwość, jako sukcesję — prostotę w ubiorze, i jako kapitał — wstręt do gier hazardowych?


HARPAGON


Chyba kpisz, Frozyno, żeby wmawiać mi jako posag wszystkie wydatki, których nie będzie robiła! Nie będę przecież kwitował z tego, czego nie dostanę do ręki; bodaj coś muszę zobaczyć w gotowiźnie[40].


FROZYNA


Mój Boże, dostaniesz pan, dostaniesz; mówiły mi, że gdzieś światami[41] mają jakiś mająteczek, który panu tym samym przypadnie.


HARPAGON


Trzeba to sprawdzić. Ale, Frozyno, jeszcze jedna rzecz mnie niepokoi. Dziewczyna jest, jak ci wiadomo, młoda, a młode zazwyczaj ciągną do młodych. Lękam się, że człowiek w moim wieku może jej nie przypaść do smaku, i że to gotowe stać się przyczyną pewnych wybryczków, które by mi wcale nie były na rękę.


FROZYNA


Ach, jak pan jej nie zna! To jeszcze jedna właściwość, którą miałam panu oznajmić: ma nieprzezwyciężony wstręt do młodych ludzi i ceni jedynie starców.


HARPAGON


Doprawdy?


FROZYNA


Upewniam pana. Gdybyś pan słyszał, jak ona się wyraża w tym przedmiocie! Nie może po prostu znosić widoku młodego człowieka; nic zaś jej więcej nie zachwyca, powiada, jak piękny starzec, z dużą majestatyczną brodą. Im który starszy, tym powabniejszy w jej oczach; toteż ostrzegam pana, abyś się nie starał dla niej odmładzać. Wymaga co najmniej skończonych lat sześćdziesięciu: nie dalej jak przed czterema miesiącami, już w przededniu małżeństwa, zerwała wszystkie układy, ponieważ wielbiciel przyznał się, że ma dopiero pięćdziesiąt sześć lat, i ponieważ, mając podpisywać kontrakt, nie przywdział okularów.


HARPAGON


Jedynie dlatego?


FROZYNA


Tak. Mówi, że pięćdziesiąt sześć lat — to jej nie wystarczy; a zwłaszcza nie cierpi nosów bez okularów.


HARPAGON


Doprawdy, ty mi szczególne rzeczy powiadasz.


FROZYNA


To dalej sięga, niżby sobie można wyobrazić. W pokoiku jej na przykład wisi kilka obrazków, sztychów; jak pan myśli, kogo przedstawiają? Adonisów, Cefalów, Parysów, Apollinów? Nie; to portrety Saturna, Priama, starego Nestora i poczciwego Anchizesa na barkach syna.


HARPAGON


Nadzwyczajne! Tego doprawdy nigdy bym nie pomyślał; bardzom rad, że ona ma takie usposobienie. Ja także, gdybym był kobietą, nie przepadałbym wcale za młodymi.


FROZYNA


Myślę sobie. Ładny mi specjał, doprawdy, te gołowąse smarkacze! Jest też co lecieć na takich żółtodzióbów! Palić się do tych papinków! Dużo się smaku kobieta w tym doszuka!


HARPAGON


Co do mnie, nie umiem tego pojąć. Nie wiem, jakim cudem znajdują się kobiety, które tak przepadają za tym towarem.


FROZYNA


Trzeba mieć źle w głowie. Czy można, mając klepki w porządku, dopatrzeć się czego przyjemnego w tych młokosach? Czy to mężczyźni, te wymuskane lale; czy w tym jest co do kochania?


HARPAGON


Toż samo co dzień powtarzam: wygląda to jak zmokłe kurczę, trzy włoski pod nosem jak wąsy u kota, kłaki z włosia na głowie, portki jak banie i pępek prawie że na wierzchu!


FROZYNA


A jak to zbudowane! Jak to wygląda przy takim człowieku jak pan! To mi mężczyzna dopiero, jest na co popatrzeć; to mi strój i figura, zdolne zawrócić w głowie kobiecie!


HARPAGON


Wydaję ci się nieźle?


FROZYNA


Jakże! Wprost świetnie, do odmalowania. Niech się pan trochę obróci, jeśli łaska. Kapitalnie! Niech pan się przejdzie trochę. To mi postawa kształtna, swobodna i pełna siły, nie znać wręcz najmniejszej dolegliwości.


HARPAGON


Tak wielkich też znów nie mam, Bogu dzięki. Astma jedynie trapi mnie czasami.


FROZYNA


To nic! Bardzo panu do twarzy z tą astmą; kaszle pan z wielkim wdziękiem.


HARPAGON


Powiedz mi, Frozyno, czy Marianna nie zna mnie z widzenia? Nie zauważyła mnie kiedy, tak, przechodząc?


FROZYNA


Nie; ale wiele mówiłyśmy o panu. Nakreśliłam jej pański portret; nie omieszkałam[42] wysławiać przed nią pańskich zalet oraz korzyści posiadania takiego męża.


HARPAGON


Dobrze, bardzo ci dziękuję.


FROZYNA


Ach, prawda, przy sposobności miałabym małą prośbę. Mam proces, który grozi przegraniem dla braku trochy[43] pieniędzy. Harpagon robi minę poważną. Mógłby pan w najprostszy sposób zapewnić mi wygraną, gdyby pan zechciał wspomóc mnie trochę. Nie uwierzyłby pan, jak ona się ucieszy z pańskiego poznania. Harpagon przybiera na powrót minę wesołą. Ach, jakże pan jej przypadnie do gustu, jakie na niej wrażenie zrobi ta staroświecka kryza! Ale, przede wszystkim, oczarowana będzie tym sposobem przytrzymania spodni za pomocą sprzączek: oszaleje po prostu; kochanek z takimi sprzączkami, temu to już doprawdy nie zdoła się oprzeć.


HARPAGON


Bardzo mi miło to słyszeć.


FROZYNA


Niech mi pan wierzy, ten proces, to dla mnie sprawa niezmiernej wagi. Harpagon robi się poważny. Jestem zgubiona, jeżeli go przegram, a mała, maleńka pomoc mogłaby mnie postawić na nogi. Chciałabym, abyś pan widział zachwyt, z jakim słuchała opowiadań o panu. Harpagon wraca do miny wesołej. Radość tryskała z jej oczu, gdym wyliczała wszystkie pańskie przymioty! Doprowadziłam do tego, że doczekać się nie może chwili małżeństwa.


HARPAGON


Bardzoś poczciwa, Frozyno; doprawdy, jestem ci szczerze obowiązany.


FROZYNA


Błagam pana, chciej nie odmawiać tego, o co proszę. Harpagon robi się znowu poważny. To mi po prostu życie ocali; wdzięczna panu będę nieskończenie.


HARPAGON


Do widzenia. Muszę dokończyć korespodencji.


FROZYNA


Przysięgam, że nie mógłbyś bardziej w porę pośpieszyć z pomocą.


HARPAGON


Pójdę powiedzieć, aby przygotowali powóz, którym macie jechać na jarmark.


FROZYNA


Nie naprzykrzałabym się z pewnością, gdyby mnie w istocie nie zmuszała ciężka potrzeba.


HARPAGON


I polecę, niech wcześnie podadzą kolację, aby wam nie zaszkodziło.


FROZYNA


Niechże mi pan nie odmawia łaski, o którą błagam. Nie wyobraża pan sobie, ile radości…


HARPAGON


Idę już. Wołają mnie. Do zobaczenia.


FROZYNA

sama


Niechże cię febra ściśnie, ty stary psie, brudasie diabelski! Kutwa[44] udawał głuchego na wszystkie przymówki[45]; ba, nie trzeba jeszcze dawać za wygraną; na wszelki wypadek umiałam sobie z drugiej strony zapewnić sowitą nagrodę.


### AKT III

#### SCENA PIERWSZA

HARPAGON, KLEANT, ELIZA, WALERY, PANI CLAUDE z miotłą w ręce, JAKUB, SZCZYGIEŁEK, ŹDZIEBEŁKO

HARPAGON


Dalej, chodźcie tu wszyscy; dam wam rozkazy na dzisiaj i wyznaczę każdemu jego zajęcie. Chodź no tu, pani Claude, zacznijmy od pani. Pani Claude zbliża się z miotłą. Dobrze, już pod bronią. Tobie więc powierzam obowiązek posprzątania w całym mieszkaniu; proszę tylko nie ścierać za mocno: to bardzo niszczy. Prócz tego, oddaję pani podczas wieczerzy nadzór nad butelkami: jeśli się która gdzieś zawieruszy albo też jeśli się coś stłucze, pani będziesz za to odpowiadała: wytrąci się z zasług[46].


JAKUB

na stronie


Roztropny wymiar kary.


HARPAGON

do pani Claude


No, ruszaj pani.


#### SCENA DRUGA

HARPAGON, KLEANT, ELIZA, WALERY, JAKUB, SZCZYGIELEK, ŹDZIEBEŁKO

HARPAGON


Ciebie, Ździebełko, i ciebie, Szczygiełek, przeznaczam do płukania szklanek i nalewania wina, ale tylko wówczas, gdy ktoś będzie miał pragnienie, a nie wzorem tych błaznów lokai, co to naprzykrzają się ludziom i namawiają do picia wówczas, kiedy się nikomu o tym nie śniło! Czekajcie, aż ktoś poprosi, i to nie jeden raz, a pamiętajcie przy tym nie żałować i wody.


JAKUB

na stronie


Tak. Czyste wino uderza do głowy.


SZCZYGIEŁEK


Czy mamy zdjąć płótnianki?


HARPAGON


Tak, kiedy ujrzycie, że goście się już schodzą; a pamiętajcie nie zniszczyć liberii.


ŹDZIEBEŁKO


Ale kiedy, proszę pana, mój kaftan po jednej stronie z przodu strasznie poplamiony olejem…


SZCZYGIEŁEK


A znowu moje szarawary całkiem podarte z tyłu, tak, że mi widać, uczciwszy uszy…


HARPAGON

do Szczygiełka


Sza! Trzymaj się zręcznie koło ściany i obracaj się zawsze frontem. Do Ździebelka, pokazując mu, w jaki sposób ma trzymać kapelusz przed sobą, aby zasłonić plamę z oleju A ty, kiedy będziesz usługiwał, trzymaj zawsze kapelusz w ten sposób.


#### SCENA TRZECIA

HARPAGON, KLEANT, ELIZA, WALERY, JAKUB

HARPAGON


Ty, moja córko, będziesz miała oko, gdy będą sprzątali ze stołu, i będziesz uważała, aby nic nie przepadło. To zajęcie dla młodej panienki. A pamiętaj też przyjąć jak należy moją narzeczoną, która cię chce odwiedzić: zabierzesz ją z sobą na jarmark. Rozumiesz?


ELIZA


Tak, ojcze.


HARPAGON

przedrzeźniając


Tak, niuńko.


#### SCENA CZWARTA

HARPAGON, KLEANT, WALERY, JAKUB

HARPAGON


A ty, paniczu, któremu łaskawie przebaczyłem ostatnie wybryki, proszę, aby ci również nie wpadło do głowy wykrzywiać się na nią.


KLEANT


Ja, ojcze? Wykrzywiać się na nią! Z jakiej przyczyny?


HARPAGON


Mój Boże! Już my wiemy, co sobie myślą dzieci, kiedy ojciec żeni się powtórnie, i jakim okiem patrzą zazwyczaj na tak zwaną macochę. Ale, jeżeli pragniesz, abym zupełnie wymazał z pamięci ostatnią sprawkę, zalecam ci, byś tę osobę przyjął jak najuprzejmiej i był dla niej tak grzeczny, jak tylko zdołasz.


KLEANT


Jeżeli mam prawdę wyznać, ojcze, nie mogę powiedzieć, abym był bardzo rad z tego, iż ta osoba zostanie moją macochą: skłamałbym, gdybym to utrzymywał; ale, co się tyczy grzecznego przyjęcia, ręczę ci, ojcze, iż pod tym względem spotkasz się z najściślejszym posłuszeństwem.


HARPAGON


No, pamiętaj!


KLEANT


Zobaczysz, ojcze, nie będziesz miał powodu się uskarżać.


