# Mazepa

Juliusz Słowacki

> Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.


OSOBY:

KRÓL JAN KAZIMIERZ.

MAZEPA, dworzanin Króla.

WOJEWODA.

AMELIA, żona Wojewody.

ZBIGNIEW, syn Wojewody z pierwszego małżeństwa.

CHMARA, dworzanin Wojewody.

CHRZĄSTKA, dworzanin Wojewody.

KASZTELANOWA.

Pokojowi królewscy, Szlachta, ludzie Wojewody, Ksiądz, itd.


Scena w zamku Wojewody.

### AKT I

#### SCENA I

Sala oświecona jak na bal. WOJEWODA, ZBIGNIEW, potem KASZTELANOWA.

WOJEWODA


A przy moździerzach trzymać zapalone lonty.
Waść mi, panie Zbigniewie, synu, zajrzyj w kąty,
Czy wszystko jak potrzeba na królewskie gody[1]?
Do wchodzącej Kasztelanowej.
Mościa kasztelanowo, mam wielkie powody
Cieszyć się, że cię widzę w zdrowiu i w świeżości.


KASZTELANOWA


Jakże mi pięknie zamek wygląda waszmości,
Co lamp! Co pozłotowin! — A gdzie aści[2] żona?


WOJEWODA


Dotychczas nie gotowa i nie przystrojona —
A to mój syn zastąpi ją tu przy asindźce[3].
Pójdę tymczasem z wieży zajrzeć na gościńce,
Czy się już król nie toczy po drodze lipowej.
Zbigniewie, atentuj[4] się waść kasztelanowej
I baw jaśnie wielmożną.


KASZTELANOWA

do Zbigniewa.


Waść przyjeżdżasz z Padwy?


ZBIGNIEW


Nie, mościa dobrodziejko, już z wojska.


KASZTELANOWA


Doprawdy?
Waść w wojsku?


ZBIGINIEW


Tak, rotmistrzem zostałem pancernym.


KASZTELANOWA


Strzeż mi się waść, bo zaraz zostaniesz niewiernym,
Płochym[5] uwodzicielem, jak wszyscy rotmistrze.


ZBIGNIEW


Broń Boże!


KASZTELANOWA


Masz oczęta, co się błyszczą bystrze,
Ale coś trochę mgliste i afekcjonalne[6].
I cóż to jest waćpanu… ot, w pancerz cię palnę
Wachlarzykiem i wszystko serduszko wyśpiewa.
Mówże mi co o Włoszech asińdziej.


Słychać zgiełk za sceną.

WOJEWODA


Cholewa!
Panie Cholewa, co tam za wrzask? Panie Chmara!
Mości Chrząstko! Czy wszystkich diabli wzięli? — Wiara!
Szablice dzwonią, trzeba iść pacyfikować.


Wychodzi.

#### SCENA II

ZBIGNIEW, KASZTELANOWA, PAN CHRZĄSTKA wchodząc innymi drzwiami.

CHRZĄSTKA


Gdzie Wojewoda?


KASZTELANOWA


Chciej nas waść zainformować,
Co to za krzyk?


CHRZĄSTKA


Zdarzenie, mościa dobrodziejko,
Bardzo smutne.


KASZTELANOWA


A powiedz że?


CHRZĄSTKA


Bryka za bryką
Wjechała na dziedziniec, mościa dobrodziejko.
Z tych bryk wysiadło szlachty, panów co niemiara.
Jednych prowadził pan marszałek ziemski Szczara,
Lubomirszczyk[7] zajadły, rokoszanin[8], śmiałek;
Drugim pan Olgopolski przywodził, marszałek,
Babińcowym nazwany, bo trzyma z królową.
Zeszli się, mościa pani, przed bramą zamkową
Owi dwaj marszałkowie, a każdy jak patron
Caudy[9] swej przyjacielskiej, amicus[10] i matron.


KASZTELANOWA


Proszę Waćpana, nie leź w łacinę jak w błoto.


CHRZĄSTKA


Obu więc tym marszałkom przeciwnym szło o to,
Który z nich krok najpierwszy ma mieć do przedsienia;
Lecz jako oba grzeczni, więc bez ubliżenia
Jeden drugiemu, oba, mając czapki w rękach,
Nuż się kłaniać, we dwoje giąć się, jak na mękach;
Próżno obu łysiny mroził księżyc chłodny,
Jeden krzyczał: niegodny — i drugi: niegodny!
I byłyby na wieki trwały te respekta,
Gdyby jeden z baczących na te kontrefekta[11]
Jezuickiej grzeczności nie był krzyknął z brzucha:
A weźże, panie Szczara, krok i nakryj ucha.
Co słysząc Olgopolski, jak piorun z obłoku
W bramę — co widząc, równie accelerans[12] kroku
I pan Szczara uczynił. — Waćpani się spytasz,
Co się stało? Jak razem wstąpili w korytarz,
Tak i razem ugrzęźli, brzuch z brzuchem, nos z nosem;
Próżno ich szlachta częstym szturchańcem i głosem
Podżega i na dalsze zaprasza pokoje —
Nie mogą — więc myśl wzięto seccare[13] na dwoje
Zaciętych inimicos[14], więc błysnęły szable.
Jako więc w ciasnym porcie dwa wielkie korabie[15],
Które fortunam[16] niosą przed burzliwym gromem…


WOJEWODA

za sceną.


Rozbić mur, niechaj wejdą Ichmoście wyłomem.
Panie Chmara! Rozwalić mur.


KASZTELANOWA


O! Krotochwila[17].


Chrząstka wychodzi.

#### SCENA III

ZBIGNIEW, KASZTELANOWA, wchodzi AMELIA.

KASZTELANOWA


Cóż to jest za dzieweczka? Ze skrzydeł motyla
Trzewiczki ma; na głowie bez żadnego fiocha[18].


ZBIGNIEW


To, mościa dobrodziejko, jest moja macocha.


KASZTELANOWA


Ta młodziutka? To jeszcze dziecko!
Do Amelii.
A proszę cię,
Bądźże mi przyjaciółką, moje piękne dziecię.
Uważaj mnie jak swoją. — Cóż? Jaka ty ładna!
A to, panie Zbigniewie, cud! Z sąsiadek żadna
Nie wyrówna. Nie płoń się, starej wolno mówić.
Trzeba ci było muszek wiosennych nałowić,
Oberwać im skrzydełka i upstrzyć twarzyczkę.
Nadto białą we włosach zatknęłaś różyczkę,
Nadto białą. To jeszcze dzieciątko niewinne.
Panie Zbigniewie, czy masz respekta[19] powinne[20]
Dla takiej młodej matki? Jakże wy z nią razem?
To dziwnie, waszeć mi się zdajesz zimnym głazem,
Atentujże się wasze tej młodziutkiej matce.
Do Amelii
Tobie tu jak białemu gołębiowi w klatce:
Ten zamek bardzo smutny, tobie trzeba słońca.
Cóż — czy cię nudzi starej gawęda bez końca?
Powiem ci coś miłego: tu z królem przybywa
Pan Mazepa.


AMELIA


Któż to jest?


KASZTELANOWA


Jak to, nieszczęśliwa!
Ty nigdy nie słyszałaś o panu Mazepie?


AMELIA


Nie, mościa dobrodziejko.


KASZTELANOWA


Ja ciebie oślepię,
Jak ci zacznę o złotym mówić sowizdrzale[21],
A może twoje czyste serduszko rozpalę
Ogniem nieugaszonym. — Obaczysz go sama.
Serce jego otwarte jak przejezdna brama,
Jedna wjeżdża, a druga wyjeżdża za wrota.
Spojrzenia jego na kształt kowalskiego młota,
Ciągle w biedne serduszka uderzają, tłuką
Na miazgę. Niech to będzie asińdźce nauką.


Walą z dział.

AMELIA


O Boże, król!


KASZTELANOWA


Nim wejdzie, mamy czasu dużo,
Tam na ganku pan Pasek, z powagą papużą
I z wielkim stał papierem — Ba! To mówca śliczny,
Przygotował dla króla wiersz makaroniczny[22].
O czym że ja mówiła, mościa dobrodziejko?
Ha — otóż paź Mazepa — jeszcze mu czuć mleko
Pod nosem, a już o nim tyle rzeczy plotą.


#### SCENA IV

CIŻ SAMI. Mazepa włazi oknem nie widziany przez aktorów.

KASZTELANOWA


Wystaw[23] ty sobie, co to za sowizdrzał! Co to
Za urwis ten Mazepa.


MAZEPA

na stronie.


Ba, tu o mnie mowa.


KASZTELANOWA


Wystaw sobie, co to jest za przewrotna głowa!
Co to za wróg niewieści! Węża wziął za godło.
Paź kochanek włosami kazał wypchać siodło.


MAZEPA

kłaniając się kasztelanowej, nagle.


Fałsz, mościa dobrodziejko, proszę nie dać wiary.


KASZTELANOWA


Jakże tu pan przyszedłeś?


MAZEPA


Z księżycem przez szpary.
Lecz w czas[24] przychodzę bronić własnego honoru.


KASZTELANOWA


Lecz jak tu pan przyszedłeś?


MAZEPA


Jak motylek dworu
Przez okno, mościa pani.


KASZTELANOWA


Ba, kłamcy masz minę;
Okno wysokie.


MAZEPA


Z włosów mam różnych drabinę.


KASZTELANOWA


Z włosów kochanek?


MAZEPA


Tak jest.


KASZTELANOWA


Lecz czemuż przez szyby,
Nie przez drzwi?


MAZEPA


Bo we drzwiach jest pan Pasek, niby
Cerber[25] z trzema głowami — krew się w żyłach ścina,
Co jedna skończy mówić, to druga zaczyna.
Myśląc, że to się nigdy nie skończy — uciekłem.


KASZTELANOWA


Już ja widzę, że Waćpan ten dom zrobisz piekłem,
Że tu Waćpan przez okno wniesiesz niepokoje.


MAZEPA


Skądże tak zła opinia?


KASZTELANOWA


Ja bardzo się boję
Waszej niestateczności. — Niech nas Bóg ochrania,
Waszeć nigdy nie możesz być bez zakochania;
Lecz tutaj warto by się rozkochać ze skruchą.
Jak się zakochasz, to mi powiesz w kim na ucho,
Ja stara cię nie zdradzę.


MAZEPA

z ręką na sercu


Paź aśćkę przekona.


#### SCENA V

CIŻ SAMI, KRÓL, WOJEWODA i wiele szlachty.

WOJEWODA


Oto jest, najjaśniejszy panie, moja żona,
Która ci się pokornie do kolan uniży.
A to — kasztelanowa Robroncka ze Spiży.
A to mój syn jedynak, twej potencji[26] sługa.


KRÓL


Cóż to? Paź tu?


MAZEPA


Oracja była bardzo długa,
Nie chciałem się rozczulić, wnet mi oczy mokną,
Wszedłem przez okno…


KRÓL


Strzeż się wylecieć przez okno.


MAZEPA


W szczęśliwsze pozwól, królu, ufać horoskopy.


KRÓL

do Wojewodziny.


Pani, racz mi dać rękę. — Te ogniste stropy
Prawdziwie empirejskim[27] zdają się obłokiem,
A ty, wojewodzino…


Kończy do ucha komplement.

WOJEWODA


Za królewskim krokiem,
Mości panowie, proszę — proszę — bardzo proszę.