HARPAGON


Bardzo ci się to chwali.


#### SCENA PIĄTA

HARPAGON, WALERY, JAKUB

HARPAGON


Walery, pomóż mi w tej sprawie. Chodź tu, imci[47] Jakubie, zbliż się, zachowałem cię na ostatek.


JAKUB


Czy do stangreta zamierza pan mówić czy do kucharza? Bo jestem i jednym, i drugim.


HARPAGON


Do obydwóch.


JAKUB


Ale do którego najpierw?


HARPAGON


Do kucharza.


JAKUB


Niech pan zaczeka, jeśli łaska. Zdejmuje liberię stangreta i ukazuje się ubrany za kucharza.


HARPAGON


Cóż to, u diaska, za jakieś komedie?


JAKUB


Jestem na usługi.


HARPAGON


Przyrzekłem wydać dziś kolację, Jakubie.


JAKUB

na stronie


Cuda się dzieją!


HARPAGON


Powiedz no mi: potrafisz zgotować jak się należy?


JAKUB


Owszem, jeżeli pan da dosyć pieniędzy.


HARPAGON


Cóż u diabła, ciągle pieniędzy! Zdawałoby się, że oni nie umieją nic innego, jak tylko: pieniędzy, pieniędzy, pieniędzy. Wciąż jedno słowo w gębie: pieniędzy! Ciągle słyszę tylko: pieniędzy! Oto ich ulubiony konik: pieniądze!


WALERY


Słyszał kto kiedy bezczelniejszą odpowiedź! Wielka sztuka ugotować dobrą kolację za drogie pieniądze! To najłatwiejsza rzecz pod słońcem; nie ma tak miernej mózgownicy, która by się nie wysiliła na to. Kto chce okazać, że jest zdatnym człowiekiem, powinien umieć dać dobrze jeść za tanie pieniądze.


JAKUB


Dobrze jeść za tanie pieniądze?


WALERY


Rozumie się.


JAKUB

do Walerego


Dalibóg, panie rządco, bardzo byłbym wdzięczny, gdybyś mnie pan nauczył tego sekretu i objął urząd kucharza, bo, jak widzę, w tym domu do wszystkiego chcesz nos wściubiać.


HARPAGON


Cicho mi! Czegóż więc trzeba?


JAKUB


Oto jest tu pan rządca, który ugotuje panu dobrze jeść za tanie pieniądze.


HARPAGON


Hej tam! Masz mi odpowiadać na pytanie.


JAKUB


Ileż osób?


HARPAGON


Osiem do dziesięciu; ale trzeba liczyć tylko na osiem. Gdzie jest dla ośmiu, znajdzie się i dla dziesięciu.


WALERY


Rozumie się.


JAKUB


Ano, to trzeba będzie cztery wielkie dania i pięć przystawek. Zupa… Pierwsze danie…


HARPAGON


Cóż u diabła, to by starczyło dla całego miasta!


JAKUB


Pieczyste…


HARPAGON

zasłaniając mu usta ręką


A, łotrze, pożreć chcesz mnie całego!


JAKUB


Legumina…


HARPAGON

zasłaniając mu znowu usta


Jeszcze?


WALERY

do Jakuba


Chcesz, aby wszyscy popękali? Czy pan po to sprosił gości, aby ich uśmiercać z przejedzenia? Idźże sobie przeczytać jakie przepisy zdrowotne i popytaj się lekarzy, czy może być coś szkodliwszego dla człowieka niż nadmierne jedzenie.


HARPAGON


Ma słuszność.


WALERY


Dowiedzże się, Jakubie, ty i podobni tobie, że to prosta mordownia — stół przeładowany potrawami. Kto chce się okazać prawdziwym przyjacielem swoich gości, daje im jeść skromnie; toć, wedle słów starożytnego filozofa, po to się je, aby żyć, nie zaś po to żyje, aby jeść.


HARPAGON


Ach, pięknie powiedziane! To najpiękniejsza sentencja, jaką słyszałem w życiu: Po to się żyje, aby jeść, a nie po to je, aby żyć… Nie, nie, to nie to. Jak ty to powiedziałeś?


WALERY


Że po to się je, aby żyć, a nie po to żyje, aby jeść.


HARPAGON

do Jakuba


Aha. Słyszałeś? Do Walerego Cóż to za wielki mędrzec powiedział?


WALERY


Nie przypominam sobie w tej chwili.


HARPAGON


Pamiętaj mi spisać te słowa: chcę je wyryć złotymi literami nad kominkiem.


WALERY


Nie omieszkam. Co zaś się tyczy wieczerzy, niech pan to mnie pozostawi; już ja wszystko zarządzę jak trzeba.


HARPAGON


Więc dobrze.


JAKUB


Tym lepiej! Mniej będę miał kłopotu.


HARPAGON

do Walerego


Najlepiej dać coś takiego, czego nie można dużo jeść i co zaraz syci; ot, potrawkę baranią, dobrze tłustą: do tego ciasto nadziewane gęsto kasztanami. To zapycha.


WALERY


Niech się pan na mnie spuści[48].


HARPAGON


A teraz, Jakubie, trzeba wychędożyć[49] karocę.


JAKUB


Niech pan czeka: to do stangreta. Wkłada płaszcz. Powiada pan…


HARPAGON


Że trzeba wychędożyć karocę i mieć konie w pogotowiu. Zawieziesz na jarmark…


JAKUB


Pańskie konie? Ależ, dalibóg, one po prostu z nóg lecą! Nie powiem panu, że leżą na podściółce: biedne zwierzęta nie wiedzą, co to podściółka, nie ma co o tym gadać! Ale trzyma je pan na tak ścisłym poście, że to już zaledwie cienie, widma, szkielety, a nie konie.


HARPAGON


Wielka im krzywda! Cały dzień nic nie robią.


JAKUB


Pan myśli, że kto nic nie robi, to już jeść nie potrzebuje? Lepiej by wyszło na zdrowie biednym bydlętom pracować porządnie, ale za to najeść się do syta. Serce się kraje patrzeć na tę mizerię! Bo, koniec końców, człowiek ma serce dla swoich koni: zdaje mu się, że sam cierpi, kiedy patrzy na ich niedolę. Od ust sobie codziennie odejmuję, aby je pożywić; to, proszę pana, trzeba być z kamienia, aby tak nie mieć litości nad bliźnim…


HARPAGON


Niewielka praca odwieźć panienki na jarmark.


JAKUB


Nie, panie, nie miałbym odwagi ich zaprząc, sumienie by mnie gryzło, gdybym uderzył batem te chudzięta. Jakże pan chcesz, aby one zawlokły karocę, skoro same ledwie się wloką!


WALERY


Uproszę sąsiada, aby zastąpił Jakuba na koźle; wszakże i tak będzie tu potrzebny.


JAKUB


Niech będzie. Wolę już, niech zginą z innej ręki, nie z mojej.


WALERY


Pan Jakub coś dużo rezonuje.


JAKUB


Pan rządca coś we wszystko nos wścibia.


HARPAGON


Cicho tam!


JAKUB


Ja bo[50], proszę pana, znieść nie mogę lizunów[51] i dobrze widzę, do czego to zmierza. Te jego wieczne trzęsienie się nad chlebem, winem, nad drzewem, solą i świecami, to tylko po to, aby panu bakę świecić[52] i ująć pana za serce. Wściekłość mnie już bierze; przykro mi, doprawdy, codziennie słyszeć, co ludzie gadają o panu. Niech co chce będzie, ja i dla pana, mimo wszystko, mam serce: po moich koniach, pan jest człowiekiem, którego kocham najwięcej na świecie.


HARPAGON


Mógłbyś mi powiedzieć, mości[53] Jakubie, co o mnie gadają?


JAKUB


Owszem, gdybym był pewny, że się pan nie pogniewa.


HARPAGON


Nie, ani trochę.


JAKUB


Aha! Pewien jestem, że pan by się rozzłościł.


HARPAGON


Ani mi się śni. Owszem, przyjemność mi zrobisz; rad będę usłyszeć, co ludzie o mnie mówią.


JAKUB


Skoro więc pan każe, powiem otwarcie, że drwią sobie wszędzie z pana. Ze wszystkich stron przycinki za pana musimy znosić, świat nie ma większej uciechy niż dworować sobie z pana i obnosić coraz to nowe powiastki o pańskim sknerstwie. Jeden mówi, że pan każe drukować osobne kalendarze z podwójną ilością dni krzyżowych i wigilii, aby domownikom nałożyć dubeltową[54] liczbę postów; drugi, że pan zawsze się umie pogniewać o coś na służbę z okazji Nowego Roku lub odprawy, aby móc nic nie dać. Ten opowiada, że pewnego razu pozwałeś pan kota z sąsiedniego domu za to, że zjadł panu resztkę potrawki baraniej; ów, że schwytano pana w nocy, jak pan sam odkradał owies koniom, i że własny stangret, ten, co tu był przede mną, wrzepił panu po ciemku porcyjkę batogów, do których się pan nikomu nie przyznał. Słowem, mam rzec prawdę? Ruszyć się nie można, aby się nie słyszało, jak pana obrabiają na wszystkie strony. Jesteś pan pośmiewiskiem całego świata; nikt o panu inaczej nie mówi, tylko jak o skąpcu, dusigroszu, brudasie i lichwiarzu.


HARPAGON

bijąc Jakuba


Jesteś głupiec, bałwan, hultaj i bezczelnik.


JAKUB


A co, nie zgadłem? Nie chciał pan wierzyć. Mówiłem, że się pan pogniewa, jak powiem prawdę.


HARPAGON


Nauczę cię takich gadań!


#### SCENA SZÓSTA

WALERY, JAKUB

WALERY

śmiejąc się


Widzę, mości Jakubie, że źle ci płacą za twą szczerość.


JAKUB


Do licha, mości przybłędo, który chcesz tutaj grać ważną figurę, to nie twoja sprawa. Śmiej się z kijów, które sam dostaniesz, nie z moich.


WALERY


Ejże, panie Jakubie, proszę, niech się pan nie złości.


JAKUB

na stronie


Oho, coś mi cienko śpiewa! Spróbuję udać zucha, a jeśli będzie dość głupi, aby się przestraszyć, przetrzepię go trochę. Głośno. A czy wiesz, panie śmieszku, że ja śmieszków nie lubię i że jeżeli będziesz mi w drogę właził, nauczę cię śmiać się z innego tonu? Następuje groźno na Walerego, który się cofa.


WALERY


Ejże, z wolna!


JAKUB


Co, z wolna? Jak mi się będzie podobało!


WALERY


Za pozwoleniem.


JAKUB


Widzicie błazna!


WALERY


Panie Jakubie…


JAKUB


Nie ma żadnego pana Jakuba. Jak się wezmę do kija, to ci tak skórę wyłoję…


WALERY


Jak to: do kija? Walery następuje z kolei na Jakuba.


JAKUB


Nic, nic, ja tylko tak…


WALERY


Czy ty wiesz, panie śmiałku, że bardzo łatwo mógłbym przełoić ja ciebie?


JAKUB


Ależ nie wątpię.


WALERY


Że ostatecznie jesteś tylko lichym kuchtą?


JAKUB


Wiem, wiem.


WALERY


I że mnie jeszcze nie znasz jak należy.


JAKUB


Niech pan daruje.


WALERY


Wyłoisz mi skórę, powiadasz?


JAKUB


Tak sobie żartowałem.


WALERY


A mnie twoje żarty wcale nie smakują. Okładając kijem Jakuba. Niech cię to na drugi raz oduczy od głupich żartów.


JAKUB

sam


Niech diabli wezmą szczerość! To liche rzemiosło: wyrzekam się go; odtąd nie w głowie mi mówić prawdę. Mniejsza zresztą o mego pana; on ma przynajmniej jakieś prawo mnie grzmocić; ale co z panem rządcą, jeszcze się porachujemy.


#### SCENA SIÓDMA

MARIANNA, FROZYNA, JAKUB

FROZYNA


Nie wiesz, Jakubie, czy pan w domu?


JAKUB


O, w domu, w domu, wiem aż nadto dobrze.


FROZYNA


Powiedz mu, proszę, że czekamy.


JAKUB


Oho, jakiś niebrzydki buziaczek!


#### SCENA ÓSMA

MARIANNA, FROZYNA

MARIANNA


Ach, Frozyno, tak mi dziwnie jakoś; jeśli mam prawdę powiedzieć, strasznie się boję tego spotkania.


FROZYNA


Ale dlaczego? Skądże ten niepokój?


MARIANNA


Ach, ty się pytasz? Czy nie możesz sobie wyobrazić uczucia osoby, która za chwilę ma zobaczyć narzędzia tortur, na jakie jest skazana?


FROZYNA


Wierzę bardzo, że gdyby chodziło o przyjemny rodzaj śmierci, wolałabyś do tego inne narzędzie niż pana Harpagona. Poznaję z twojej minki, że młody elegancik, o którym mi mówiłaś, zaprószył ci nieco głowę.


MARIANNA


Tak, Frozyno, nie myślę przeczyć; wyznaję, iż kilkakrotne jego odwiedziny i obejście tak pełne grzeczności i szacunku zostawiły mi nader miłe wspomnienie.


FROZYNA


Ale czy dowiedziałaś się bodaj, kto to taki?


MARIANNA


Nie, nie wiem; ale to wiem, że jest człowiekiem, którego można pokochać. To pewna, gdyby rzeczy zależały od mego wyboru, wolałabym raczej jego niż innego, i wspomnienie to niemałą odgrywa rolę we wstręcie do narzuconego mi małżeństwa.


FROZYNA


Mój Boże! takie gagatki są bardzo przyjemne i umieją się przypodobać; ale cóż, zwykle są goli jak święci tureccy. Lepszy zaprawdę los czeka cię z mężem starym, ale bogatym. Przyznaję, że związek taki nie wróży zbyt wielkich rozkoszy i że trzeba będzie przewalczyć trochę wstrętu; ale to przecież nie na wieczność! Śmierć jego, wierzaj, pozwoli ci znaleźć kogoś milszego, kto zatrze to przykre wspomnienie.


MARIANNA


Mój Boże, Frozyno, to straszna rzecz, iż, aby móc być szczęśliwą, trzeba życzyć lub oczekiwać dopiero czyjegoś zgonu! Śmierć nie zawsze jest tak uprzejma dla naszych zamiarów.


FROZYNA


Czy panna żartuje? Wychodzisz zań tylko z tym warunkiem, że zostajesz prędko wdową; to jeden z punktów ślubnego kontraktu! To byłaby bezczelność, gdyby miał nie umrzeć do kwartału[55]! Ale otóż i on we własnej osobie.


MARIANNA


Ach, Frozyno, cóż za postać!


#### SCENA DZIEWIĄTA

HARPAGON, FROZYNA, MARIANNA

HARPAGON

do Marianny


Nie gniewaj się, piękna panienko, że ci się ośmielam przedstawić w okularach. Wiem, że twoje wdzięki dostatecznie jaśnieją oczom, dość są widoczne same przez się i nie potrzeba szkieł, aby się ich dopatrzeć; ale wszak i na gwiazdy ludzie patrzą przez szkła. Ja twierdzę i zaręczam, że pani jesteś gwiazdą, i jaką gwiazdą! Najpiękniejszą gwiazdą, jaka istniała kiedy w krainie gwiazd. Frozyno, ależ ona nic nie odpowiada? Nie okazuje żadnej radości z mego widoku?


FROZYNA


Jeszcze nie może ochłonąć; przy tym dziewczęta zawsze się wstydzą pokazać tak od razu, co się dzieje w serduszku.


HARPAGON

do Frozyny


Masz słuszność. Do Marianny Oto, piękna duszyczko, córka pragnie się z tobą przywitać.


#### SCENA DZIESIĄTA

HARPAGON, ELIZA, MARIANNA, FROZYNA

MARIANNA


Zbyt późno dopełniam tego miłego obowiązku.


ELIZA


Pani uczyniłaś to, co ja powinnam była uczynić: do mnie należało uprzedzić panią.


HARPAGON


Duża dziewczyna, nieprawdaż? Ale złe zielsko zawsze prędko rośnie.


MARIANNA

po cichu do Frozyny


O, cóż za wstrętny człowiek.


HARPAGON

po cichu do Frozyny


Co mówi moja ślicznotka?


FROZYNA


Że pan jest zachwycający.


HARPAGON


Zbyt jesteś łaskawa, czarująca istoto.


MARIANNA

na stronie


Cóż za figura!


HARPAGON


Jestem ci nader obowiązany za takie uczucia.


MARIANNA

na stronie


Nie wytrzymam dłużej.


#### SCENA JEDENASTA

HARPAGON, MARIANNA, ELIZA, KLEANT, WALERY, FROZYNA, ŹDZIEBEŁKO

HARPAGON


Oto syn pragnie złożyć ci uszanowanie.


MARIANNA

po cichu do Frozyny


Ach, Frozyno, cóż za zdarzenie! To właśnie ten, o którym ci mówiłam.


FROZYNA

do Marianny


Istotnie, nadzwyczajny zbieg okoliczności.


HARPAGON


Uważam, iż pani się dziwi, widząc mnie ojcem tak dorosłych dzieci, ale wkrótce zbędę się obojga.


KLEANT

do Marianny


Jeśli mam pani prawdę wyznać, nie spodziewałem się nigdy takiego spotkania. Zdziwiłem się niemało, kiedy mi dziś rano ojciec obwieścił swój zamiar.


MARIANNA


Toż samo mogłabym powiedzieć o sobie. To spotkanie zaskoczyło mnie nie mniej od pana; nie byłam przygotowana na taką przygodę[56].


KLEANT


To pewna, pani, iż ojciec nie mógł uczynić lepszego wyboru i że zaszczyt oglądania pani jest dla mnie niemałym szczęściem; jednakże, mimo wszystko, nie będę pani upewniał, iż z radością powitam w tobie moją macochę. Dworne owacje zbyt trudne mi są w tych warunkach; niepodobieństwem mi jest winszować pani tego tytułu. Te słowa mogłyby się wydać nie dość uprzejme; ale pewien jestem, że ty, pani, zrozumiesz je tak, jak należy, i pojmiesz, iż ten związek musi we mnie budzić bardzo naturalną odrazę. Wiedząc, kim jestem, nie możesz się nie domyślać, do jakiego stopnia staje on w drodze[57] mym pragnieniom; jeżeli mam prawdę wyznać, powiem, z przeproszeniem mego ojca, że gdyby rzeczy zależały ode mnie, małżeństwo to nie przyszłoby nigdy do skutku.


HARPAGON


A to doprawdy bezwstydnik! Ładna oracja powitalna!


MARIANNA


Ja zaś, w odpowiedzi, wyznam, że moje uczucia w tym względzie są zupełnie podobne. Jeżeli panu byłoby przykro widzieć we mnie macochę, i mnie również bardzo byłoby niemiło ujrzeć w nim pasierba. Nie myśl, proszę, że to z mej woli grozi panu to niebezpieczeństwo. Za nic nie chciałabym panu zrobić przykrości; i, o ile przemoc nie zmusi mnie do tego, daję panu słowo, że nie przystanę nigdy na małżeństwo, które pana martwi.


HARPAGON


Ma słuszność. Na takie głupie odezwanie trzeba odpowiedzieć z tego samego tonu. Przepraszam cię bardzo, ślicznotko, za zuchwalstwo syna; głuptas nie pojmuje jeszcze znaczenia tego, co mówi.


MARIANNA


Upewniam, że się nie czuję bynajmniej obrażoną; przeciwnie, sprawił mi przyjemność, wyrażając otwarcie swe prawdziwe uczucia. Podoba mi się to wyznanie; gdyby przemówił inaczej, zmniejszyłoby to mój szacunek dla niego.


HARPAGON


Zbyt dobra jesteś, że tak tłumaczysz jego głupstwa. Z czasem zresztą nabierze rozsądku; zobaczysz, że zmieni zapatrywania.


KLEANT


Nie, ojcze, nie byłbym zdolen[58] odmienić uczuć i proszę usilnie panią, byś zechciała im uwierzyć.


HARPAGON


Patrzcie mi błazna! Brnie coraz dalej!


KLEANT


Czy chciałbyś, ojcze, abym kłamał swoim myślom?


HARPAGON


Jeszcze! Zaczniesz ty mi gadać z innego tonu?


KLEANT


Dobrze więc, ojcze, skoro tak każesz, będę przemawiał inaczej. Pozwól więc, pani, że postawię się na miejscu ojca i wyznam ci, iż nie widziałem w świecie nic równie uroczego; nie pojmuję większego szczęścia niż podobać się tobie; tytuł twego męża jest zaszczytem i rozkoszą, które bym przełożył nad potęgę największych władców świata. Tak, pani; szczęście posiadania cię jest w moich oczach najpiękniejszym losem, a w zdobyciu go pokładałbym całą mą dumę. Nie istnieje nic, czego bym nie był zdolny uczynić dla tak kosztownej nagrody; najpotężniejsze zapory…


HARPAGON


Hola, synu, hola!


KLEANT


W twoim imieniu, ojcze, przemawiałem do pani.


HARPAGON


Do kroćset, mam język, aby mówić za siebie; nie potrzebuję adwokata. Hej tam, krzeseł!


FROZYNA


Nie; lepiej udamy się teraz na jarmark, aby wcześniej wrócić i mieć więcej czasu do gawędki.


HARPAGON

do Ździebełka


Wołaj tam, niech zaprzęga.


#### SCENA DWUNASTA

HARPAGON, MARIANNA, ELIZA, KLEANT, WALERY, FROZYNA.

HARPAGON

do Marianny


Zechciej wybaczyć, ślicznotko, że nie pomyślałem o jakiej przekąsce przed spacerem.


KLEANT


Postarałem się o to, ojcze: kazałem w twoim imieniu przynieść parę koszy chińskich pomarańcz, daktyli i konfitur.


HARPAGON

po cichu do Walerego


Walery!


WALERY

po cichu do Harpagona


Zwariował!


KLEANT


Uważasz, ojcze, że to nie dosyć? Mam nadzieję, że pani zechce darować…


MARIANNA


Ależ i to było zupełnie zbyteczne.


KLEANT


Czy zdarzyło się pani widzieć kiedy[59] piękniejszy diament, niż ten, który ojciec ma na palcu?


MARIANNA


W istocie, błyszczy wspaniale.


KLEANT

zdejmując ojcu diament i wręczając Mariannie


Musi pani blisko zobaczyć.


MARIANNA


Bardzo piękny, rzeczywiście, ogień ma niezrównany.


KLEANT

zagradzając drogę Mariannie, która chce oddać diament


Nie, pani, w zbyt pięknych znajduje się rączkach. Chciej pani przyjąć ten mały upominek, jaki ci składa ojciec.


HARPAGON


Ja?


KLEANT


Nieprawdaż, ojcze, pragnąłbyś, aby pani przyjęła ten pierścień dla twojej miłości?


HARPAGON

po cichu do syna


Jak to?


KLEANT

do Marianny


Ależ tak! Ojciec daje mi znaki, abym panią nakłonił do przyjęcia.


MARIANNA


Nie chciałabym…


KLEANT

do Marianny


Żartuje pani? Za nic w świecie nie wziąłby go z powrotem.


HARPAGON

na stronie


Oszaleję!


MARIANNA


To byłoby…


KLEANT

ciągle nie pozwalając Mariannie oddać pierścionka


Ależ nie, pani, to byłaby obraza.


MARIANNA


Ależ proszę.


KLEANT


Ani mowy.


HARPAGON

na stronie


Niech wszyscy czarci…


KLEANT


O, jaki wzburzony odmową!


HARPAGON

po cichu do syna


A, zdrajco!


KLEANT

do Marianny


Widzi pani, jest w rozpaczy.


HARPAGON

cicho do syna, grożąc mu


Kacie! Opryszku!


KLEANT


To nie moja wina, ojcze. Robię, co mogę, aby panią nakłonić; cóż, kiedy się upiera.


HARPAGON

j.w.


Wisielcze!


KLEANT


Jesteś pani przyczyną, iż ojciec pogniewał się na mnie.


HARPAGON

j.w.


Łotrze!


KLEANT

do Marianny


Przyprawisz go o chorobę. Przez litość, pani, nie opieraj się dłużej.