Wychodzą wszyscy, oprócz Mazepy, na dalsze pokoje.

#### SCENA VI

MAZEPA

sam.


O! Dziwny świat! Ten młody rotmistrz, przy macosze
Tak cudownej, a zimny jak lód się wydaje,
Gdy ja, ledwom ją ujrzał, już mi serce taje…
Już chciałbym albo żyć z nią, albo umrzeć dla niej.
Mościa kasztelanowo, o! Zgadłaś waćpani,
Że tu przyjdzie w miłości zapisać się wiecznik.
Zacznę jak słońce, może skończę jak słonecznik,
Ona mi będzie serce obracać oczyma.


Wojewoda wchodzi.

WOJEWODA


Cóż to — czy mój stół żadnych względów nie otrzyma,
Proszę, wielmożny panie, nie pogardzaj strawą.


Mazepa kłania się i odchodzi.

#### SCENA VII

WOJEWODA, CHMARA.

WOJEWODA


Panie Chmara, w ogrodzie czy od lamp jaskrawo?


CHMARA


Już się palą.


WOJEWODA


Wyłamać zaraz tę przegrodę.
Niechaj król zobaczy dobrze w zamku Wojewodę.
Niechaj mu będzie jasno — cóż — wyjąć tę ścianę.
Ludzie wyjmują ścianę w głębi teatru, pokazuje się ogród iluminowany.
To pięknie? Czy tam wszystkie rozkazy wydane?
Czy włość pije, mospanie, czy upiekli wołu?


CHMARA


Wszystko, panie.


Wchodzi p. Pasek.

PAN PASEK


Jegomość król wstaje od stołu,
Już kazał sobie podać z nalewką[28] miednicę.


WOJEWODA


Panie Pasek, każ urżnąć polskiego[29] muzyce.


Rozchodzą się w różne strony, wojewoda idzie do króla.

#### SCENA VIII

Muzyka gra poloneza — Król wchodzi w pierwszej parze, prowadząc Wojewodzinę — Za nim paź Mazepa z Kasztelanową, potem opodal Zbigniew z jakąś panią. — Wojewoda na końcu.

KRÓL

do Amelii.


Pani Wojewodzino, to królewskie gody.
Jeśli wola, pójdziemy kołem przez ogrody?


AMELIA


Sługa waszej królewskiej mości.


KRÓL


Proszę w ślady.
Polonez wychodzi do ogrodu.


KASZTELANOWA

przechodząc, do Mazepy.


A Waćpan się już kochasz?


MAZEPA


Już.


PIERWSZA Z PAŃ

do Zbigniewa.


Jak Waszmość blady.


ZBIGNIEW


Mościa pani, zapewne takim byłem wczora.


Wychodzą. Polonez wraca z ogrodu. Król puszcza rękę Wojewodziny, wszystkie pary rozłączają się.

KRÓL


Wielmożne panie, proszę iść same, gąsiora.
A teraz nowym wszystkich wyborem zaszczycić.


Kasztelanowa bierze rękę Króla — inne panie wybierają tancerzy — Amelia zostaje na przodzie sceny, a paź z boku — polonez cały wychodzi — i bal przenosi się do sal dalszych.

#### SCENA IX

AMELIA, MAZEPA.

MAZEPA

na stronie.


Udało mi się żadnej ręki nie uchwycić
I zostać z nią sam na sam… Piękności cudowna!
Owiała mnie przy tobie trwoga niewymowna,
Jak w miejscu świętym.


AMELIA

do siebie.


Tak mi coś na sercu smutno!


MAZEPA

na stronie.


Niespokojnością jestem dręczony okrutną.
Jak tu zacząć?
Do Amelii.
Czy wolno panią prosić w tany?


AMELIA


Niech pan wybaczy.


MAZEPA


Więc nie?


AMELIA


Nie.


MAZEPA


Głosek twój szklany
Wyuczył się harmonii od leśnych słowików;
Oczy twoje z błękitów całe i z promyków
Od gwiazd się nauczyły być tak błękitnymi,
I tak zawsze, tak prosto zlatywać ku ziemi.
Pozwól mi głos usłyszeć i zobaczyć oczy,
Bo pomyślę, żeś gniewna. Ty drżysz? Nikt nie wkroczy,
Wszyscy za królem ciągną po zamku. My sami.
O! To kraj dziwny! Tu są niebianek ustami
Róże zamknięte, nie chcą otworzyć się całe…
Widzę na ustach uśmiech… Muszę oczy śmiałe
Odwrócić, bo mnie twoich brwi mignienie zgubi.


AMELIA


Nie wiem, czy Waszmość wiejską prostotę polubi,
Ale muszę mu wyznać, że ta jego mowa
Wcale mi się nie zdaje…


MAZEPA


Bywaj pani zdrowa,
Jeślim obraził…


AMELIA


O! Nie.


MAZEPA


Idę — i w łeb strzelę.


AMELIA


Tak żartować!


MAZEPA


Bynajmniej — jak sobie podchmielę,
Gotów jestem na wszystko, idę pić z rozpaczy.


AMELIA


A potem?


MAZEPA


Potem pani z okna mnie zobaczy
Strzelającego sobie w łeb.


AMELIA


Pan stroi żarty.


MAZEPA


Cóż mam robić na świecie? co? — czy grać drużbarty[30],
Albo z królem odmawiać litanije smętne?
Ot — nie mam już w nic wiary, serce moje mętne —
Ciebie bym jeszcze, pani, wziął za spowiednika,
Boś podobna do świętej — ty słuchasz słowika,
A ja mam więcej, pani, z tobą do mówienia.
A ty mnie słuchać nie chcesz.
Do siebie.
Już się zarumienia,
Dobry znak.
Głośno.
O! Niebieska, bądź świętą osobą!
Tylko mi się ty pozwól spowiadać przed sobą;
Ja mam wiele na sercu ciążącej spowiedzi.
Pod oknem twem pewnie jaki ptaszek siedzi
I przez całą noc śpiewa piosnkę nieudolną;
Czyliż mi dziś słowika zastąpić nie wolno?
Czy to gniew twój obudzi?


AMELIA


O, Boże! O, Boże!


MAZEPA


Jam się rozpytał dobrze o wszystko we dworze.
Wiem, że twój balkon brzozą płaczącą okryty.
Lilijami ubrany.


AMEMIA


Pan nie jesteś skryty,
Gdy się do roli szpiega przyznajesz tak snadnie[31].


MAZEPA


Tak, jestem bez honoru.


AMELIA


Pan tu w przepaść wpadnie.
Ja mam obrońcę, ja tu będę obroniona.


MAZEPA


Lecz pani będziesz tego żałować, kto skona.


AMELIA


Próżne słowa, tak błaho nikt życia nie traci
I bez żadnej nadziei.


MAZEPA


W twej drżącej postaci
Wiele dla mnie nadziei.


AMELIA


Żadnej nie ma — żadnej.


Odchodzi.

#### SCENA X

MAZEPA, potem KASZTELANOWA.

MAZEPA


Już się jak rybka wędki uchwyciła zdradnej,
Przysięgnę, że się z okna dziś do mnie wychyli.
Resztę uczyni diabeł.


Wchodzi Kasztelanowa.

KASZTELANOWA


A gdzież to wy byli,
Mój panie dworzaninie? Z kim się to gwarzyło?


MAZEPA


Z nikim, wielmożna pani.


KASZTELANOWA


Serduszko się wpiło
Jak kleszcz! Ja ci coś powiem — jestem tu na oku.
Widziałam, jak was Zbigniew wypatrywał z boku;
Strupiałbyś, panie paziu, gdybyś go zobaczył,
Bo tak wyglądał, jak trup. — Żeby Waszmość raczył
Podać mi do powozu rękę.


MAZEPA


Już cię tracę,
Mościa kasztelanowo?


Daje rękę i wyprowadza Kasztelanową.

#### SCENA XI

ZBIGNIEW i WOJEWODA, który przez cały ciąg sceny wyprowadza gości z czapką w ręku i kłania się nisko.

ZBIGNIEW


Serce mi kołace,
Jakbym miał omdleć. — Tutaj stała nieruchoma —
On gadał do niej, trwoga w niej była widoma[32].
O czym on do niej mówił? Jakimi wyrazy[33]?
Ona się odwróciła, widziałem, dwa razy,
Jakby z niespokojności — trzebaż mi się było
Pokazać? — Ten dom będzie paziowi mogiłą.


WOJEWODA


Gasić światła! Król się pan ma ku spoczynkowi.


Wychodzi.

ZBIGNIEW


I niktże mi tu z duchów litosnych nie powie,
O czym oni gadali. Nie, ja spać nie będę;
Pójdę, aż się tych myśli dręczących pozbędę,
Ukołysany nocną cichością w ogrodzie.
Jeśli usłyszy — ona mnie pozna po chodzie
I przypomni, że jestem na świecie. O! Męka.


Wychodzi.

#### SCENA XII

Inny pokój w zamku. KRÓL, WOJEWODA z pochodnią, MAZEPA, POKOJOWI KRÓLEWSCY.

KRÓL


A niechże Waszmość przecie przede mną nie klęka.


WOJEWODA


Król się pozwoli rozzuć[34].


KRÓL

podnosząc go z ziemi.


Waść zanadto czyni,
Prosimy cię, zostaw nas nocnej monarchini
Dyjanie[35], co w te szyby zamierzchłe zagląda,
Sam się ku spoczynkowi miej; Morfeusz[36] żąda
Ofiary po ofierze Bachusa[37].
Wojewoda kłania się i odchodzi.
Bóg z wami.


Pokojowce królewscy odchodzą.

#### SCENA XIII

KRÓL, MAZEPA.

KRÓL


Podaj mi brewiarz[38]. Niebo iskrzy się gwiazdami.
Ave Maria gratias plena[39]. — Mazo!


MAZEPA


Panie!


KRÓL


Czy wiesz acan[40], gdzie tutaj śpią moi dworzanie?


MAZEPA


Na lewo.


KRÓL


A pan zamku?


MAZEPA


Nie wiem.


KRÓL


Toś kiep.


MAZEPA


Zgoda.


KRÓL


Ave Maria. — Nie wiesz, gdzie śpi wojewoda?


MAZEPA


Nie wiem.


KRÓL


Toś wielki dureń.


MAZEPA


Już drugi raz słyszę.


KRÓL


A ty gdzie śpisz?


MAZEPA


Ja nie śpię.


KRÓL


A coż robisz?


MAZEPA


Piszę
Dzieje twe, miłościwy panie.


KRÓL


Sowizdrzale,
Historiografie.


MAZEPA

na stronie,


Bogdajś pękł, ex-kardynale[41].


KRÓL


Co waść mruczysz?


MAZEPA


Nic, wiersze.


KRÓL


Ba, ja się założę,
Że ty masz jaką schadzkę po nocy.


MAZEPA


Być może.


KRÓL


Ja wiem pewnie. Waść gadał już z wojewodziną.


MAZEPA


Chwaliłem przed nią waszą królewską mość.


KRÓL


Ino[42]
Mów prawdę. Waść ją będziesz widział dzisiaj jeszcze?


MAZEPA


Jak tylko serce moje gdziekolwiek umieszczę,
To mi król miłościwy wnet zajrzysz[43].


KRÓL


Nie zajrzę
Bynajmniej.