FROZYNA

do Marianny


Mój Boże! Cóż za ceremonie. Weźże pierścionek, skoro pan chce koniecznie.


MARIANNA

do Harpagona


Aby więc pana nie gniewać, zatrzymuję go na razie, lecz nie omieszkam zwrócić przy sposobności.


#### SCENA TRZYNASTA

HARPAGON, MARIANNA, ELIZA, KLEANT, WALERY, FROZYNA, ŹDZIEBEŁKO

ŹDZIEBEŁKO


Panie, człowiek jakiś chce mówić z panem.


HARPAGON


Powiedz, że jestem zajęty; niech przyjdzie innym razem.


ŹDZIEBEŁKO


Mówi, że przyniósł pieniądze dla pana.


HARPAGON

do Marianny


Wybacz mi, pani; wracam natychmiast.


#### SCENA CZTERNASTA

HARPAGON, MARIANNA, ELIZA, KLEANT, WALERY, FROZYNA, SZCZYGIEŁEK

SZCZYGIEŁEK

wpadając i przewracając Harpagona


Panie…


HARPAGON


Och! Zabił mnie.


KLEANT


Co się stało, ojcze, czy zrobiłeś sobie co złego?


HARPAGON


Zdrajca! Musieli go przekupić moi dłużnicy, aby mi kark skręcił.


WALERY

do Harpagona


Ależ nie, nic panu nie będzie.


SZCZYGIEŁEK

do Harpagona


Przepraszam bardzo, myślałem, że trzeba się śpieszyć.


HARPAGON


Czego chcesz, gałganie?


SZCZYGIEŁEK


Chciałem powiedzieć, że konie niepodkute.


HARPAGON


Niechże je prędko zawiodą do kowala.


KLEANT


Zanim więc je okują, pozwolisz, ojcze, że będę za ciebie robił honory domu i zaprowadzę panią do ogrodu, gdzie kazałem podać podwieczorek.


#### SCENA PIĘTNASTA

HARPAGON, WALERY

HARPAGON


Walery, miejże przynajmniej oko na wszystko i staraj się uratować, ile będzie można, aby odesłać z powrotem do sklepu.


WALERY


Niech pan będzie spokojny.


HARPAGON

sam


O synu wyrodny! Chcesz więc mej ruiny?


### AKT IV

#### SCENA PIERWSZA

KLEANT, MARIANNA, ELIZA, FROZYNA

KLEANT


Zostańmy tutaj, będzie nam o wiele lepiej. Nikt nie podsłuchuje, możemy mówić swobodnie.


ELIZA


Tak, pani; brat zwierzył mi się z miłości swej dla ciebie. Znam dobrze przykrości i niedole takiego położenia; niech mi pani wierzy, z całego serca biorę udział w waszej sprawie.


MARIANNA


Jakąż miłą pociechą jest posiadać życzliwość osoby takiej, jak pani! Błagam, abyś na zawsze zechciała mi zachować tę szlachetną przyjaźń, podwójnie cenną w moich smutnych losach.


FROZYNA


Daję słowo, kapitalne głupstwo strzeliliście oboje, żeście mi się zawczasu nie zwierzyli z całą historią. Oszczędziłabym wam z pewnością niejednego kłopotu i nie bylibyśmy zabrnęli tak daleko.


KLEANT


Cóż robić? Widocznie mój zły los tak pokierował sprawą. Ale, piękna Marianno, powiedz, jakie ty masz plany?


MARIANNA


Mój Boże, czyż w mojej jest mocy czynić jakieś postanowienia? Zależność, w jakiej żyję, czyliż mi się nie każe ograniczyć jeno do życzeń?


KLEANT


Więc żadnego oparcia nie ma dla mnie w twoim sercu, tylko same życzenia? Żadnego współczucia? Sympatii? Ani śladu przywiązania zdolnego do czynu?


MARIANNA


Cóż mam powiedzieć, Kleancie? Postaw się na moim miejscu! Radź, rozkazuj sam; zdaję się zupełnie na ciebie; zbyt jestem pewna twego charakteru, aby przypuszczać, iż mógłbyś żądać czegoś sprzecznego z honorem i przystojnością.


KLEANT


Ach, i cóż za los być ograniczonym do tego, na co pozwalają ciasne uczucia surowego honoru i małodusznej przystojności!


MARIANNA


Cóż chcesz? Gdybym nawet chciała pominąć względy powinne mej płci, nie mogę zapomnieć o matce. Nie potrafiłabym przemóc na sobie, aby niewdzięcznością odpłacić dobroć i serdeczność, jakich zawsze doznawałam. Ją staraj się przekonać; użyj wszystkich dróg, aby ją zjednać. Możesz czynić i mówić, co ci się podoba, daję ci zupełną swobodę; gdybyć chodziło tylko o to, bym oświadczyła się na twoją korzyść, chętnie jestem gotowa wyznać wszystko, co czuję.


KLEANT


Frozyno, poczciwa Frozyno, a ty, czy zechcesz dopomóc?


FROZYNA


Czyż trzeba nawet pytać? Chciałabym, z całego serca. Wiecie dobrze, że ja mam dość sobie ludzką naturę. Niebo nie dało mi serca z kamienia; aż nadto lubię wyświadczać ludziom przysługi, a cóż dopiero, gdy widzę młodych, kochających się tak poczciwie i szczerze. Jakże tedy wziąć się do rzeczy?


KLEANT


Pomyśl trochę, proszę cię o to.


MARIANNA


Poradź co.


ELIZA


Znajdź sposób odrobienia tego, coś zdziałała.


FROZYNA


To nie tak łatwo. Do Marianny Co się tyczy matki, to ma ona na tyle rozsądku, aby ją można było przejednać i nakłonić; zgodzi się może przelać na syna to, co przeznaczała dla ojca. Do Kleanta Ale największa bieda, to że pański ojciec jest pańskim ojcem.


KLEANT


To oczywiste.


FROZYNA


Myślę niby, że zachowa ciężką urazę, jeśli dostanie odkosza[60], i wcale go to nie usposobi życzliwie dla pańskiego małżeństwa. Trzeba by tedy, aby zerwanie wyszło od niego samego i aby w jakiś sposób mógł się zrazić do Marianny.


KLEANT


Masz słuszność.


FROZYNA


Wiem, że mam słuszność, ale to jeszcze mało. To by zatem była droga: ale licho wie, jak znaleźć po temu środki. Czekajcie, gdyby się postarać o jakąś kobietę, nie nadto młodą, sprytną — niby coś w moim rodzaju — która by, przebrana naprędce, pod jakimś dziwacznym nazwiskiem markizy lub wicehrabiny, umiała odegrać rolę znakomitej damy, gdzieś z Bretanii czy skądinąd. Podejmuję się wmówić w ojca, że to jest osoba, która, prócz nieruchomości, posiada sto tysięcy talarów w gotowiźnie; że zakochała się w nim śmiertelnie i pragnie koniecznie zostać jego żoną, tak iż gotowa jest intercyzą przekazać mu cały majątek. Ani wątpię, że da się złapać. Bo, ostatecznie, on kocha pannę bardzo, wiem, ale cośkolwiek bardziej jeszcze kocha złotko: i skoro, omamiony jego blaskiem, zgodzi się ustąpić ciebie, mniejsza, że później czeka go ciężkie rozczarowanie co do owej markizy.


KLEANT


Bardzo dobry pomysł.


FROZYNA


Pozwólcie mi tylko działać. Przypominam sobie jedną z przyjaciółek, która się nada tutaj doskonale.


KLEANT


Bądź przekonana, Frozyno, o mojej wdzięczności. W każdym razie, urocza Marianno, pozwól, abyśmy zaczęli sprawę od zjednania matki; to już byłby duży krok naprzód. Uczyń, błagam, ze swej strony wszystko, co będzie w twej mocy. Użyj wpływu, jaki ci daje jej przywiązanie do ciebie. Rozwiń siłę twej wymowy, wszystkie potężne czary, jakie niebo włożyło w twe oczy i usta, i nie poniechaj tych czułych słówek, nieśmiałych próśb i przymilnych pieszczot, którym, to pewna, nikt się oprzeć nie potrafi.


MARIANNA


Uczynię, co w mej mocy, nie zaniedbam niczego.


#### SCENA DRUGA

HARPAGON, KLEANT, MARIANNA, ELIZA, FROZYNA

HARPAGON

na stronie, niespostrzeżony przez tamtych


Ho, ho! Syn całuje w rękę przyszłą macochę, a pani macocha coś się nie bardzo opiera! Czyżby się w tym kryła jakaś tajemnica?


ELIZA


Ojciec idzie.


HARPAGON


Karoca gotowa: możecie jechać, choćby zaraz.


KLEANT


Skoro nie jedziesz, ojcze, może ja paniom będę towarzyszył.


HARPAGON


Nie: zostań. Mogą pojechać i same; będziesz mi potrzebny.


#### SCENA TRZECIA

HARPAGON, KLEANT

HARPAGON


I cóż, Kleancie, pomijając kwestię macochy, jak ci się wydaje ta młoda osoba?


KLEANT


Jak mi się wydaje?


HARPAGON


Tak, co sądzisz o jej obejściu[61], urodzie, wykształceniu?


KLEANT


Phi!


HARPAGON


Cóż zatem?


KLEANT


Jeśli mam mówić szczerze, muszę przyznać, żem się rozczarował. Robi wrażenie skończonej kokietki, figura dość niezręczna, uroda średnia, a rozumek nader pospolity. Nie myśl, ojcze, że mówię to, aby cię zniechęcić. Skoro ma być macocha, ta czy inna, to już wszystko jedno.


HARPAGON


Mówiłeś jednak przed chwilą…


KLEANT


Powiedziałem jej parę grzeczności w twoim imieniu, ojcze, aby ci zrobić przyjemność.


HARPAGON


Zatem nie masz do niej żadnej sympatii?


KLEANT


Ja? Ani trochę.


HARPAGON


Bardzo tedy żałuję; to niweczy pewien projekt, który urodził mi się w głowie. Patrząc na nią, zacząłem zastanawiać się nad moim wiekiem; pomyślałem, że świat miałby prawo bardzo głową kręcić, iż biorę za żonę tak młodą osobę. Ten wzgląd sprawił, iż postanowiłem odstąpić od zamiaru; że zaś już prosiłem o jej rękę i jestem poniekąd związany, byłbym ją oddał tobie, gdyby nie twoja tak wyraźna niechęć.


KLEANT


Mnie?


HARPAGON


Tobie.


KLEANT


Za żonę?


HARPAGON


Za żonę.


KLEANT


Posłuchaj, ojcze. To prawda, nie jestem zbyt zachwycony tą panienką, ale, aby ci zrobić przyjemność, gotów jestem zaślubić ją, jeśli każesz.


HARPAGON


Nie, synu, jestem rozsądniejszy, niż myślisz, nie chcę cię zmuszać wbrew skłonności.


KLEANT


Pozwól, ojcze: zadam sobie ten przymus dla ciebie.


HARPAGON


Nie, nie. Małżeństwo nie może być szczęśliwe bez prawdziwego przywiązania.


KLEANT


To może znaleźć się z czasem, ojcze! Wszakże mówią, że miłość jest często owocem małżeństwa.


HARPAGON


Nie; mężczyzna nie powinien puszczać się na takie próby: potem są z tego przykre skutki, za które ja nie chcę odpowiadać. Gdybyś czuł jakąś sympatię dla niej, a, wówczas, to co innego; ożeniłbym cię w moje miejsce; ale, gdy tego nie ma, pójdę za pierwotnym zamiarem i sam ją poślubię.


KLEANT


A więc, ojcze, skoro tak, trzeba, abym ci odsłonił serce i wyjawił naszą tajemnicę. Wiedz, iż pokochałem Mariannę od pierwszego dnia, w którym ujrzałem ją na przechadzce. Zamiarem moim było prosić cię o pozwolenie zaślubienia jej i powstrzymała mnie jedynie świadomość twoich zamiarów i obawa twego gniewu.


HARPAGON


Czyś ją odwiedzał i w domu?


KLEANT


Tak, ojcze.


HARPAGON


Często?


KLEANT


Dość często, jak na czas tak krótki.


HARPAGON


Dobrze cię przyjmowano?


KLEANT


Bardzo dobrze, lecz nie wiedząc, kim jestem; to właśnie przyczyna zdziwienia Marianny.


HARPAGON


Czy wyjawiłeś jej swoje uczucia i zamiary?


KLEANT


Owszem; mówiłem nawet z matką.


HARPAGON


Jakże przyjęła oświadczyny?


KLEANT


Bardzo życzliwie.


HARPAGON


A córka, czy odwzajemnia twoje uczucie?


KLEANT


Jeśli mam wierzyć temu, co mi okazuje, sądzę, ojcze, że ma dla mnie niejaką przychylność.


HARPAGON

po cichu na stronie


Bardzom rad, że wiem, czego się trzymać; o to mi właśnie chodziło. Głośno. Otóż, synu, czy wiesz, co ci powiem? Że musisz z łaski swojej wybić sobie tę miłostkę z głowy, zaniechać wszelkich kroków względem osoby, którą ja dla siebie wybrałem, oraz jak najrychlej zaślubić tę, którą ci przeznaczam.


KLEANT


Więc tak, ojcze! W ten sposób igrasz ze mną? Dobrze zatem, skoro rzeczy zaszły tak daleko, oświadczam ci, ojcze, że nie poniecham Marianny; że nie ma ostateczności, do ktorej bym się nie posunął, aby ci wydrzeć zdobycz; i że jeżeli ty masz zgodę matki, ja może znajdę inne drogi.


HARPAGON


Jak to, obwiesiu! Ty byś śmiał ojcu stawać w drodze[62]!


KLEANT


To ojciec mnie staje w drodze: ja mam prawo pierwszeństwa.


HARPAGON


Czy nie jestem twoim rodzicem? Czyś mi nie jest winien uszanowanie?


KLEANT


To nie są rzeczy, w których by dzieci winny ustępować rodzicom: miłość nie zna takich względów.


HARPAGON


Ty mnie poznasz, jak cię porządnie kijem wygrzmocę.


KLEANT


Wszystkie groźby nie zdadzą się na nic.


HARPAGON


Wyrzekniesz się Marianny?


KLEANT


Nigdy.


HARPAGON


Kija! Dawajcie prędko kija!


#### SCENA CZWARTA

HARPAGON, KLEANT, JAKUB

JAKUB


Panowie, co to? Panowie! Co się dzieje?


KLEANT


Drwię sobie z tego!


JAKUB

do Kleanta


Paniczu, powoli, powoli.


HARPAGON


A to bezczelnik!


JAKUB


Panie, panie, przez litość!


KLEANT


Nie ustąpię ani kroku.


JAKUB

do Kleanta


Paniczu! Własnemu ojcu?


HARPAGON


Puść mnie, ja go nauczę.


JAKUB

do Harpagona


Panie! Własnego syna? Mnie jak mnie, ale syna…


HARPAGON


Niechże więc Jakub sam rozsądzi tę sprawę i powie, czy mam słuszność.


JAKUB


Więc dobrze. Do Kleanta Niech się pan trochę oddali.


HARPAGON


Kocham pewną osobę i pragnę ją zaślubić; a ten bezczelny obwieś durzy się w niej również i chce się o nią starać wbrew mej woli.


JAKUB


A, źle robi.


HARPAGON


Czyż to nie jest potworne, aby syn stawał w drodze ojcu? Czyż proste uszanowanie nie powinno go trzymać z dala od osoby, którą ja wybrałem?


JAKUB


Ma pan słuszność. Niech mi pan pozwoli z nim pomówić; niech pan tu zostanie.


KLEANT

do Jakuba, który podchodzi ku niemu


Więc dobrze, skoro ojciec uczynił cię swym sędzią, i ja się nie wzdragam; również pragnę, Jakubie, oddać sprawę pod twoją ocenę.


JAKUB


Czyni mi pan wielki zaszczyt.


KLEANT


Pokochałem młodą panienkę, która przychylnie patrzy na to uczucie i przyjmuje z całą tkliwością me wyznania; tymczasem ojcu zachciewa się stawać w poprzek naszej miłości swymi pretensjami!


JAKUB


Źle robi, to pewna.


KLEANT


Czyż nie wstyd w jego wieku myśleć jeszcze o małżeństwie? Czy jemu przystało odgrywać czułego kochanka? Czyż nie powinien zostawić młodszym tej roli?


JAKUB


Ma pan słuszność. To są kpiny! Pozwól pan, bym mu rzekł dwa słowa. Do Harpagona No cóż, syn pański nie jest taki pomylony, jak pan twierdzi; mówi wcale roztropnie. Powiada, że świadom jest szacunku, jaki panu jest winien; uniósł się jedynie w pierwszym zapędzie, ale obecnie gotów jest poddać się pańskim rozkazom, byleby pan zechciał się z nim lepiej obchodzić i dać mu za żonę osobę wedle jego gustu.


HARPAGON


Ach, jeśli o to chodzi, powiedz mu, Jakubie, że w ten sposób wszystko może uzyskać, i że wyjąwszy[63] Marianny, zostawiam mu zupełną swobodę wyboru.


JAKUB


Niech mi pan pozwoli z nim pogadać. Do Kleanta Widzi panicz, ojciec nie taki uparty, jak pan sobie wyobraża; powiedział, że tylko zuchwalstwo pańskie doprowadziło go do wściekłości, tylko sposób postępowania panicza mu się nie podoba; ale gotów jest zezwolić na to, czego pan pragnie, bylebyś pan wszedł na drogę zgody i okazał całą powolność[64], uszanowanie i pokorę, jakie syn powinien jest ojcu.


KLEANT


Ach, Jakubie, możesz go zapewnić, że, byleby mi oddał Mariannę, znajdzie we mnie zawsze najuleglejszego syna i że nigdy nic nie uczynię przeciwko jego woli.


JAKUB

do Harpagona


Rzecz załatwiona, zgadza się.


HARPAGON


Doskonale.


JAKUB

do Kleanta


Wszystko ułożone; przyjmuje obietnicę.


KLEANT


Bogu dzięki!


JAKUB


Teraz mogą panowie spokojnie pomówić z sobą: nie ma już żadnego powodu do niezgody: sprzeczaliście się, bo jeden nie mógł drugiego zrozumieć.


KLEANT


Mój poczciwy Jakubie, wdzięczny ci będę całe życie.


JAKUB


Et, nie ma za co, paniczu.


HARPAGON


Zobowiązałeś mnie, Jakubie, zasłużyłeś sobie nagrodę. Harpagon szpera w kieszeni, Jakub wyciąga rękę, ale Harpagon wydobywa tylko chustkę do nosa, mówiąc: No, no, będę o tym pamiętał, bądź spokojny.


JAKUB


Całuję rączki.


#### SCENA PIĄTA

HARPAGON, KLEANT

KLEANT


Chciej mi przebaczyć, ojcze, chwilę uniesienia.


HARPAGON


Drobnostka!


KLEANT


Upewniam, że szczerze żałuję mego postępku.


HARPAGON


A ja serdecznie się cieszę, że wreszcie przyszedłeś do porządku.


KLEANT


Jakiś ty dobry, ojcze, że raczysz tak rychło zapomnieć moich błędów!


HARPAGON


Łatwo przychodzi rodzicom zapomnieć błędów dzieci, skoro wrócą na drogę obowiązku.


KLEANT


Jak to! Żadnej urazy nie chowasz za me szaleństwa?


HARPAGON


Przejednałeś mnie zupełnie powolnością i posłuszeństwem.


KLEANT


Przyrzekam ci, ojcze, że aż do grobowej deski zachowam w sercu pamięć twej dobroci.


HARPAGON


A ja przyrzekam ci, że nie ma rzeczy, której byś nie uzyskał ode mnie.


KLEANT


Ach, ojcze, nic więcej nie żądam: dosyć dałeś, dając mi Mariannę.


HARPAGON


Co?


KLEANT


Powiadam, ojcze, że zbyt wiele ci już zawdzięczam, i że wszystko się dla mnie mieści w twej dobroci, która mi raczy oddać Mariannę za żonę.


HARPAGON


A któż ci powiedział, że ja chcę oddać Mariannę?


KLEANT


Ty, ojcze.


HARPAGON


Ja?


KLEANT


Oczywiście.


HARPAGON


Jak to! To tyś obiecał, że się jej wyrzekasz.


KLEANT


Ja, wyrzec się?


HARPAGON


No, tak.


KLEANT


Ani myślę.


HARPAGON


Nie odstąpiłeś od zamiaru ubiegania się o nią?


KLEANT


Przeciwnie, trwam przy nim bardziej niż kiedy.


HARPAGON


Co, ty obwiesiu, znowu zaczynasz?


KLEANT


Nic mnie nie zdoła odmienić.


HARPAGON


Zobaczysz, niegodziwcze, jak ja się wezmę do ciebie!


KLEANT


Weź się, ojcze, jak ci się podoba.


HARPAGON


Zabraniam pokazywać mi się na oczy!


KLEANT


Bardzo mi przyjemnie.


HARPAGON


Wyrzekam się ciebie!


KLEANT


I owszem.


HARPAGON


Wydziedziczam cię!


KLEANT


Jak się ojcu podoba.


HARPAGON


I darzę cię moim przekleństwem!


KLEANT


Może ojciec schować dla siebie swoje dary.


#### SCENA SZÓSTA

KLEANT, STRZAŁKA

STRZAŁKA

wychodząc z ogrodu ze szkatułką


Ach, w porę pana zastaję! Prędko proszę za mną!


KLEANT


Co się stało?


STRZAŁKA


Niech pan idzie za mną, powiadam: dobra nasza.


KLEANT


Jak to?


STRZAŁKA


Mamy, czego nam trzeba.


KLEANT


Co?


STRZAŁKA


Cały dzień na to czatowałem.


KLEANT


Co to takiego?


STRZAŁKA


Skarb ojca: udało mi się przychwycić.


KLEANT


Jakżeś tego dokonał?


STRZAŁKA


Wszystko opowiem. Umykajmy: słyszę jego krzyki.


#### SCENA SIÓDMA

HARPAGON sam, krzycząc jeszcze w ogrodzie, wpada bez kapelusza.


Złodziej! Złodziej! Rozbójnik! Morderca! Ratunku! Kto w Boga wierzy! Jestem zgubiony! Zamordowany! Gardło mi poderżnęli: wykradli mi pieniądze! Kto to być może? Co się z nim stało? Gdzie uciekł? Gdzie się ukrywa? Jak go znaleźć? Gdzie pędzić? Gdzie go szukać? Może tu? Może tam? Kto to taki? Trzymaj! Chwytając siebie za ramię Oddaj pieniądze, łotrze! Ha, to ja sam! Zmysły tracę, nie wiem, gdzie jestem, kto jestem, co robię. Och, moje kochane złoto! Moje biedne złoto! Mój drogi przyjacielu! Wydarto mi ciebie; odkąd mi ciebie wydarto, straciłem mą podporę, pociechę, radość: wszystko skończone dla mnie, nie mam co robić na świecie. Bez ciebie żyć mi niepodobna. Stało się; już nie mogę; umieram; już umarłem; pogrzebano mnie! Czyż nikt się nie znajdzie, kto by mnie wskrzesił, oddając mi moje drogie pieniądze lub wskazując, kto je ukradł? Co? Co mówisz? Nie, nie ma nikogo? Ha! Ten, co popełnił zbrodnię, od dawna musiał mnie śledzić: wybrał chwilę, gdy rozmawiałem z wyrodnym synem. Śpieszmy. Pójdę sprowadzić sąd, cały dom każę wziąć na tortury: sługi, służące, syna, córkę, siebie samego! Co tu ludzi naokoło! Na kogo spojrzę, już go podejrzewam: w każdym domyślam się, widzę złodzieja. Hej tam! O kim tam mówią? O tym, co mnie ograbił? Co to za hałas na górze? Czy to złodziej? Przez litość, jeśli ktoś zna jaki ślad, błagam, niechaj mi wskaże. Czy się nie ukrył tam między wami? Patrzą na mnie wszyscy i śmieją się! Przysiągłbym, że oni wszyscy pomagali mu w kradzieży. Dalej, prędko, komisarzy, policji, straże, sędziów, kleszcze, szubienice, katów! Wszystkich każę powywieszać; a jeśli nie odnajdę mego skarbu, sam się potem powieszę…


### AKT V

#### SCENA PIERWSZA

HARPAGON, KOMISARZ

KOMISARZ


Niech pan się na mnie spuści; znam moje rzemiosło, Bogu dzięki. Nie pierwszyzna mi łapać złodziei; chciałbym mieć tyle razy po tysiąc franków, ilu ludzi posłałem na szubienicę.