MAZEPA


Wnet przeszkadzasz mi, królu…


KRÓL


A dajże
Mi święty pokój, głupcze! Tak mi trąbisz w uszy,
Że aż uciekam…


Bierze na siebie płaszcz Mazepy zostawiony na krześle, i kapelusz Mazepy kładzie na głowę.

MAZEPA


Królu! To mój płaszcz.


KRÓL


Bez duszy!
Chcesz, żebym dostał febry[44], bez płaszcza, po rosie.


MAZEPA


Król miłościwy, wszakże masz swój.


KRÓL


Co? Młokosie,
Chcesz, żeby mnie po nocy, w królewskiej odzieży,
Poznało zaraz całe wojsko nietoperzy
I oddawało winne[45] królewskie honory?
Cóż, Mazo, waść nie jesteś na gorączkę chory;
Jeśli mnie płaszcz zarazi czym, to głupstwem chyba.
Czekaj tu waść.


Wychodzi do ogrodu.

#### SCENA XIV

MAZEPA

sam.


Niech diabli wezmą tego grzyba!
Jemu to w pazia płaszczu po księżycu chodzić,
I pod oknami marznąć — i niewiasty zwodzić!
Ortodoxus! Przeklęty Ortodoxus! Ckliwy!
Wszak jeszcze wczora włos mu wyrywałem siwy;
Poczekaj! Drugi raz mnie nie złapiesz tak snadnie.
Dalibóg, że mu w moim płaszczu bardzo ładnie,
Gotowa jeszcze okno otworzyć.


#### SCENA XV

KRÓL wraca ze szpadą dobytą, ranny w rękę. MAZEPA.

KRÓL


Nędzniku!


MAZEPA


Królu!


KRÓL


Zdrajco bezczelny.


MAZEPA


Skądże tyle krzyku?


KRÓL


Waść mnie posłał na zgubę.


MAZEPA


Ja?


KRÓL


Zbójcę nasadził.


MAZEPA


Przysięgam, miłościwy panie…


KRÓL


Waść mnie zdradził…


MAZEPA


Co widzę? Najjaśniejszy pan masz krew na dłoni!


KRÓL


Wytłumacz się, urwisie! Niech się waszeć broni,
Będziesz waść ukarany. — Ledwom dał dwa kroki,
Jakiś olbrzym wypada, jak sosna wysoki,
Z szablą dobytą — i wnet, nuż rąbać na ślepo;
Krzycząc: podły Mazepo! tchórzu ty Mazepo!
Nie będziesz ty mi więcej po księżycu łaził.


MAZEPA


I król go nie zabiłeś?


KRÓL


On mnie nie obraził,
On waści lżył — a mnie co do tego, mospanie?


MAZEPA


Lecz on ranił królewską dłoń — i znak zostanie.


KRÓL


Bogdajeś pękł! — to wszystko ja cierpię za waści.


MAZEPA


On widział, że król, jego uchodząc napaści,
Zostałeś ranny?


KRÓL


Widział… krew ciekła z oszczepa,
A mój ludojad krzyczał: jaki tchórz Mazepa,
Ranny już, a spod szabli jak łajdak uchodzi.


MAZEPA


I król go nie zabiłeś?


KRÓL


A cóż to mi szkodzi,
Że ktoś waści nazywa tchórzem?


MAZEPA


W żaden sposób…


KRÓL


Injurie[46] takie zawsze należą do osób,
Do których wymierzone są i do nazwiska.


MAZEPA


Lecz jutro, miłościwy panie, krew odzyska
Swoje prawa.


KRÓL


Co? Jakie krew odzyska prawa?


MAZEPA


Jutro nazwisko tchórza weźmie ręka krwawa.


KRÓL


Co ty mówisz?


MAZEPA


Racz o tym pomyśleć raz drugi.


KRÓL


Idź waść i obudź moje pokojowe sługi.
Pakować się — ja jutro wyjeżdżam przed słońcem.
Przeklęta noc!


MAZEPA


Przeklęta noc!


KRÓL


I koniec końcem
Wyjedziemy.


MAZEPA


I koniec końcem, wyjedziemy.


KRÓL


Ten zabójca rozpapla…


MAZEPA


Nie musi być niemy.


KRÓL


Przeklęta noc!


MAZEPA


Injurie należą do osób…


KRÓL


Co ty mruczysz?


MAZEPA


Ot! Panie, wynalazłem sposób.
Aby tu zostać jutro.


KRÓL


Ba! To rzecz ciekawa?


MAZEPA


Jutro nazwisko tchórza weźmie ręka krwawa.


KRÓL


No, i cóż? Jakże waszeć mój honor obroni?


MAZEPA

bierze szpadę króla i sam siebie w dłoń rani.


Oto mi, królu, patrzaj, krew trysnęła z dłoni.


KRÓL

ściskając go.


Dziecko moje kochane.


MAZEPA


Cóż jest w tej zadzierce!
Ja bym się może, królu, dla niej ranił w serce.


### AKT II

#### SCENA I

Galeria z arkadami otworzonymi na ogród. KRÓL, WOJEWODA.

KRÓL


Mój mości wojewodo! To rzecz nie do wiary,
Paź napadnięty.


WOJEWODA


Niech mnie położą na mary,
Jeśli ja co rozumiem, Najjaśniejszy Panie,
W tej gmatwaninie.


KRÓL


Niech to już tak i zostanie.
A waszeć, wojewodo, nie wdawaj się w śledztwo.


WOJEWODA


Co? Miłościwy panie, moje tu ślachectwo
Na szwank jest wystawione, assasynium[47] w domu.


KRÓL


No, przecież się nie stało wielkie zło nikomu,
Paź tylko przywileju wietrznika[48] nadużył
I oberwał, mospanie, to, na co zasłużył;
Dobrze mu tak, niech ładnym się oczkiem nie wabi.
No — cóż tak, wojewodo, dumasz?


WOJEWODA


Wabik babi,
Ten paź, może się strasznie oparzyć. Mopanek
Niechaj się strzeże, niech tu nie szuka kochanek.
Mój dom nie jest…


KRÓL


I cóż tak drzesz pas złotolity?


WOJEWODA


Więc pazik szukał tutaj po nocy kobiety?


KRÓL


Wojewodo, ja nie wiem.


WOJEWODA


Miłościwy panie,
Pozwól mi — pójdę — ranne zastawić śniadanie.


KRÓL


Dajem wam wszelką wolność.


Wojewoda odchodzi.

#### SCENA II

KRÓL

sam


Ten starzec zazdrosny,
Jakże taki charakter w starych ludziach sprośny!
Jaki śmieszny! Rwał wąsa i rozdzierał pasa,
A wszystko więził w sobie, i krwi tylko krasa
Wyszła mu na policzki starością zwiędniałe.
Wstrząsał się, jakby dźwigał na ramionach skałę;
Widziałem, jak mu błysła źrenica czerwona,
Gdy wyrzekłszy, kobieta, w myśli dodał: żona.
Oj wojewodo, tak mi wyglądałeś wasze,
Jak Radziejowski[49], gdy jadł ze Szwedami kaszę.
Cóż to? Wojewodzina?


#### SCENA III

KRÓL, AMELIA.

AMELIA


Panie miłościwy!
Przyszłam ze skargą.


KRÓL


Jakżem dumny i szczęśliwy.


AMELIA


Królu, widzisz mnie jeszcze drżącą z przelęknienia,
Wielką zniosłam obelgę — twarz mi opłomienia,
Mówić nie mogę. Niech król w lice mi nie patrzy.


KRÓL


Któżby chciał na tych licach kwiat oglądać bladszy,
Kiedy jesteś tak cudnie piękną, gdy się płonisz.


AMELIA


Królu, ty mnie obronisz — ufam, że obronisz,
Jeśli mnie nie chcesz widzieć, panie, pod mogiłą.
Twój dworzanin mnie zelżył, panie.


KRÓL


Jak to było?


AMELIA


O tak, królu, jak zwykle, dziś, o słońca wschodzie
Szłam na mszę. Pan Mazepa mnie spotkał w ogrodzie.
Na wąskiej kładce, zewsząd okrytej drzewami,
Ukląkł — jam się bladością okryła i łzami,
Lecz nie chciałam się cofnąć, by nie zdradzić strachu:
Począł mówić, że poznał mnie po róż zapachu,
Że mu wschodzące słońce powiedziało o mnie;
Zawstydzona, ile że ubrana mniej skromnie,
Bom nie myślała, że mnie kto z ludzi nadybie,
Musiałam spuścić oczy i w rzeczułki szybie
Wołać rybek na pomoc i prosić o radę.
Gdy ten bezczelnik, lica moje widząc blade,
Rozumiał, że mnie z barwą zarazem różaną
Odleciał wstyd — i z trwogi na kładce zachwianą
Zatrzymał tak, że usta uczułam na twarzy.


KRÓL


O! Szatan!


AMELIA


Więc się, panie, zawstydzona skarży.
Ufam, że się król ujmiesz za sprawą kobiety.


KRÓL


Osądź go sama.


AMELIA


Jak to! Ja mam sądzić — nie ty?
Królu, ty w naszym domu.


KRÓL

na stronie.


Przeklęty paziku!
Do Amelii.
Pani, w naszym kodeksie jest zbrodni bez liku,
Lecz takiej nie ma zbrodni, ani kary na nią.


AMELIA


Królu! Powiedz mu, że on domu tego panią
Zhańbił, że podłe serce mu w piersiach uderza,
Ani serce Polaka, ni serce rycerza;
Powiedz mu, że my, biedne kobiety, się bronim
Wzgardą — więc ja pogardzam i zapomnę o nim.
Że choćbym nierządnicą była — nie skorzysta,
Bo jeszcze ja dlań będę za dumna, za czysta.
Powiedz mu, że nikogo nie mając za stróża,
Mogłabym mieć mściciela, lecz mam go za tchórza,
I wzgarda moja litość urodziła we mnie.
Ale mu powiedz, królu, że zrobił nikczemnie,
Powiedz i wypędź, niech go nie widzę przed sobą.


KRÓL


Czemuż winienem, pani, że z twoją żałobą
Do mnie przyszłaś?


AMELIA


Sądziłam, że króla przytomność[50]
Nie wstydzi…


KRÓL


O! Szczęśliwy król, któremu skromność
Zawierza i w całem się zdaje zaufaniu;
Szczęśliwy cię oglądać po świeżem spłakaniu,
Jeszcze cichymi łzami żalu brylantową.
O! Nie płacz, ja ukarzę pazia — daję słowo,
Ukarzę — i nie ujrzysz go więcej przed tobą.
Teraz o innych rzeczach pomówimy z sobą,
Piękna wojewodzino — o zakład, że zgadnę
Jak masz imię; być musi imię smętne, ładne,
Jakże twe chrzestne imię?


AMELIA


Amelia.


KRÓL


Bóg z nami!
Słowik tej nocy ciągle pod mymi oknami
Śpiewał to imię, jam spał i słyszał po trosze:
Teraz już z serca tego słowika nie spłoszę,
Piękna Amelio! I tak więdnąć tu odludnie?
Ten zamek nad jeziorem położony cudnie,
Ale smętny jak moje we Francji więzienie.
Te okna, te arkady, te lipowe cienie,
Ale tu całe życie prawie przeżyć trudno.
Amelio, czy ci w zamku tym czasem nie nudno?
Czy nie żądasz odmiany, tu dnie smutne płyną,
Ja bym w tym zamku umarł już, wojewodzino.
To więzienie jak moja francuska wieżyca.
Ach! Było i tam dziewczę tak jasnego lica
Jak ty pani — tak w każdym ujęciu okrętna,
Która mi wtenczas miła — a dziś jest pamiętna.
Jesteś od niej piękniejsza, lecz podobna trochę,
Ty jesteś smutna, tamto dziewczę było płoche[51],
Nieraz oszukiwała więzienia pachołków,
I list z kraju przyniosła w bukiecie fiołków.
Dziś woń fiołków zawsze mi ją przypomina.


AMELIA


Jakże się nazywała ta biedna dziewczyna?


KRÓL


Klaudia.


AMELIA


Więc kochała i umarła z żalu.


KRÓL


Wdową jest po marszałku dzisiaj d'Hopitalu.


AMELIA


Zapomniała? Zdradziła?


KRÓL


Odmieńmy rozmowę.
Dziś, gdy mnie gryzą kolce korony cierniowe,
Cóż bym nie dał, by dawne powróciły lata,
Gdy chleb spleśniały przy mnie, w oknach była krata,
A serce kochające przy sercu mi biło.
O! Pani, jakże teraz samotnemu miło
Znaleźć tak piękną smętnych uczuć powiernicę,
Takie dwie łzy, dwie takie w oczach błyskawice,
Co z gniewnym ogniem niosą razem przebaczenie;
Takie słyszeć nad własną niedolą westchnienie,
Tak białą dłoń i miękką mieć do łez otarcia.
Tron i koronę rzucić, bez przyjaciół — wsparcia
Opuścić kraj, gdzie ludzie są w sercach zatruci,
Rzucić wszystko, z tą jedną, co nigdy nie rzuci.


AMELIA


Mogęż odejść?


KRÓL


O! Pani, zostań — jedna chwila.
Ty nie wiesz, że w tej chwili los mój się przesila,
Że mi korona spada z głowy, co się schyla
Przed tobą, czarodziejko.


AMELIA


Mogęż odejść, panie?


KRÓL


O! Dumna, raz niechętnie dałaś całowanie
Czołu pazia — lecz teraz spotkasz…


AMELIA


Już mi widne…


KRÓL


Czoło w koronie…


AMELIA


Zimne…


KRÓL


Dokończ…


AMELIA


I bezwstydne.


Odchodzi

#### SCENA IV

KRÓL, WOJEWODA.

WOJEWODA

spotykając odchodzącą Amelię.


Co to jest? Do swych aśćka idź apartamentów.


KRÓL


Cóż tak srogi?


WOJEWODA


Mościwy Panie, bez wykrętów,
Coś mi dziś we łbie jęczy pogrzebowym dzwonem,
Krew, co się lała, leży pod żony balkonem.


KRÓL


Co? pazik taki śmiały?


WOJEWODA


Królu, proszę o to:
Wypraw ty mi z zamczyska tę laleczkę złotą,
Wypraw ją — bo już, Panie Miłościwy, ranna,
To jak się dotknę, stłuc się gotowa jak szklanna;
Ja żony nie podzieram[52], to święta kobieta.
Lecz ten paź, on się czegoś tu, królu, dopyta.
Ja ciebie może, panie miłościwy, nudzę,
Lecz powiadam, jeśli chcesz mieć w dalszej usłudze
Twojego dworzanina, to go wypraw prędzej,
On się tu może zgubić jak worek pieniędzy,
Złoto wabi, on cały złoty — toć ukradną,
Wypraw go, mciwy panie, ma figurkę ładną,
Ja się o niego boję.


KRÓL


No, mój wojewodo,
Widzę, że w tobie ta krew, to nie szafran[53] z wodą.
Cieszę się, żeś mi jeszcze czerstwy[54] i ognisty.
Przyślij mi pazia, zaraz mu napiszę listy
I wyślę do Warszawy.


WOJEWODA


A ja mu dam szkapę.


Odchodzi.

#### SCENA V

KRÓL, potem MAZEPA.


Ja zgrzeszyłem jak dziecko, a paź weźmie w łapę;
To i dobrze, on w moich zamiarach przeszkadza.
A jak widzę, to mnie tu on haniebnie zdradza
I sam pięknie przy własnej patronuje sprawie.
To i dobrze, z listami pazika wyprawię,
Zostanę sam, a pomoc mi rychło przybędzie.
Wchodzi Mazepa.
Nastraszyłeś mi Waćpan przed czasem łabędzie.
Próżno spuszczasz oczęta i przegryzasz wargi,
Były tu na Waćpana, gapiu, różne skargi;
Wywędrujesz mi stąd precz, z listami do żony.
Do gabinetu za mną.


Wchodzi do pokoju bocznego.

MAZEPA


Proszę, jaki słony
Mój ortodoxus, nigdy tak źle nie zaczynał.


KRÓL


Ze mną do gabinetu wać…


MAZEPA


Diabeł kardynał.


Wychodzi za królem.

#### SCENA VI

ZBIGNIEW

wchodzi.


Tu wszedł paź, już go nie ma, zaczekam tą razą[55],
Niechaj nas po dniu zimne rozsądzi żelazo.
O! Zabić go! A potem zabić się samemu.
Cóż jest w tej cichej śmierci okropnego? Czemu
Lękamy się tej ziemi, co nam czoło plami,
I snu z założonymi na piersiach rękami?
Śmierć, innej nie ma drogi przede mną — o Boże!
Gdyby mi kto powiedział wczora, że być może
Jaki człowiek na ziemi, z sercem ludzkim w łonie,
Śmielszy, niż róża listkiem kryjąca jej skronie,
Bliższy jej ust, niż swojski jej kanarek złoty,
Szczęśliwszy niż powietrze, niż owe istoty,
Muszki wieczorne, którym ja zazdroszczę co dnia,
Ach, nie wiem… wczoraj mi się zdawała to zbrodnia
Dotknąć jej twarzy… dzisiaj może bym szalony…
Tak więc ten, co się pali sam — żar zapalony
Ciska na serca drugich i winien pożogi,
Która człowieka wali losowi pod nogi
Zimnym — zwalanym trupem…


#### SCENA VII

WOJEWODA, ZBIGNIEW.

WOJEWODA


Waść tu czekasz kogo,
Waść widzę porysował marmury ostrogą.
Cóż to jest za rysunek — trupia głowa — synu!
Waszeć mi chcesz się rąbać? Wstyd, to człowiek z gminu:
Takiego wojewoda pod kijem zatłucze…
Posłałem Chmarę — ja go respektu nauczę…
Melka niewinna, że krew pod oknem — niewinna,
Lecz z paziem, co ją sądził ścierką — to rzecz inna.
Pod kijami odszczeka, już posłałem Chmarę.
Zostaw to wszystko waszeć na to czoło stare.
Czy ty myślisz, że matka o tym nie wiedziała?


ZBIGNIEW


O! Na to ja przysięgnę.


WOJEWODA


Panu Bogu chwała,
Że mi nadarzył świętą kobietę za żonę.
Czy waść uważał, miała oczęta czerwone
Od płaczu?


ZBIGNIEW


Bo też każde posądzenie boli…


WOJEWODA


Posłałem ludzi — będą przy wielkiej topoli
Koło karczmy na tego czatować gałgana.


ZBIGNIEW


Lecz jak się król pan dowie?


WOJEWODA


Króla mam za pana,
Ale nie w moim domu.


#### SCENA VIII

Ciż sami. KRÓL i MAZEPA wychodzą z bocznych drzwi.

KRÓL


Mości wojewodo,
Paź jedzie do Głuchowa, potem z naszą zgodą
Powraca do Warszawy, rzecz ukartowana.
Pozwólże mu waścine uściskać kolana,
I każ mu spuścić mosty.


WOJEWODA


Niech odjeżdża zdrowo.
A ode mnie niech przyjmie szablę turkusową,
I rumakiem murzynem nie gardzi na drogę.
Koń ten bystre ma oczy i lotną ma nogę.
Oby waści szczęśliwie niósł przez nasze pola
Do szczęśliwego celu.


MAZEPA


Jeśli wasza wola,
Przyjmuję oba dary — piękny upominek,
Dobra szabla, a jeszcze lepszy koń murzynek;
I bodajby to koń był, co kędyś po lesie
I po łąkach aż na tron pazika zaniesie,
Jak to już wywróżyła cyganka przed laty.


KRÓL


A lećże mi po łąkach, paziku skrzydlaty,
Wspomnij o mnie na tronie i bądź mi aliantem.
A teraz, wojewodo, chodźmy alikantem[56]
Pić za szczęśliwą podróż tego pretendenta
Do korony.
Do Mazepy.
Niech waszeć o listach pamięta.


Odchodzi z wojewodą.

#### SCENA IX

MAZEPA, ZBIGNIEW.

ZBIGNIEW

dobywając szabli.


Mości panie, do szabli.


MAZEPA

dobywa szabli.


Wiem, co się to znaczy.


ZBIGNIEW


Strzeż łba.


MAZEPA


Mości rotmistrzu, jestem syn kozaczy,
Bić się umiem, lecz wcale nie czuję ochoty
Tłuc ojca turkusówką w syna pancerz złoty;
Ani wojewodzica, co jak róża młody,
Zabiwszy, uciec z zamku koniem wojewody.
Wreszcie i to waćpanu w pokorności ducha
Wyznaję, że mnie teraz poruszyła skrucha,
Że się wstydzę tej w zamku odegranej roli;
Więc jeżeli szanowny pan Zbigniew pozwoli,
Ścisnąwszy się jak bracia, rozjedziemy w zgodzie.
Czar był jakiś w tym zamku, w księżycu, w ogrodzie,
Co mnie obłąkał, ogniem zapalił, miłością;
Czar trwa i mnie uniża teraz przed waszmością,
I szczerym mnie afektem ku niemu zapala.
Cóż mówisz na to Waszmość? Czy serce pozwala?
Czy od proponowanej jest dalekie zgody?
Wierzaj mi, wrzućmy nasze zatargi do wody
I bądźmy przyjaciółmi.


ZBIGNIEW


Drwisz? Czy jesteś tchórzem?


MAZEPA


Każdy swego honoru powinien być stróżem.
Zdaj to na mnie; potrafię zniżyć się bez szwanku.


ZBIGNIEW


Waść zmykałeś tej nocy.


MAZEPA


Księżyca kochanku
Czy pewny jesteś, że ja przed waścią umykał?


ZBIGNIEW


Mój Boże! Jak wąż z bolu pod żelazem ksykał,
Zdejm rękawiczkę, krwawe masz na ręku znamię.


MAZEPA


Pewnyż jesteś, że twoje żelazo i ramię
Temu winne, mospanie, że mam krew na ręce?


ZBIGNIEW


Wykręcasz mi się podle.


MAZEPA


Lecz się nie wykręcę.
Co? Oto moja ręka — tak, dalibóg krwawa,
Lecz nie waćpan ją zranił.


ZBIGNIEW


Ba! To rzecz ciekawa!


MAZEPA


Mospanie, jak nabierzesz znajomości świata,
Poznasz, że nieraz cześci albo krwi utrata
Potrzebną jest ut salvat[57] miłe nam osoby.
Waćpan jeszcze przez żadne nie przeszedłeś próby,
A jednak w tym się właśnie waść znajdujesz razie,
Że nie tak na odwadze szumnej, na żelazie
Honor najdroższej tobie osoby spoczywa,
Jako na roztropności — to sztuka prawdziwa
Serce mieć pełne ognia, zimne jak lód lice,
I do grobowca z sobą zanieść tajemnicę.