HARPAGON


Wszystkie władze poruszyłem, aby się zajęły tą sprawą. Jeśli mi nie odnajdą moich pieniędzy, sądy przed sąd zawezwę.


KOMISARZ


Należy dopełnić wszelkich formalności. Ile pan powiada, że było w szkatułce?


HARPAGON


Okrągłe dziesięć tysięcy talarów.


KOMISARZ


Dziesięć tysięcy talarów.


HARPAGON

płacząc


Dziesięć tysięcy talarów!


KOMISARZ


Wcale poważna kradzież!


HARPAGON


Nie ma dość straszliwej kary za tak potworną zbrodnię; gdyby to miało ujść bezkarnie, żadna świętość nie byłaby bezpieczna.


KOMISARZ


W jakiej walucie była ta suma?


HARPAGON


W nowiutkich luidorach i pistolach pełnej wagi.


KOMISARZ


Kogo pan podejrzewasz?


HARPAGON


Wszystkich; żądam, byś pan aresztował całe miasto i przedmieścia.


KOMISARZ


Najlepiej będzie, niechaj mi pan wierzy, nie płoszyć nikogo i starać się ostrożnie wyłapać jakieś poszlaki, a potem dopiero z całą surowością przystąpić do wydobycia skradzionych pieniędzy.


#### SCENA DRUGA

HARPAGON, KOMISARZ, JAKUB

JAKUB

w głębi sceny, odwracając się w stronę, z której przyszedł


Zaraz wrócę. Tymczasem niechaj go zarżną, niech przypieką mu nogi, wpakują go do wrzącej wody i powieszą u powały.


HARPAGON

do Jakuba


Kogo? Złodzieja?


JAKUB


Mówię o prosiaku, którego rządca mi przysłał, a którego chcę na dziś przyprawić wedle mego przepisu.


HARPAGON


Nie o to teraz chodzi; jest tu właśnie pan, z którym trzeba pomówić o innych rzeczach.


KOMISARZ

do Jakuba


Proszę się nie przestraszać. Jestem człowiek bardzo wyrozumiały: wszystko pójdzie jak po maśle.


JAKUB


Pan także proszony na kolację?


KOMISARZ


Zatem, mój przyjacielu, nie trzeba nic zatajać.


JAKUB


Daję słowo, wystąpię, jak zdołam najlepiej, i ugoszczę was, jak należy.


HARPAGON


Nie o to chodzi.


JAKUB


Jeżeli państwa nie uraczę tak, jak bym pragnął, to wina rządcy, który podcina mi skrzydła nożycami oszczędności.


HARPAGON


Łajdaku! O co innego idzie, nie o kolację; gadaj natychmiast, co wiesz o pieniądzach, które mi skradziono.


JAKUB


Skradziono co panu?


HARPAGON


Tak, łotrze, i każę cię natychmiast powiesić, jeżeli nie oddasz!


KOMISARZ

do Harpagona


Mój Boże! Niechże mu pan nie wymyśla. Widzę z twarzy, że to uczciwy człowiek i że nie czekając, aż go wpakują do więzienia, opowie dobrowolnie wszystko. Tak, mój przyjacielu, jeśli wyznasz całą prawdę, nie stanie ci się nic złego i otrzymasz od pana sowitą nagrodę. Okradziono go dzisiaj: niepodobna, byś nie wiedział czegoś.


JAKUB

po cichu na stronie


Wyborna sposobność, aby się zemścić na rządcy… Odkąd wkręcił się do domu, wszystko tańcuje, jak on zagra, nikt już ani pisnąć nie może. A i kije dzisiejsze także dobrze pamiętam.


HARPAGON


Cóż ty mamrotasz?


KOMISARZ

do Harpagona


Niech mu pan da pokój. Zbiera widocznie myśli, aby uczynić zadość pańskim chęciom; mówiłem panu, że to porządny człowiek.


JAKUB


Panie, jeśli mam powiedzieć całą prawdę, myślę, że to rządca wypłatał tę sztukę.


HARPAGON


Walery?


JAKUB


Tak.


HARPAGON


On! Który zdawał się tak wierny?


JAKUB


Właśnie. Jestem przekonany, że to on ściągnął[65].


HARPAGON


Z czegóż tak myślisz?


JAKUB


Z czego?


HARPAGON


Tak.


JAKUB


Myślę… z tego, co myślę.


KOMISARZ


Trzeba wskazać wyraźnie, na czym to opierasz.


HARPAGON


Widziałeś go może, jak krążył koło miejsca, gdzie były ukryte pieniądze?


JAKUB


Oczywiście. Gdzież były?


HARPAGON


W ogrodzie.


JAKUB


Właśnie widziałem, jak krążył po ogrodzie. A w czym były schowane?


HARPAGON


W szkatułce.


JAKUB


To, to, to. Widziałem u niego szkatułkę.


HARPAGON


Jakżeż wyglądała ta szkatułka? Przekonamy się zaraz, czy to ta sama.


JAKUB


Jak wyglądała?


HARPAGON


Tak.


JAKUB


Wyglądała… No… jak szkatułka.


KOMISARZ


To się rozumie. Ale opisz ją nieco dokładniej.


JAKUB


No, taka duża szkatułka.


HARPAGON


Ta, którą skradziono, była mała.


JAKUB


No tak, niby mała, jeśli brać rzecz z tej strony, ale mówię, że duża, przez wzgląd na zawartość.


KOMISARZ


Jakiego koloru?


JAKUB


Koloru?


KOMISARZ


Tak.


JAKUB


Koloru… niby koloru… może mi pan podda wyrażenie.


HARPAGON


No?


JAKUB


Nie była czerwona?


HARPAGON


Nie, szara.


JAKUB


Właśnie; czerwono-szara, to chciałem powiedzieć.


HARPAGON


Nie ma wątpliwości; z pewnością ta sama. Pisz pan, panie komisarzu. Zapisz pan jego zeznanie. O nieba! Komuż dzisiaj zaufać! Nie można już za nikogo ręczyć; po tym, co zaszło, wierzę, że byłbym zdolny okraść sam siebie.


JAKUB

do Harpagona


Panie, właśnie rządca nadchodzi. Niechże mu pan nie powie bodaj, że to ja go wydałem.


#### SCENA TRZECIA

HARPAGON, KOMISARZ, WALERY, JAKUB

HARPAGON


Zbliż się tu, wyznaj najczarniejszy postępek, najniegodziwszy zamach, jaki kiedykolwiek popełniono na ziemi!


WALERY


O co chodzi?


HARPAGON


Jak to, zdrajco! Nie rumienisz się za swą zbrodnię?


WALERY


Jaką zbrodnię?


HARPAGON


Jaką zbrodnię, bezwstydny! Nie wiesz niby, o czym mówię! Próżno udawać; cała rzecz odkryta; dowiedziałem się o wszystkim. Jak śmiałeś nadużyć mej dobroci, wciskać się w dom, aby mnie zdradzić, aby mnie podejść w sposób tak haniebny?


WALERY


Panie, skoro więc wszystko odkryto, nie będę szukał wykrętów, nie chcę się niczego wypierać.


JAKUB

na stronie


Ej, ej, czyżbym, sam o tym nie wiedząc, trafił w sedno?


WALERY


Zamiarem moim było mówić z panem, i czekałem tylko pomyślniejszych okoliczności; ale, skoro tak się stało, zaklinam, byś się nie unosił i raczył wysłuchać mego usprawiedliwienia.


HARPAGON


I cóż za usprawiedliwienie możesz przytoczyć, złodzieju nikczemny?


WALERY


Och, panie, nie zasłużyłem na takie nazwisko. To prawda, zawiniłem ciężko względem pana, ale, zważywszy wszystko, błąd mój jest do przebaczenia.


HARPAGON


Jak to? Do przebaczenia! Taka zasadzka! Taki bezczelny rabunek!


WALERY


Przez litość, nie unoś się pan takim gniewem. Skoro mnie wysłuchasz, przekonasz się, że zło nie jest tak wielkie, jak się wydaje.


HARPAGON


Nie tak wielkie, jak się wydaje! Jak to! To moja krew, moje wnętrzności, ty wisielcze!


WALERY


Krew pańska nie dostała się w niegodne ręce. Osoba moja i pochodzenie nie przynoszą jej bynajmniej wstydu; nie stało się zgoła nic, czego bym nie mógł naprawić.


HARPAGON


Tego też żądam, abyś oddał to, coś zrabował.


WALERY


Honor pański otrzyma pełne zadośćuczynienie.


HARPAGON


Tu nie chodzi o żaden honor. Ale powiedz, co cię popchnęło do takiego czynu?


WALERY


Och! I pan pyta?


HARPAGON


Oczywiście, że pytam!


WALERY


Bóstwo, niosące z sobą uniewinnienie błędów, do których przywodzi: miłość.


HARPAGON


Miłość?


WALERY


Tak.


HARPAGON


Ładna miłość, słowo daję: miłość do moich dukatów!


WALERY


Nie, panie, nie bogactwa mnie skusiły; nie to mnie wcale olśniło. Przysięgam zrzec się wszelkich pretensji do twego majątku, bylebyś mi zostawił to, co posiadam.


HARPAGON


Nie zostawię, u wszystkich diabłów! Nic nie zostawię! A to szczyt bezczelności: chcieć zatrzymać owoc kradzieży, jakiej się na mnie dopuścił!


WALERY


Czyż pan to nazywasz kradzieżą?


HARPAGON


Czy ja to nazywam kradzieżą? Taki skarb!


WALERY


Prawda, skarb najcenniejszy, jaki pan posiadasz, to pewna; ale nie tracisz go przecież, zostawiając go w moich rękach. Błagam pana na kolanach o ten skarb tak pełen uroku; jeśli masz trochę serca, nie możesz mi go odmówić.


HARPAGON


Ani mi w głowie! Cóż to wszystko ma znaczyć?


WALERY


Przysięgliśmy sobie wiarę i uczyniliśmy ślub, że nic nas nie rozdzieli.


HARPAGON


Znakomita przysięga! Paradne śluby!


WALERY


Tak, przyrzekliśmy sobie, że będziemy do siebie należeć na zawsze…


HARPAGON


Już ja ci to wybiję z głowy, bądź pewny!


WALERY


Śmierć tylko jedna zdoła nas rozłączyć.


HARPAGON


A to się zapalił do moich pieniędzy!


WALERY


Mówiłem już, nie chciwość popchnęła mnie do tego. Nie te sprężyny, które pan przypuszcza, poruszały mym sercem; pobudki szlachetniejszej natury stały się źródłem tego postępku.


HARPAGON


On chce tu we mnie wmówić, że przez miłość chrześcijańską dybie na moje pieniądze. Ale ja dam sobie z tobą radę, bezczelny obwiesiu! Sąd zrobi z tobą należyty porządek.


WALERY


Uczynisz pan, jak zechcesz; jestem gotów przecierpieć wszystko z twojej ręki; ale błagam pana, bądź przekonany, że jeśli stało się złe, mnie jednego należy oskarżać. Córka pańska nie ponosi w tym żadnej winy.


HARPAGON


Myślę sobie! Doprawdy, to byłoby dość szczególne, gdyby córka miała maczać palce w takim łajdactwie. Ale, przede wszystkim, chcę odebrać mą własność: zaraz mi tu śpiewaj, gdzie ją ukryłeś.


WALERY


Ja? Jest jeszcze tu, u pana.


HARPAGON

na stronie


O moja droga szkatułka! Głośno. Mówisz, że nie opuściła domu?


WALERY


Nie, panie.


HARPAGON


No, a powiedz teraz: nie naruszyłeś jej?