ZBIGNIEW


Żadnych takich tajemnic nie mam do ukrycia.


MAZEPA


Więc może ja się mylę. — Każdy ma do picia
Kielich mniej więcej gorzki; a ja się lituję
Nad tym, co się codzienną męką serca truje.
Zdjął mnie smutek, gdym ujrzał w chmurach ciemnych losu
Dwie istoty cierpiące bez jęku, bez głosu,
Ciche, co mając serca od Chrystusa krwawsze
Mówią: niestety! Dodać zmuszeni: na zawsze!
Jestem dziecko; lecz takie widząc przeznaczenie,
Szczere i wielkie w sercu uczułem cierpienie
I litość — i poświęciłbym siebie.


ZBIGNIEW


Za kogo?


MAZEPA


To moja tajemnica.


ZBIGNIEW


Do szabli!


MAZEPA


Tak srogo?


ZBIGNIEW


Serce wydrę…


MAZEPA


Dlaczegóż pobladłeś jak chusta? —
Pewien mi pocałunek wiecznie zamknął usta.


ZBIGNIEW


Kłamiesz jak pies!


MAZEPA


Koniecznie?


ZBIGNIEW


Do szabli, mospanie!


MAZEPA


Ha! kochasz ją…


Biją się — Zbigniew końcem szabli rozdziera i wyrzuca listy królewskie, które paź był schował przy piersi.

ZBIGNIEW


Dostałeś.


MAZEPA


Waść lepiej dostanie.


Mazepa wytrąca pałasz z ręki Zbigniewowi i obala go na kolano.

ZBIGNIEW


Korzystaj z losu, przepędź mi sztychem przez kości.


MAZEPA

podnosząc go.


Zbigniewie! Proszę teraz drugi raz waszmości
O braterstwo i przyjaźń. Daj zemście spoczynek.
Użyłem słów wabiących gniew i pojedynek,
Abym poznał, czy wasze jest jednym z tych ludzi,
Który się w domu ojca szpiegowaniem trudzi,
I odejmuje pokój starca włosom siwym;
Czy waść jesteś szlachetnym, ale nieszczęśliwym.
O! tak, szczerze waszmości chcę być teraz bratem…
Zbigniew rzuca się w objęcia Mazepy.
Zbigniewie mój, z tym biednym kłócący się światem
Walką wrącego serca, mój drogi! Szlachetny!
Ty mi się podobałeś; ty w tym zamku, świetny
Jak rycerz dawnych czasów, ująłeś mi serce,
Słuchaj! Twój pożar jeszcze w maleńkiej iskierce,
A już cię strawił, już cię zwiędniałym uczynił.
Aniś ty jeszcze w niczym skalał się, przewinił,
W jej szafirowych oczach twoja bogobojność
Zostawiła anielskość dotąd i spokojność;
Lecz to nie potrwa wiecznie, to nie potrwa długo…
Wierzaj mi, ty być musisz twego losu sługą,
Bo nie możesz być panem; nie, to niepodobna.
Zostaw ją tu — jak róża kwiatami ozdobna
Niech się błyszczy i cicho na słońcu przekwita.
Lecz ty uciekaj! Ciebie już skrzydłami chwyta
Straszny duch ognia, tobie uciekać potrzeba.
Wierzaj mi, są miłoście bez gwiazd, Boga, nieba,
Te wkrótce zetrą serce na proch — tak go znudzą,
Tak splamią, tyle razy do niczego zbudzą,
Tyle razy w sen cichy ogłupienia wtrącą,
Że wreszcie źródło wspomnień na wieki zamącą —
To się i z tobą stanie. Jedź ze mną, Zbigniewie.
Jak dwa motyle w wichru kręcone powiewie,
Przelecimy przez okna otworzone dworu,
Gdzie gapie, a w kontuszach różnego koloru,
Jak ćmy głupie obsiadły starą Francuzicę.
Przewrócimy ten cały stary świat na nice[58],
Brzękiem, śmiechem, szyderstwem napełnimy salę.
Jak mi serce zagaśnie, to je znów zapalę
Przy ogniu twego serca — a jak ogień boski
I w tobie zamrze — wtenczas żadne łzy i troski
Już nie wrócą, i będziem śpiewali victoria[59].
Widzisz, moje kazanie gorzkie jak cykoria,
Wycisnęło ci z oczu łzy, drogi Zbigniewie…
I cóż?


ZBIGNIEW


Pojadę z tobą…


MAZEPA


Dziś przy wielkim drzewie
Koło karczmy zaczekam na cię do północy.


ZBIGNIEW


Nie tam — jedź inną drogą…


MAZEPA


Co? Czy tam Rakocy
Stoi z wojskiem?


ZBIGNIEW


Nie pytaj, bo mi wstyd wyjawić…


MAZEPA


Więc potrafię się w bliskim miasteczku zabawić
Grą w kości, choćby z jakim wojakiem ciemięgą.


ZBIGNIEW


Czekaj tu, ja ci każę klacz osiodłać tęgą,
Wtenczas wiatr nie doścignie.


MAZEPA


Idź, chłopaku szczery.


Zbigniew odchodzi.

#### SCENA X

MAZEPA

sam.


Panie Mazepo! Teraz wasze innej cery —
Co się z twoją złoconą zrobiło maszkarą?
Mówiłeś jak ksiądz — próżno diabeł krzyczał: haro!
Ty brnął w cnotę jak w błoto, ani dbał o siebie…
Dwa dni tego humoru, a umrę, i w niebie
Będę siedział po uszy. — Ba — lecz bies powróci.
Podnosi listy królewskie z ziemi.
A ha! Królewskie listy… Ten król mi coś czmuci[60].
Dalibóg! Szablą pieczęć przecięta na dwoje —
Schowam — ja się tej szelmy ciekawości boję;
To mój wróg — ba! Lecz pieczęć na dwoje złamana.
Tylko troszeczenieczkę…
Zaziera w listy.
„Proszę Waszmość pana”
Do Głuchowskiego pisze komendanta..
Przebiega list oczyma.
Nieba!
Ukartowane wszystko na rapt jak potrzeba,
Ortodoxus chce porwać żonę wojewodzie!
Dalej — tu widać jakiś przypisek na spodzie —
Czy ja ślepy? Czy bielmo mi na oczach leży?
Czyta.
„Pana Mazepę zaraz zasadzić do wieży,
I strzec aż do dalszego z nim rozporządzenia”.
Chowa listy.
Ach, panie ortodoxus! Co? Mnie do więzienia?
A młodziutką starego żonę w twoje łapy?…
Więc ty myślisz, że wszyscy, włącznie ze mną, gapy?
Że w twoich sidłach muszki uwikłane zginą?
Tej nocy muszę widzieć się z wojewodziną.
Jej tylko mogę wyznać tę dziecka ciekawość;
Czegóż się lękam? — Moja zwinność, lotność, prawość
Wszystko ocali. — Będę ją widział tej nocy…
Mam jej honor i własną śmierć we własnej mocy,
Z tym się zgubić nie można.


#### SCENA XI

ZBIGNIEW wraca, MAZEPA.

ZBIGNIEW


Koń czeka gotowy.


MAZEPA


Do widzenia.


Wychodzi.

ZBIGNIEW

sam.


Skończona rzecz! Ugiąłem głowy
Przed nieszczęściem — skończona ze mną rzecz — zginąłem.
Gdyby wiedzieć, że człowiek smutny jest aniołem,
Że co tu niespokojnych miłości uniknie,
To będzie miał u Boga. Mój cień wkrótce zniknie,
I w tej krainie więcej o mnie nie usłyszą;
Ale po latach wielu z jaką straszną ciszą
Trumny się starych ludzi w jednym lochu schodzą,
Jakby się nigdy z sobą nie znały, i płodzą
Robactwo obrzydliwe. Patrząc na te kości,
Kto by wtenczas przypomniał ludziom o miłości,
Odebrałby śmiech dziwny trumien w odpowiedzi
I odszedłby jak głupiec z mistycznej spowiedzi —
Czas jest rozgrzeszycielem. — O! Jakże tym błogo,
Co swe gryzące wiecznie serce przeżyć mogą.


#### SCENA XII

ZBIGNIEW zamyślony. — Widać AMELIĘ zbliżającą się po drugiej stronie arkad. — KSIĄDZ idzie za nią. — AMELIA staje przed Zbigniewem i uderza go lilią po twarzy.

AMELIA


Cóż tak smutny?


ZBIGNIEW


Nic! Głowa mi cięży jak ołów.


Amelia daje Zbigniewowi lilię, lecz ksiądz stojący za nią wyrywa kwiat z ręki Amelii i mówi srogo.

KSIĄDZ


Daj do kościoła — lilia jest kwiatem aniołów.


### AKT III

#### SCENA I

Pokój wojewody. — WOJEWODA, CHMARA.

WOJEWODA


Więc paź jest tu, w ogrodzie?


CHMARA


Widziałem na oczy…


WOJEWODA


Zdejm wacan strzelbę, spróbuj czy zamek odskoczy.
Czemu waść patrzysz na mnie? Co? Zbierz acan ludzi,
Ale cicho, niech się król jegomość nie zbudzi,
Idź — z ludźmi bądź w ogrodzie.
Chmara wychodzi.
Panie! Chryste Panie!
Oto rzecz! W zamczysku moim polowanie
Na gacha[61] mojej żony! Chryste! Jezu Chryste!
A dajże tym umarłym światło wiekuiste!
Pomrą! Piekielnie pomrą!


Wychodzi zbrojny.

#### SCENA II

Mieszkanie wojewodziny. — Okno otwarte na balkon — z jednej strony alkowa zasłoniona firankami.

MAZEPA

włazi oknem.


Wszystko śpi w zamczysku.
Żadnego po komnatach szmeru ani błysku.
Doskonale! To pokój kobiecy. Gdzież ona?
Może jeszcze w ogrodzie chodzi zamyślona,
Może u swoich niewiast?
Pokazując na alkowę.
Może tam uśnięta.
Co robić? czy tam zajrzeć? — Alkowo[62] przeklęta!
O! Najniebezpieczniejsza z zasadzek, alkowo!
Za tą zasłoną lekką, wiotką, purpurową,
Ona śpi snem różowa, cicha. — Diable! Diable!
Jak ty mnie dręczysz…
Zaziera w alkowę i wraca.
Pusta. — Przysięgam na szablę,
Że nie miałem złej myśli ruszając firanek.
Cóż robić?… Ona przyjdzie… skryję się na ganek,
A na wachlarzu kilka słów do niej napiszę…
Pisząc.
Odeślij twe niewiasty — jestem tu…
Rzuca wachlarz.
Co słyszę?
Kroki dwóch osób… mury te dla mnie fatalne!
Ha! Jeśli mnie odkryją tu, w łeb sobie palnę.


Wchodzi do alkowy i zasłania firanki.

#### SCENA III

AMELIA, ZBIGNIEW.

AMELIA


Więc to ostatnie twoje ze mną pożegnanie?


ZBIGNIEW


Tak, moja matko.


AMELIA


Słyszysz słowików śpiewanie?
Chce mi się płakać — biedna ja! Biedna!


ZBIGNIEW


Dlaczego?


AMELIA


Nie wiem! Ja na tym świecie nie pragnę niczego,
A jednak ja nie jestem szczęśliwa. Ja nie wiem,
Co mi jest. Siedząc teraz z tobą pod modrzewiem,
Zdało mi się, że jakaś okropna godzina
Dzwoni w nocnem powietrzu. — Wczoraj moja sina
Szpileczka turkusowa, którą mam po matce,
Złamała się — to mała rzecz! — lecz na okładce
Książki od nabożeństwa zapisałam sobie
Ten dzień, jak zły dzień. — Boże! Skądże przyszło tobie
Odjeżdżać?… ty mi nigdy nie mówiłeś o tem.
Zostanę sama!… Lecz ty odjeżdżasz z powrotem?


ZBIGNIEW


Nie, matko.


AMELIA


Nie — więc nigdy tu już nie powrócisz?


ZBIGNIEW


Nigdy! Nigdy już! Nigdy!


AMELIA


Żałośnie mi nucisz,
Jak szpaczek, co jednego nauczony słowa,
Nie rozumie i gada…


ZBIGNIEW


O matko! Bądź zdrowa!


AMELIA


Chodź tu! Klęknij mi wasze — cóż tak nieserdecznie
Żegnasz się? — i ty mówisz, że się żegnasz wiecznie!
Ja ciebie nie rozumiem. Chodź! Czoło waszmości
Okropnie zimne.


ZBIGNIEW

klęka przed nią.


Matko! O matko! Litości…


AMELIA


Milcz! Milcz! Ja cię rozumiem! Tak padłeś przede mną,
Waćpan przede mną strasznie upadłeś. Bóg ze mną!
Ja waćpanu nie mogę nic, prócz łez, ja sama
Cierpię. — Idź waść.


ZBIGNIEW


Litości!


AMELIA


Prócz łez… Jaka plama
Dla mojej czystej duszy tak z waćpanem gadać,
Jak gdybym rozumiała. Nie chcę o nic badać…
Ja będę wiecznie Boga za ciebie prosiła.
Nie bój się, my niewinni; Bóg cierpienia zsyła,
Ale można spokojność wyprosić u Boga.
Ja pana żegnam wiecznie — ja jestem uboga,
Nie mam co dać mu prócz łez. — To ciebie nie splami,
Że schylona nad tobą obleję cię łzami;
Ty będziesz je pamiętał, te łzy. Proszę! Proszę!
Proszę te łzy pamiętać… i o mnie. Ja znoszę
Wielkie męki, lecz proszę źle nie myśleć o mnie,
Bo to, co teraz mówię, mówię nieprzytomnie.
Bądź zdrów!


ZBIGNIEW

chce wstać i mdleje


Ciemno mi w oczach…


AMELIA


Słyszysz! Ktoś nadchodzi.
O! Wstań! O! Wstań… to ojciec nasz!
Do wchodzącego wojewody.
Niech pan dobrodziej
Ratuje — twój syn leży mi u nóg zemdlały.


#### SCENA IV

CIŻ SAMI, WOJEWODA, CHMARA.

WOJEWODA

do ludzi za sceną.


Pilnować drzwi i okien. — Jeszcze honor cały.
Mój syn tu był na straży.
Do Amelii.
Czyś ty jego struła?


AMELIA


Ja?


WOJEWODA


Ty bez cześci.


AMELIA


Mężu!


WOJEWODA


Waćpaniś tu czuła
Gacha[63] w komnacie; czarów użyłaś na dziecko.
Wszedł i omdlał.


AMELIA


Co waćpan mówisz?


WOJEWODA


O! Zdradziecko
Umiesz ty się wykręcać, czarna ohydnico.
Panie Chmara! Synowi memu pod nos świecą,
Czy żyje?


CHMARA


Dycha, panie.


WOJEWODA


Wynieść do ogrodu.


ZBIGNIEW

przychodząc do zmysłów.


Gdzie jestem? Co to znaczy? Ojciec!


WOJEWODA


Bez wywodu,
Panie synu! Nie kryj się waćpan, ja świadomy
Całej rzeczy. — Bogdajby mnie trzasnęły gromy!
Bogdajbyśmy obadwa legli od pioruna…
I ta winna! Ta sądna! Ta przebiegła kuna!
Ta… ta ścierka!


ZBIGNIEW


Ach! Ona, mój ojcze, niewinna.


WOJEWODA


Nie… ona jest, jak mówią, kobieta uczynna,
Nic więcej, ona tylko się…


ZBIGNIEW


Ojcze! Na Boga!


WOJEWODA

do Amelii.


Jak mi waćpani płaczesz! Jak cię trzęsie trwoga?
Ha! Bo też tu się stanie z nami rzecz okropna.
Waćpani mi tu byłaś bardzo nieroztropna!
Waćpaniś prowadziła źle twe ceregiele,
To teraz będą kiry i trumny w kościele;
Przygotuj się waćpani, bo to sprawa czarta.
O! Jaka ty na czole ze wstydu wytarta!
Inna by już mi do nóg padła cała długa
I całowała stopy.


AMELIA


Ja waszmości sługa,
Ale jestem niewinną.


Zbigniew pada do nóg

WOJEWODA

do Zbigniewa.


Ty śmiesz prosić za nią?


ZBIGNIEW


Nie, ja sam jestem…


WOJEWODA

przerywając.


Tak, ty — z twoją matką panią
Złączyliście się…


ZBIGNIEW


Ojcze!


WOJEWODA


Przeciw starca głowie,
Aby ją okryć hańbą — niech ci Bóg da zdrowie;
Wybrałeś się tu dobrze z protekcyą wasze.


ZBIGNIEW


Ojcze! Choćbyś miał piorun, to ja go zagaszę
Krwią moją, i sam jeden tę winę odkupię.


WOJEWODA


O! synu krwi wężowej! Synu — zimny — trupie!
Bez duszy — i ty żadnym gniewem się nie palisz?
Czy twoje młode kości naruszył paraliż?
Czy serce tylko twoje tknięte paraliżem?


ZBIGNIEW


Ojcze! Te słowa dla mnie są boleści krzyżem —
Reszta będzie bez męki. — Syn z pokorą czeka.


WOJEWODA

do Amelii.


Waćpani masz w sypialnym pokoju człowieka.


AMELIA


Ja?…


WOJEWODA


Patrzcie na nią teraz, patrzcie! Jak się chwieje,
Ona tu wnet omdleje.


AMELIA


Nie — ja nie omdleję.
O! Matko Boska! Bądź ty ze mną w tej godzinie.


WOJEWODA


Przysięgam, że waćpani gach jak mucha zginie,
Panie Chmara, poszukać w alkowie.


AMELIA

zatrzymując Chmarę.


Stój wasze!
Pierwej w tych piersiach srogie utopcie pałasze,
Nim dotkniecie firanek — a ty słuchaj, mężu.


WOJEWODA


W twoim pokoju człowiek jest — kobieto! Wężu!


AMELIA


Zbigniewie! Nie ma w moim pokoju nikogo.


WOJEWODA


Da się to widzieć.


ZBIGNIEW


Ojcze! Nim postąpisz nogą,
Pomyśl, co robisz! Tu się rzecz okropna stanie…
Ja wierzę — i ty musisz wierzyć — o! Mój panie!
O! Mój ojcze! Ty wierzysz? Nieprawdaż?


WOJEWODA


Rufianie!


ZBIGNIEW


O! Mój ojcze!


WOJEWODA


Dlaczegoż ty się z pasjonatem[64]
Droczysz — i stoisz tutaj — i jesteś mi katem?…
Dlaczegóż ty jej wierzysz? O godzino sromu[65]!
Waść by mnie teraz wtrącił do szalonych domu?
A jednak ja mam zmysły wszystkie dobrze zdrowe.
Panie Chmara! Każ ludziom tę straszną alkowę
Zrewidować — tam nie ma okien; nie uciecze,
Tu go waćpani kozak za włosy wywlecze,
Będziesz ssać jego rany i całować w usta,
Położysz się na piersiach — lecz pierś będzie pusta,
Bo ja mu z piersi serce jak oko wyłupię.
Ja waćpani pozwolę potem spać przy trupie,
Jeśli nie będziesz chciała, przywiąże jak sukę.
Ja dam niewiernym żonom okropną naukę,
Będą o niej pamiętać aż Polski nie będzie.
Waćpani będziesz słynąć w sławnych ścierek rzędzie,
Mną będą straszyć dziatwę. — Hej, iść pod kotary!


Ludzie zawołani przez Chmarę chcą iść do alkowy. — Zbigniew staje u wejścia, dobywa szabli.

ZBIGNIEW


Ojcze, każ im się cofnąć, bo pójdą na mary.
Bo ja tu ich nie puszczę.


WOJEWODA

sam daje krok wprzód.

Zbigniew dobywa pistoletu i przykłada sobie do piersi.


On ze mną zaczyna.


ZBIGNIEW


Stój, ojcze! Bo na progu tu wstąpisz w krew syna.


WOJEWODA


A to diabeł zacięty!


AMELIA


Zbigniewie! Zbigniewie!
Odsłoń firanki, ja wiem, że twój ojciec nie wie,
Co ja cierpię, lecz niech się przekona oczyma.
Oczy są jego sercem, on innego nie ma;
Gdyby miał, ulitowałby się tysiąc razy.
Do wojewody.
O! Panie, ja niewinna! Ja bez żadnej zmazy,
Lecz patrzaj, co ty robisz tu z sercem kobiety?
Patrz! Twój syn do ust kładzie pistolet nabity;
On nie może wytrzymać udręczenia mego,
On się chce zabić, panie.


WOJEWODA


A wiesz ty dlaczego?
Do ust włożył pistolet i za śmiercią dyszał?
Bo tam za sobą szelest człowieka usłyszał,
Bo ja aż tu słyszałem.


AMELIA


Ten starzec mnie łamie!
Zbigniewie! Tyś nie słyszał nic? Ten starzec kłamie.


ZBIGNIEW

jakby pasując się z sobą i wpadając w obłąkanie.


Nie, ja nic nie słyszałem — nic — to rzecz skończona,
Tam nikt nie wejdzie. Piersi Chrystusa czerwona
Siedmią ranami, tam nikt nie wejdzie — o! Boże!
Idzie ku Amelii.
Matko! — macocho.
Cofa się ze wstrętem i znów wraca przed alkowę.
Ojcze, ja się tu położę
Jak pies i nikt nie wejdzie, miej litość nade mną.
Ojcze! O! Ja omdleję, słabo mi i ciemno…
Ja omdleję drugi raz. Ta scena mnie dręczy!
Ojcze! Syn ci na duszę nieśmiertelną ręczy,
Że tam nie ma nikogo, czy ci nie dość na tem?
Ojcze! O! Będzie ze mną tak jak z moim bratem,
Którego ty zabiłeś przed laty niechcący.
Patrzaj, ja cały blady, patrzaj, cały drżący,
Ja słabnę — jeszcze chwila, a serce mi pęknie.


AMELIA

do wojewody.


Litości, panie! Niechaj twa zaciętość zmięknie,
Ja bardzo cierpię.


WOJEWODA

ponuro.


Chciałbym uwierzyć w waćpanią.
Zdejmuje ze ściany krucyfiks.
Przysięgniesz na krucyfiks?


ZBIGNIEW


Ja przysięgnę za nią!
Ojcze! Co myślisz? Kazać przysięgać kobiecie?
Ja sam oto na moje nieśmiertelne życie,
Na tym krzyżu obiedwie położywszy ręce,
Przysięgam. Usta kobiet są jak niemowlęce,
Ich straszliwymi słowy nie potrzeba mazać.
Mój ojcze, daj krzyż, ludziom już można rozkazać,
Aby odeszli.
Na stronie.
Cóż to? I ona się zbliża?