WALERY


Ja, naruszyć? Ach, krzywdę pan jej robisz, tak samo jak i mnie; pałałem dla niej jedynie uczuciem niewinnym i pełnym szacunku.


HARPAGON

na stronie


Pałał do mojej szkatułki!


WALERY


Wolałbym raczej umrzeć, niż obrazić ją by myślą najlżejszą: zbyt jest na to czysta i uczciwa.


HARPAGON

na stronie


Moja szkatułka zbyt uczciwa!


WALERY


Jedynym mym pragnieniem było posiadać szczęście jej widoku; żadna zbrodnicza myśl nie skalała uczucia, jakim natchnęły mnie jej cudne oczy.


HARPAGON

na stronie


Cudne oczy mojej szkatułki! Mówi jak kochanek o kochance.


WALERY


Pani Claude wie wszystko i może zaświadczyć, jak się rzeczy miały.


HARPAGON


Co? Ona jest wspólniczką tej sprawki?


WALERY


Tak, panie; była świadkiem naszych wzajemnych zobowiązań i dopiero upewniwszy się o uczciwości mych zamiarów, pomogła mi nakłonić pańską córkę, aby przyjęła me słowo i dała mi swoje.


HARPAGON

na stronie


A to co znowu? Czyżby obawa przed sądem pomieszała mu zmysły? Do Walerego Cóż ty tu bredzisz o jakiejś córce?


WALERY


Mówię, panie, że zaledwie z największym trudem zdołałem nakłonić jej skromność do pragnień mej miłości.


HARPAGON


Czyją znów skromność?


WALERY


Córki pańskiej; i zaledwie wczoraj dała się namówić do podpisania wzajemnych przyrzeczeń małżeństwa.


HARPAGON


Córka podpisała przyrzeczenie małżeństwa?


WALERY


Tak, panie, i ja podpisałem je również.


HARPAGON


O nieba! Nowe nieszczęście!


JAKUB

do komisarza


Pisz pan, panie komisarzu.


HARPAGON


O cóż za zbieg niedoli! Cóż za nawał rozpaczy! Do komisarza. Dalej, pełń pan obowiązki swego urzędu; opisz go w protokole, jako opryszka i uwodziciela.


JAKUB


Jako opryszka i uwodziciela.


WALERY


Nie zasłużyłem na te imiona, i, gdy się wykryje, kim jestem…


#### SCENA CZWARTA

HARPAGON, ELIZA, MARIANNA, WALERY, FROZYNA, JAKUB, KOMISARZ

HARPAGON


Ha, córko wyrodna! Córko niegodna takiego ojca! Tak wypełniasz nauki, jakich ci nie szczędziłem? Śmiesz wdawać się w miłostki z tym tu nikczemnym złodziejem, zaręczasz się poza mymi plecami, bez mego zezwolenia! Ale zawiedliście się oboje. Do Elizy Drzwi i tęga kłódka będą najlepszą gwarancją twego posłuszeństwa; do Walerego A dla ciebie, bezczelny obwiesiu, szubienica będzie jedyną odpowiedzią!


WALERY


Nie pańskie uniesienie będzie sędzią w tej sprawie. Mam nadzieję, że będę wysłuchany przynajmniej, zanim usłyszę wyrok.


HARPAGON


Omyliłem się; nie, nie szubienica; kołem łamać cię będą żywcem!


ELIZA

klękając przed Harpagonem


Ach, ojcze, chciej okazać bardziej ludzkie uczucia; nie pozwól rodzicielskiej władzy posunąć się do ostatnich granic surowości. Nie unoś się wybuchem gniewu; racz dać na chwilę przystęp spokojniejszej rozwadze. Zadaj sobie trud poznania bliżej osoby, której wybór cię tyle oburza. On jest zgoła inny, niż sobie wyobrażasz; mniej dziwnym byś znajdował, że oddałam mu serce, gdybyś wiedział, że bez jego poświęcenia utraciłbyś mnie, ojcze, na zawsze. Tak, ojcze, to on wybawił mnie ze strasznego niebezpieczeństwa, które, jak wiesz, przebyłam niedawno; jemu to winien jesteś życie córki, którą…


HARPAGON


To wszystko banialuki; wolałbym, by ci się pozwolił utopić, niż żeby uczynił to, co uczynił.


ELIZA


Ojcze, zaklinam cię, przez miłość ojcowską, abyś…


HARPAGON


Nie, nie, nie chcę słyszeć; sprawiedliwość niechaj robi swoje.


JAKUB

na stronie


Zapłacisz za moje plecy.


FROZYNA

na stronie


A to szczególna awantura!


#### SCENA PIĄTA

ANZELM, HARPAGON, ELIZA, MARIANNA, FROZYNA, WALERY, KOMISARZ, JAKUB

ANZELM


Cóż to, panie Harpagonie? widzę cię wielce wzburzonym.


HARPAGON


Och, panie Anzelmie, jestem najnieszczęśliwszym z ludzi; cóż za zawikłania i kłopoty, właśnie w chwili naszego kontraktu! Kradną mi honor, mienie; mordują mnie, zabijają! Oto łotr, zdrajca, który pogwałcił najświętsze prawa; wślizgnął się w dom pod maską mego sługi, aby mnie okraść i uwieść mi córkę!


WALERY


Co to za kradzież, o której pan ciągle bredzisz?


HARPAGON


Tak, wymienili z sobą przyrzeczenie małżeństwa. Ta zniewaga ciebie przede wszystkim dotyczy, panie Anzelmie; tyś powinien wytoczyć skargę i przeprowadzić na swój koszt wszelkie kroki prawne, aby się pomścić za jego zuchwalstwo.


ANZELM


Nie jest moim zamiarem zaślubiać kogokolwiek przemocą, ani zabiegać o serce, które nie jest wolne; ale co do pańskiej sprawy, gotów ją jestem popierać jak własną.


HARPAGON


Oto pan komisarz, bardzo dzielny człowiek, przyrzekł mi wypełnić swoje zadanie z całą sumiennością. Do komisarza, wskazując Walerego Opisz go pan, opisz, jak należy, i przedstaw zbrodnię w najjaskrawszym świetle.


WALERY


Nie pojmuję, jakiej zbrodni może się ktoś dopatrzyć w miłości, którą żywię dla pańskiej córki. Skoro się okaże, kim jestem, kara, która wedle pańskiego mniemania czeka mnie za te tajemne zaręczyny…


HARPAGON


Drwię sobie z waszych baśni; roi się dziś na świecie od tych dobrze urodzonych opryszków, szalbierzy, ciągnących korzyść z tego, że ich nikt nie zna, i ubierających się bezczelnie w byle znakomite nazwisko.


WALERY


Wiedz pan, że nazbyt dumny jestem, aby się stroić w coś, do czego bym nie miał prawa. Cały Neapol może zaświadczyć o mym urodzeniu.


ANZELM


Ho, ho! Uważaj tylko, co mówisz. Ryzykujesz więcej, niż myślisz; mówisz wobec człowieka, który cały Neapol zna na wylot i który z łatwością może się poznać na twoich powiastkach.


WALERY

wkładając z dumą kapelusz


Nie jestem człowiekiem, który by się mógł czego obawiać; a jeśli Neapol jest panu tak znany, wiesz pewno, kto był don Tomasz d'Alburci.


ANZELM


Pewnie, że wiem; mało kto znał go tak, jak ja.


HARPAGON


Don Tomasz, czy don Marcin, nic mnie nie obchodzi.


Spostrzegając, że dwie świece się palą, gasi jedną.

ANZELM


Za pozwoleniem, daj mu pan mówić; zobaczymy, co chce powiedzieć…


WALERY


Chcę powiedzieć, że jemu to właśnie zawdzięczam światło dzienne.


ANZELM


Jemu?


WALERY


Tak.


ANZELM


Ech, żarty sobie stroisz. Wymyśl inną historię, która ci się może lepiej powiedzie, i nie próbuj się ocalić tym łgarstwem.


WALERY


Niech się pan raczy liczyć ze słowami. To nie żadne łgarstwo; nie mówię nic, czego bym nie mógł dowieść.


ANZELM


Jak to! Śmiesz mówić, że jesteś synem don Tomasza d'Alburci?


WALERY


Tak; i jestem gotów każdemu to w oczy powtórzyć.


ANZELM


Śmiałość w istocie nie lada! Dowiedz się ku swemu zawstydzeniu, że jest już lat szesnaście co najmniej, jak ten, o którym mówisz, zginął na morzu z żoną i dziećmi, uchodząc, wraz z licznymi znakomitymi rodzinami przed prześladowaniem, jakie nastąpiło po zamieszkach w Neapolu.


WALERY


Tak; ale pan znów dowiedz się, ku swemu zawstydzeniu, że syn jego, liczący siedem lat, wraz ze służącym ocalił się z rozbicia na hiszpańskim okręcie i że ten ocalony syn stoi oto przed tobą. Dowiedz się, że kapitan okrętu, wzruszony mą niedolą, poczuł do mnie sympatię, wychował jak własne dziecko i włożył do służby wojskowej, odkąd wiek mój na to pozwolił. Przed niedawnym czasem dowiedziałem się, że mój ojciec nie zginął, jak to zawsze przypuszczałem; gdym przejeżdżał tędy, udając się w poszukiwanie jego śladów, przez niebo zesłany przypadek dał mi poznać uroczą Elizę, widok zaś jej uczynił mnie niewolnikiem jej wdzięków. Siła mego przywiązania oraz surowość jej ojca zrodziły we mnie zamiar dostania się do tego domu, a posłania kogo innego w poszukiwanie za rodzicami.


ANZELM


Ale jakie inne jeszcze świadectwa, prócz słów, mogą zaświadczyć, że cała ta historia nie jest kłamstwem, zbudowanym na pozorach prawdy?


WALERY


Kapitan hiszpański jako świadek; pieczątka rubinowa mego ojca; agatowa bransoleta, którą matka włożyła mi na rękę; stary Pedro, ów sługa, który ocalał wraz ze mną.


MARIANNA


Ach, po tym, co słyszę, i ja mogę zaświadczyć, że ty nie kłamiesz zgoła: wszystko, co mówisz, wskazuje mi jasno, że spotykam w tobie brata.


WALERY


Pani mą siostrą?


MARIANNA


Tak. Serce me zadrżało od początku twego opowiadania, matka bowiem, którą to spotkanie uczyni tak szczęśliwą, tysiąc razy powtarzała mi o niedolach rodziny. I nam niebo nie dało zginąć w opłakanym rozbiciu; jednak, ocalając nam życie, uczyniło to kosztem wolności: nas bowiem, matkę i mnie, schwytali korsarze, gdyśmy się ratowały na szczątkach okrętu. Po dziesięciu latach niewoli szczęśliwy przypadek wrócił nam swobodę; pośpieszyłyśmy do Neapolu, gdzie dowiedziałyśmy się, iż całe nasze mienie sprzedano, lecz nie mogłyśmy uzyskać żadnej wiadomości o ojcu. Udałyśmy się do Genui, gdzie matkę czekały resztki spadku, rozszarpanego w czas naszej nieobecności; stamtąd zaś, uchodząc przed barbarzyńską srogością krewnych, przybyła wraz ze mną tutaj, aby pędzić życie pełne żałości i niedostatku.


ANZELM


O nieba, niezbadane wyroki wasze! Jakiż to dowód, że w waszym ręku spoczywa zawsze moc czynienia cudów! Uściskajcie mnie, dzieci; chodźcie zjednoczyć wasze uniesienia ze łzami radości szczęśliwego ojca!


WALERY


Ty, ojcem naszym?


MARIANNA


Ciebież[66] to matka opłakiwała tak długo?


ANZELM


Tak, córko; tak, synu; jam jest don Tomasz d'Alburci, którego niebo ocaliło z odmętów wraz z całym mieniem, jakie wiózł z sobą, i który, przez lat przeszło szesnaście, utwierdziwszy się w przekonaniu o waszej śmierci, po długich wędrówkach, pragnął zaznać w związkach z dobrą i zacną istotą pociechy przy nowym ognisku rodzinnym. Niebezpieczeństwo, jakim mi zagrażał powrót do Neapolu, kazało mi wyrzec się na zawsze zamiaru oglądania ojczyzny; znalazłszy tedy sposób sprzedania tego, com posiadał, osiadłem w tym mieście, gdzie, pod mianem Anzelma, pragnąłem ukryć pamięć nazwiska, które mnie przyprawiło o tyle udręczeń.


HARPAGON

do Anzelma


Więc to syn pański?


ANZELM


Tak.


HARPAGON


Na panu zatem będę poszukiwał skradzionych dziesięciu tysięcy talarów.


ANZELM


On miałby ukraść?


HARPAGON


On sam.


WALERY


Któż to powiedział?


HARPAGON


Jakub.


WALERY

do Jakuba


Ty to mówisz?


JAKUB


Przecie pan widzi, że nic nie mówię.


HARPAGON


Owszem. Oto właśnie komisarz przyjął jego zeznania.


WALERY


Pan mogłeś sądzić, że ja byłbym zdolny do tak haniebnego czynu?


HARPAGON


Zdolny czy niezdolny, chcę widzieć swoje pieniądze.


#### SCENA SZÓSTA

HARPAGON, ANZELM, ELIZA, MARIANNA, KLEANT, WALERY, FROZYNA, KOMISARZ, JAKUB, STRZAŁKA

KLEANT


Nie dręcz się, ojcze, i nie oskarżaj nikogo. Mam pewne poszlaki w twojej sprawie: przychodzę ci powiedzieć, że, jeżeli się zgodzisz, bym zaślubił Mariannę, otrzymasz pieniądze z powrotem.


HARPAGON


Gdzież są?


KLEANT


Nie miej o to najmniejszej obawy, są w bezpiecznym miejscu; wszystko zależy tylko ode mnie. Pozostaje ojcu zdecydować się, co wybierasz: oddać mi Mariannę czy stracić szkatułkę?


HARPAGON


Nic nie ruszono?


KLEANT


Ani szeląga. Chciej powiedzieć, czy jest twoim zamiarem przystać na to małżeństwo i dołączyć twoje zezwolenie do zgody matki, zostawiającej córce swobodę wyboru?


MARIANNA

do Kleanta


Ale panu jeszcze nie wiadomo, że to pozwolenie dzisiaj nie wystarcza, i że niebo, wskazując Walerego wraz z bratem mym, który tu stoi przed tobą, oddało mi ojca, wskazując Anzelma od którego zależy dziś moja ręka.


ANZELM


Niebo, moje dzieci, nie wraca mnie wam po to, abym się miał sprzeciwiać waszym pragnieniom. Panie Harpagonie, domyślasz się zapewne, że wybór młodej osoby skieruje się raczej do syna niż do ojca. Et, nie każ sobie tłumaczyć tego, co nie jest zbyt przyjemnie słyszeć, i zgódź się, jak ja się godzę, na te oba małżeństwa.


HARPAGON


Abym mógł zebrać myśli, trzeba by mi ujrzeć wprzód moją szkatułkę.


KLEANT


Ujrzysz ją, ojcze, zdrową i nietkniętą.


HARPAGON


Nie mam pieniędzy na wyposażenie dzieci.


ANZELM


Dobrze więc; znajdę je za pana; niech cię o to głowa nie boli.


HARPAGON


Zobowiązujesz się ponieść wszystkie koszty?


ANZELM


Ależ dobrze, owszem. No, czyś zadowolony?


HARPAGON


Dobrze, ale pod warunkiem, że na wesele sprawisz mi nowe ubranie.


ANZELM


Zgoda. Chodźmyż tedy cieszyć się radością, którą nam ten szczęsny dzień przynosi.


KOMISARZ


Hola, panowie, hola! Za pozwoleniem, jeśli łaska. Któż mi zapłaci za protokół?


HARPAGON


Nic nam już po protokole.


KOMISARZ


Dobrze, ale ja nie mam wcale ochoty pracować za darmo.


HARPAGON

wskazując na Jakuba


Jako zapłatę masz pan tu, ot, tego: możesz go powiesić.


JAKUB


Boże miłosierny! Jakże więc trzeba czynić? Za prawdę biją kijem, za kłamstwo chcą wieszać!


ANZELM


Mości Harpagonie, trzeba mu przebaczyć to oszczerstwo.


HARPAGON


Zapłacisz komisarza[67]?


ANZELM


Niech i tak będzie. A teraz pójdźmy podzielić się tym niespodzianym szczęściem z waszą matką.


HARPAGON


A ja pójdę uściskać moją kochaną szkatułkę.

miałażbyś (daw. forma) — czyżbyś miała (konstrukcja z partykułą że, skróconą do ż). [przypis edytorski]

aby się to nie było stało — konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego; znaczenie: aby się to nie stało wcześniej, uprzednio. [przypis edytorski]

owładać czymś — opanowywać coś. [przypis edytorski]

omówmyż (daw. forma) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą że, skróconą do ż; znaczenie: omówmy koniecznie. [przypis edytorski]

szyldwach (daw., z niem.) — wartownik. [przypis edytorski]

złasować (daw.) — potajemnie zjeść z łakomstwa. [przypis edytorski]

hajdawery (daw., z ukr.) — obszerne spodnie, szarawary. [przypis edytorski]

kto ma (…) z jakie dziesięć tysięcy — dziś: kto ma jakieś dziesięć tysięcy. [przypis edytorski]

Mówiłem ci mało dwadzieścia razy — dziś: Mówiłem ci więcej niż dwadzieścia razy. [przypis edytorski]

kilka sprzączek — wedle dawnej mody przypinano spodnie do kaftana za pomocą sprzączek, ale modnisie zaczęli je pokrywać obfitością wstążek. [przypis tłumacza]

pistol — fr. nazwa dublona, złotej monety hiszpańskiej z XVI i XVII w., zawierającej ok. 6 g czystego złota; na jej wzór wprowadzono we Francji w 1640 r. luidor (od fr. Louis d'or, także: ludwik); 1 ludwik (luidor) wynosił 8 talarów, 1 talar wynosił 3 liwry (funty), zaś 1 liwr wynosił 20 sou. [przypis edytorski]

dwadzieścia pistoli — pistol wynosił wówczas 11 funtów; 20 pistoli [równało się] 220 funtów. [przypis tłumacza]

funt a. liwr — funt karoliński. Wprowadzony ok. 794 r. przez Karola Wielkiego system obrachunkowo-monetarny ustanowił funt (la livre) na wzór libry, monety rzym. (zwanej też funtem rzymskim) jako wynoszący 1,25 libry, czyli mający 409,31 g; następnie funt dzielił się na 20 solidów (inaczej: soli, sou), jeden solid na 12 denarów. Z czasem przestał istnieć związek między wartością pieniądza a jednostkami wagowymi. [przypis edytorski]

susy — fr. sous (wym. su), solidy; 20 solidów składało się na funt, zw. też liwrem. [przypis edytorski]

denar — fr. moneta srebrna, 1 funt (liwr) liczył 240 denarów.) [przypis edytorski]

pobierać jeden od dwunastu — mowa o odsetkach pobieranych za udzielenie pożyczki. [przypis edytorski]

drożyć się — tu: droczyć się, spierać się. [przypis edytorski]

posażek — zdrobn. od: posag: majątek wnoszony mężowi przez żonę przy zawieraniu małżeństwa. [przypis edytorski]

szlachcic to herbowy — docinek pod adresem dość rozpowszechnionej wówczas samozwańczej szlachty, rekrutującej się ze zbogaconych mieszczan, uzurpujących sobie ten tytuł. [przypis tłumacza]

posag — majątek wnoszony mężowi przez żonę przy zawieraniu małżeństwa. [przypis edytorski]

bagatela — drobiazg. [przypis edytorski]

przykrócić cugle a. ściągnąć cugle — zdyscyplinować, ukrócić swobodę (pierwotnie: w odniesieniu do konia). [przypis edytorski]

bardziej niż kiedy — dziś: bardziej niż kiedykolwiek. [przypis edytorski]

faktor — tu: pośrednik w interesach. [przypis edytorski]

fizjonomia — tu: twarz; wygląd. [przypis edytorski]

faktor, którego nam polecono, człowiek ruchliwy i bardzo oddany, mówi, że na głowie by stanął dla pana, i zapewnia, że sama fizjognomia pańska usposobiła go jak najżyczliwiej — Stała formułka lichwiarzy, iż powołują się na swą wyjątkową życzliwość dla klienta. [przypis tłumacza]

scheda — spadek; odziedziczony po kimś majątek. [przypis edytorski]

dwadzieścia pięć od sta — dwadzieścia pięć procent. [przypis edytorski]

umizgi (daw.) — miłosne starania, zabiegi o uzyskanie przychylności osoby kochanej, upragnionej. [przypis edytorski]

muszkiet — ciężka strzelba lontowa, gładkolufowa, ładowana odprzodowo. [przypis edytorski]

półczwartej stopy — trzy i pół stopy. [przypis edytorski]

lichwa — pożyczanie pieniędzy na zawyżony procent. [przypis edytorski]

Panurg — postać ze słynnego dzieła Rabelais'go Pantagruel. [przypis tłumacza]

wygodzić — tu: dogadzać. [przypis edytorski]

aby bodaj czegoś nie miała — jeśli nie ma czegokolwiek, jeśli czegoś nie posiada. [przypis edytorski]

wysadzać się na coś — wykosztowywać się na coś. [przypis edytorski]

jakie — dziś: jakieś. [przypis edytorski]

być włożonym do czegoś — być przyzwyczajonym do czegoś; być wychowanym do czegoś. [przypis edytorski]

trente et quarante (fr.) — rodzaj daw. gry karcianej. [przypis edytorski]

gotowizna — gotówka; pieniądze. [przypis edytorski]

gdzieś światami — gdzieś daleko. [przypis edytorski]

nie omieszkać — skorzystać z okazji; nie pominąć okazji. [przypis edytorski]

trocha (daw.) — odrobina, nieznaczna ilość. [przypis edytorski]

kutwa — skąpiec, dusigrosz. [przypis edytorski]

przymówka — tu: wzmianka mająca na celu uzyskanie czegoś od rozmówcy. [przypis edytorski]

wytrąci się z zasług — potrąci się z pensji; odejmie się z sumy wynagrodzenia. [przypis edytorski]

imci a. imć — rodzaj daw. zwrotu grzecznościowego (skrót od ichmość). [przypis edytorski]

spuścić się na kogoś (daw.) — polegać na kimś, zaufać komuś. [przypis edytorski]

wychędożyć (daw.) — oczyścić, uporządkować; por. daw. chędogi: czysty, schludny. [przypis edytorski]

ja bo — bo ja (daw. szyk przestawny pozwalający nie rozpoczynać zdania od „bo”). [przypis edytorski]

lizun — dziś: lizus. [przypis edytorski]

bakę świecić komuś — pochlebiać komuś; nadskakiwać komuś dla uzyskania względów tej osoby i wiążących się z tym korzyści. [przypis edytorski]

mości — daw. zwrot grzecznościowy; panie. [przypis edytorski]

dubeltowy — podwójny. [przypis edytorski]

do kwartału — w ciągu trzech miesięcy. [przypis edytorski]

przygoda — tu: zdarzenie; coś, co się komuś przygodziło; por. przygodny. [przypis edytorski]

stawać w drodze — tu: przeszkadzać. [przypis edytorski]

zdolen (daw.) — zdolny. [przypis edytorski]

kiedy — dziś: kiedyś. [przypis edytorski]

dostać odkosza (daw.) — oświadczyć się i nie zostać przyjętym. [przypis edytorski]

obejście (daw.) — sposób zachowania. [przypis edytorski]

stawać w drodze — sprzeciwiać się komuś; uniemożliwiać komuś działanie. [przypis edytorski]

wyjąwszy Marianny — z wyjątkiem Marianny; oprócz Marianny. [przypis edytorski]

powolność (daw.) — tu: podporządkowanie się czyjejś woli. [przypis edytorski]

ściągnąć coś — tu: ukraść coś. [przypis edytorski]

ciebież — czy ciebie (daw. konstrukcja z partykułą pytającą -że, skróconą do -ż). [przypis edytorski]

zapłacisz komisarza — dziś: zapłacisz komisarzowi. [przypis edytorski]