AMELIA


Ja przysięgnę.


ZBIGNIEW


Ty?


AMELIA


I cóż?


ZBIGNIEW

cicho do ucha Amelii.


Matko — precz od krzyża.


AMELIA

kładzie rękę na krucyfiks.


Na Chrystusowe rany i na matki duszę,
Na wycierpiane teraz krzyżowe katusze
Przysięgam, że niewinnie byłam posądzona,
Niech wam tak Bóg odpuści.


ZBIGNIEW


Ojcze! Rzecz skończona.


WOJEWODA


Ha?


ZBIGNIEW


Wszak przysięgła?


WOJEWODA


Amen.


ZBIGNIEW


Ojcze! Idźmy razem,
Ja sam jestem — jak senny!


WOJEWODA


Chmara! Idź z rozkazem,
Niechaj mi tu mularzy przyśle budowniczy.


Chmara odchodzi.

ZBIGNIEW


Cóż to jest?


WOJEWODA


Król Jegomość tutaj sobie życzy
Kaplicę mieć pod bokiem, więc trzeba mularzy.


ZBIGNIEW


Ojcze! Tobie coś patrzy okropnego z twarzy.


WOJEWODA


Ja, mospanie, spokojny. Na Chrystusa rany,
Spokojny jestem starzec. Choćby teraz w tany,
Tak mi wesoło, tak mnie ta przysięga cieszy.
Gdyby nie to, że śmierci się kościotrup śpieszy
I już stoi nad głową, śmiałbym się na gardło…
Lecz, mości panie, serce już we mnie umarło;
Śmierć się dotknie i kości na proch się rozsypią…
Cyt, cyt, cyt — czy słyszałeś? Jakieś buty skrzypią,
Czemu waść drżysz?


ZBIGNIEW


Już późno, ojcze, już poranek…


Wchodzą mularze i Chmara.

WOJEWODA


Zamurować alkowę, nie tykać firanek.


ZBIGNIEW


Mój ojcze, ta niewiara…


WOJEWODA


A waść mojej żonie
Wierz, przysięgła na krzyżu, to ja teraz bronię,
Abyś ją waść o krzywą posądził przysięgę.
Zamurować! Na piekieł czerwonych potęgę
Zaklinam się, że nigdy tam nie zajrzą ludzie.
Tam leży tajemnica, tam żeńskiej obłudzie
Jest zamknięta rzecz czarna, dręcząca — tam kara!
Tam po ciemnościach z głodem tłukąca się mara,
Tam letargnik żyjący swego ciała strawą
Ze szklanymi oczyma, z gębą wyschłą, krwawą,
Gryzący ręce. Patrzcie, jak ten mur podrasta.
Otóż to z sercem prawie kamiennym niewiasta,
Żona, co dba o siebie, o honor kobiecy,
Zabójczyni zrobiona nagle z nierządnicy.
Synu! Co wacan myślisz o swojej macosze?


Podczas tych słów, mularze już część wejścia zamurowali. Amelia, która stała zamyślona, rzuca się do nóg wojewody.

AMELIA


Panie! Mój mężu…


WOJEWODA


Aśćka mi rozkazuj.


AMELIA


Proszę,
Pozwól mi, nim alkowę zamurują…


WOJEWODA


Aha!


AMELIA


Ja muszę tam wejść, mężu!


WOJEWODA


Już aśćka się waha,
A przysięgłaś!


AMELIA


Ja muszę tam wejść, nim dokończą.


WOJEWODA


Jak waćpanią Bóg złączy — ludzie nie rozłączą.
Gotowi zamurować.


ZBIGNIEW

na stronie.


Dzień sądu prawdziwy.


AMELIA

pokazując na alkowę.


Panie, tam jest…


WOJEWODA


Ha — jest kto? i cóż?


AMELIA


Tam jest żywy…


ZBIGNIEW

na stronie.


Kto? Czy tam król?


AMELIA


Konterfekt[66] mej nieboszczki matki.


WOJEWODA


Na Boga ran siedmioro, wybieg bardzo gładki!
Precz od kolan! A wy tam spieszniej z tą robotą.
Rozwiedziemy się, pani; tę obrączkę złotą
Odbierzesz, cudzołożna żono, w konsystorzu.
A teraz mi acani utoniesz jak w morzu.
Pod klucz serce, nie będziesz mnie więcej hańbiła.


CHMARA


Panie, mur dokończony.


WOJEWODA


Zamknięta mogiła.
Na murze krzyż napisać.


ZBIGNIEW

znajduje wachlarz rozłożony, na którym był Mazepa o swojem przyjściu napisał. Czyta i chowa wachlarz.


O! Nieba, co widzę.


WOJEWODA


Chodź stąd waćpani, nie płacz, ja z łez próżnych szydzę,
Precz stąd wszyscy, tu będzie królewska kaplica;
A za ołtarzem straszna, trupia tajemnica,
Między tobą, niewierna, a piekłem chowana.
O! Straszliwa to ściana! Bolesna to ściana!
Do Chmary.
A wy, co tam byliście tego muru bliscy,
Milczcie. Et requiescat in pace[67]! I wszyscy
Precz stąd.


Wychodzą wszyscy. Wojewoda ostatni żonę za rękę na pół omdlałą wyciąga.

### AKT IV

#### SCENA I

Pokój ciemny — okno jedno z kratami — AMELIA sama, potem Chmara.

AMELIA


Z wszystkich nędz — najstraszniejsze ludzkie zapomnienie.
O! Jak posępnie błyszczą księżyca promienie!
Już druga noc, jam ani godziny nie spała.


CHMARA

wchodząc z wody dzbankiem i z chlebem.


Czy pani będzie jadła?


AMELIA


Nie.


CHMARA


Pani płakała?


AMELIA


Nie. Czy nikt się nie pytał ciebie, panie Chmara,
Jak ja się mam?


CHMARA


Nikt, pani.


AMELIA


I nikt się nie stara
Za mną? Nikt się nie wstawia? Czy jegomość w zdrowiu?
Powiedz, że tu od tego na dachu ołowiu
Zimno mi, ja mam febrę[68].


CHMARA


Czy przysłać doktora?


AMELIA


O! Nie, jeszcze nie jestem ja śmiertelnie chora,
Tylko mi zimno. Czy tu ksiądz nie przyjdzie do mnie,
Ksiądz spowiednik?


CHMARA


Pan się dziś rozgniewał ogromnie
Na panicza, godzinę się kłócili z synem.


AMELIA


Ach!


CHMARA


Panicz się za księdzem ujął kapucynem,
Lecz bardzo było trudno dojść do ładu z panem,
Wreszcie zezwolił. Oto chleb i woda z dzbanem.
Niech się pani posili, wszystko dobrze będzie.
Przypomniały dziś panie panu dwa łabędzie,
Co przypłynęły po żer aż pod okno szklane,
Pan je chciał spłoszyć.


AMELIA


Moje łabędzie kochane.


CHMARA


Pan je chciał spłoszyć, nawet już ze strzelby mierzył,
Ale pan Zbigniew ręką po lufach uderzył
I nabój poszedł na wiatr. Jegomość już wzdycha;
Wczoraj ledwo przy stole wziął się do kielicha,
Nie mógł dopić i ryknął jak lew — wstał od stołu
I chciał odbić alkowę… ba — pańskiemu czołu
Coś cięży, coś dolega — wstyd samego siebie.
Ja go znam — on się prędzej pod zamkiem zagrzebie,
Niż przyzna się do żalu, to panisko dumne,
Ja go znam, taki dzieckiem był i pójdzie w trumnę.
Ja go znam, to dotkliwy jest pan na honorze.


AMELIA


Panie Chmara, acana słowo wiele może.
Proś acan jegomości i nalegaj na to,
Aby zajrzał w alkowę.


CHMARA


Juściż, całe lato
Nie przejdzie tak, wypłynie na wierzch tajemnica,
Ale teraz nie można.


AMELIA


Czemu?


CHMARA


Tam kaplica,
Gdzie był pokój imości, ołtarz gdzie alkowa.
Królisko się tam ciągle z brewiarzem chowa.
Wpadł w religijny afekt i sprowadził popów[69]
Unitów[70].


AMELIA


Panie Chmara, zbierz ty kilku chłopów.
Pójdź w nocy, każ rozwalić mur, pan się przekona,
Że niewinną posądził, że ja wierna żona.
Ty nawet panu wielką uczynisz przysługę.


CHMARA


Ale, pani, tam człowiek jest — ja w tę framugę
Zajrzałem, stał tam blady jak trup.


AMELIA


Matko Boska!
Czy to jest urok jaki! Panno Częstochowska!
Czy jaki zły duch ludziom tym pokazał lice.
Człowieku, ty widziałeś szatana źrenice,
Błyszczące się w ciemności po nad mojem łożem.
Idź precz! Idź, jesteś kłamcą.


Chmara wychodzi.

#### SCENA II

AMELIA

sama.


O! Gdyby tym nożem
Można się przebić i być spokojną i zasnąć!
Nie, nie, nie mam odwagi — ja muszę zagasnąć
Z wolna, wypiwszy do dna ten kielich goryczy.
Cóż to? Słychać po wschodach znów krok tajemniczy?
Ktoś idzie, ksiądz zapewne.


#### SCENA III

AMELIA, ZBIGNIEW wchodzi zakapturzony, w księdza habicie

AMELIA

rzucając się ku niemu.


To anioł z obłoków.
Zbigniewie, jam poznała szelest twoich kroków!
To ty!


ZBIGNIEW


Precz! precz! — z daleka ode mnie.


AMELIA


Co słyszę?
To musi być kto inny.


ZBIGNIEW

odsłania twarz.


To ja.


AMELIA


Gniew kołysze
Twoją wiotką postacią jak znikomym cieniem.
I z czymże ty przyszedłeś do mnie?


ZBIGNIEW


Z potępieniem.


AMELIA


Za cóż ty mnie potępić chcesz? Ty cały drżący.


ZBIGNIEW


Przyszedłem cię potępić jak umierający,
I przekląć — i przed tobą trupem się położyć,
Lecz pierwej przekląć.


AMELIA


Skądże ci mnie biedną trwożyć!
Dlaczego ty przeklinać mnie masz? Wszak ty jeden
Nie masz prawa przeklinać.


ZBIGNIEW


O! Tu mi był Eden.
Oczy twe były dla mnie gwiazdami zbawienia,
Hymnem anielskim twoje tłumione westchnienia,
Twoja dusza połową mej duszy weselszą;
Nie mówiłem ci tego, pókiś była bielszą;
Teraz ty czarna, ciebie już słowa nie splamią,
Choćbym powiedział: kocham — oczy twoje kłamią,
Serce twoje jest brudne, usta twoje drżące
Zdają mi się tak na mnie oddychać gorące,
Że mi się czoło pali i więdnie. O! Matko,
Z daleka stój. Przyszedłem się na twoją gładką
Twarz zapatrzeć i ludzkiej piękności urągać.
Nie śmiej już po mnie żadnej przysięgi wyciągać,
Bo już nie mógłbym przysiądz, żeś nie jest fałszywą;
Chociaż ty mnie przysięgać nauczyłaś krzywo,
Ja ciebie teraz czegoś nawzajem nauczę.
Chodź tu, powiem na ucho. Utnij włosy krucze,
I powieś się, lub — słuchaj, zakryj twarz włosami,
Bo się nie płonisz.


AMELIA


Zbigniew!


ZBIGNIEW


Ty mnie raz już łzami
Oszukałaś, więc oszczędź sobie teraz mdłości,
O! Jak ja tę kobietę kochałem! — litości!
O! Jak ja tę kobietę kochałem!


AMELIA


Zbigniewie.


ZBIGNIEW


Kto by myślał, że ona nic o żądzach nie wie!
Ja sam myślałem, głupi! Teraz dobrze pomnę[71].
Jakie mi ona nieraz uściski nieskromne,
Jakie gorące usta na czole mi kładła.
Drżę cały, kiedy myślę — i tego widziadła
Nie mogę teraz wygnać z pamięci, nie mogę!
Śmiała się ze mnie w duchu! Chodź, dam ci przestrogę:
Nie kochaj się ty nigdy w człowieku cnotliwym,
Bo to jest miłość długa i głupia, i żywym
Nie przystoi; lecz musi być wreszcie wyśmianą.


AMELIA


Jakżem się ja za niego modliła dziś rano!


ZBIGNIEW


Ty?


AMELIA


Czy wiesz ty, co do mnie mówiłeś, Zbigniewie?


ZBIGNIEW


Czy ty go bardzo kochasz?


AMELIA


Kogo?


ZBIGNIEW


O! Zarzewie
Piekielne! Ona pyta kto? — Wiesz! Twój kochany!
Wiesz, o! Ten podły… o! Ten tchórz, zamurowany.
Czy ty go bardzo kochasz? Mów! Mów! Klnę się duszą,
Że się rączęta twoje w moich rękach skruszą,
Jeśli nie powiesz — wyznaj, nie potrzeba szlochać,
Ty zamurowanego musisz bardzo kochać,
Bo ty myślisz, że się on poświęcił za ciebie?
Kłamstwo! Omdlał ze strachu, to tchórz, jak Bóg w niebie!
To tchórz, ze strachu omdleć musiała gadzina.
Ale gdy się obudził, to ciebie przeklina,
To pierś drze, i przeklina; ręce w piersiach broczy,
Ot i chciałby tę swoją krew ci rzucić w oczy,
Tu, gdzie te łzy po czystym migają lazurze.
On cię przeklina, ręce swe krwawi na murze,
Potem je niesie do ust z głodu i krew pije,
Ten człowiek teraz przekleństwami żyje.
Zamyśla się.
Ona go będzie wiecznie kochać umarłego…
To sęk, jak wydrzeć marę z pamięci… bez tego
Zemsta się jak skorpion własnym jadem chłoszcze.
Ze smutkiem i skargą.
Amelio! O Amelio! Chodź tu! Ja zazdroszczę
Tamtemu człowiekowi i zawiść mnie dręczy…
Amelio! Ja jęczałem, jak on teraz jęczy,
Jak on, patrzaj! Pogryzłem z bolu ręce obie,
Ja mu będę zazdrościł spokojności w grobie
Tak, jak teraz zazdroszczę męczarni i głodu…
Daj mi ten nóż… to serce chce zimnego lodu,
Obaczysz, jak ja umiem kochać, cierpieć, konać,
Daj nóż! Ja ciebie muszę, kobieto, przekonać,
Że gdybyś mnie kochała, to ja bym był godny
Nawet miłości wiecznej.


AMELIA


Stój! Nóż nadto chłodny,
Ja ci go moim sercem rozdartym ogrzeję;
O! Jak ten człowiek straszny! — serce we mnie mdleje.
Zbigniewie! Czy ty pewny, że tam był kto taki?


ZBIGNIEW

rzuca jej wachlarz


Patrz!


AMELIA


Wachlarz mojej matki.


ZBIGNIEW


Czytaj! Tam są znaki,
Po których ja poznałem, że był.


AMELIA


Chryste Panie!
Prowadź ty mnie, przed królem uczynię wyznanie.
Prowadź mnie! Ja niewinna, lecz tam człowiek kona.
Potem umrę ze wstydu i w twoje ramiona
Upadnę skonać. — Ty mnie uwierzysz niewinną.
O! Przed królem ujrzycie wy mnie teraz inną,
Ja was tam dobrze wszystkich i ciebie przekonam,
Ja wam opowiem wszystko, co wiem, potem skonam.
To może wy się przecie zmiękczycie litością.


#### SCENA IV

CIŻ SAMI, WOJEWODA.


Waćpani masz przed królem stanąć jegomością
Ze mną! Rzecz się odkryła.


Wyciąga za sobą żonę.

ZBIGNIEW


Bronić ją! Niewinna!


Zrzuca habit księdza i wychodzi.

#### SCENA V

Pokój jak w trzecim akcie przemieniony na kaplicę. — KRÓL stoi na stopniach ołtarza — Kilku KSIĘŻY. Potem WOJEWODA, AMELIA, potem ZBIGNIEW.

KRÓL


A! To, święci ojcowie, jakby powieść gminna,
Mury jęczą — trudno tu strachom nie dać wiary…
Coś mi się bardzo kręci wojewoda stary.
Żona jego zniknęła — może tu zamkniona.


Wojewoda wchodzi z Amelią

WOJEWODA


A ot mi, królu, zmartwychwstała żona.


KRÓL


Lecz tam jęk słychać było, przeniknął mi kości.
A, panie wojewodo, gdzie jest syn waszmości?


WOJEWODA


Nie wiem!
Wchodzi Zbigniew.
A ot i Pan Bóg zesłał mego syna.


KRÓL


To rzecz dziwna! Ojcowie święci, to kraina
Zaczarowana — duchy wywołane stają.
Mury te, wojewodo, dziwne rzeczy tają,
Rozkazujemy zaraz tę ścianę rozwalić.


WOJEWODA


Wolałbym, miłościwy panie, zamek spalić,
Za mur ten nie zajrzawszy — lecz gdy taka wola…
Panie Chmara, rozbić mur… Panie Chmara, hola!
Krzyknij mi tam na ludzi, niechaj przyjdą z młoty[72].
Lecz, miłościwy panie królu, ten skarb złoty
Będzie należeć do mnie… cały skarb cacany —
Bo to skarb przez małżonkę moją pochowany.


KRÓL


Rozbić mur.
Ludzie rozwalają mur, jeden z księży wchodzi do alkowy.
Cóż tam?


KSIĄDZ


Jakiś człek bez zmysłów leży.


KRÓL


Wynieść go tu!


WOJEWODA


Lecz, królu, on do mnie należy.


#### SCENA VI

CIŻ SAMI, MAZEPA wyprowadzony z alkowy przez księdza.

KRÓL


Co to znaczy? Mój własny paź — to pan Mazepa.


WOJEWODA


Fortuna mi, jak widzisz, królu, daje ślepa
Twego pazia za trupa.


KRÓL


Ocucić go winem.
Na Boga! Wojewodo, z twoim panem synem
Odpowiecie przed sądem i przed trybunały!


WOJEWODA


To mi więc, mości królu, jest krok nazbyt śmiały
Zabić cudzołożnika?


KRÓL


Rzecz się ta wyświeci[73]…
Gościnny mi się wcale[74] zdaje dom waszeci!
Panie Mazepo, cóż się waćpanu wydarza?


MAZEPA


Mości królu, wychodzę z pod tego ołtarza
Jak Lazarus[75], rzecz całą jak była odsłonię,
A przynajmniej, że honor tej pani obronię,
Która niewinnie męża posądzenie znosi.
Potem paź, kogo trzeba pokornie przeprosi,
A komu trzeba — mignie pod oczy żelazem.
Wyprawiony przez ciebie, panie mój, z rozkazem,
Wziąwszy za nadrę[76] listy, groźby i odprawę,
Musiałem tu załatwić honorową sprawę…
W pojedynku zaś owym, przez traf oczywisty,
Przeciwnik mi otworzył szablą twoje listy,
A ja w otwarte, jak paź ciekawy…


KRÓL


Mazepo!


MAZEPA


Listy te były takie, żem się tu na ślepo
Wrócił do zamku. — Króla chcąc uniknąć twarzy,
Wkradłem się do ogrodu, nie spotkałem straży,
I długo ważąc w myślach owego wieczora,
Kogo by w mojej biedzie wziąć za protektora,
Albowiem mnie to srogie groziło więzienie,
Wpadłem, bo tak nieszczęsne chciało przeznaczenie,
Do pustego pokoju tej pani. — Wtem słyszę,
Ktoś nadchodzi — osób dwie — kilka słówek piszę
Na wachlarzu jejmości o prezencji[77] własnej,
Potem z trwogi do ciupy tej wpadam niejasnej
I zapuszczam firanki. — Moja dotąd wina! —
Z wojewodzicem była to wojewodzina.
Jużem chciał łeb wychylić jak ryba z niewoda[78],
Gdy oto wpada z ludźmi zbrojny wojewoda,
Krzyczy, grzmi, wietrzy — zwietrzył mnie za tą firanką;
Już miałem wyjść i moją szabelką acanką
Drogę sobie otworzyć i wrota kozacze…
Lecz słucham — ona, panie miłościwy, płacze;
Ona, kiedy mąż wrzeszczy i tupce ciemięga,
Na krzyżu mu najświętszym Chrystusa przysięga,
Że mnie w alkowie nie ma. — Jakże tu wyjść było?
Przysięgła — jam się kurczył i serce mi biło:
Już myślałem, że burzę przeczekam bez szwanku[79].
Wtem wojewoda ludzi zawołał z krużganku…
Przyszli — ja słucham — włosy mi wstają na głowie,
Każe mnie kamieniami zawalić w alkowie…
Walą głazy — ja słucham — stosują do węgła…
Lecz jakże było, królu, wyjść? — ona przysięgła!
Tej kobiecie by nigdy wtenczas nie wierzono…
Nie wyszedłem. Lecz jakże drżało moje łono,
Gdy usłyszałem już mur rosnący przede mną.
Zamurowali… Ciszę uczułem podziemną…
W oczach stanęły różne młodości obrazy,
Wyciągnąłem przed siebie ręce, czuję głazy
Zimne, nieporuszone… zacząłem żałować,
Że się tak marnie dałem żywcem zamurować…
I zdjął mnie strach, o głodzie pierwsza myśl nadbiegła;
Gdzie zajrzę, ciemność; czego się dotknę, to cegła.
I zdjął mnie strach i strach mi był bratem do końca.
Nie wiem wiele tych godzin minęło bez słońca,
Jużem się rezygnował na wszelkie boleści,
Wtem słyszę, coś nade mną jęczy i szeleści;
Szukam, przebiegam ręką drżącą czarne ściany,
Znalazłem… to kanarek był zamurowany
I zdychający z głodu. — Te skargi pisklęce,
Trzepotanie się jego, gdy konał na ręce,
Taką mnie zdjęły zgrozą, że padłem bez ducha.


KRÓL


Byłbyś tam waszeć zamarł jak w bursztynie mucha,
Gdyby nie ja. — Nad czymże dumasz, wojewodo?
Nie widzimy, aby to było z jaką szkodą
Waścinego honoru, że ten świszczypała
Zmartwychwstał.


WOJEWODA


Co?


KRÓL


Ta rzecz się przez omyłkę stała.
Paź mówi prawdę, mógłbym pokazać te listy,
A obaczyłbyś Waćpan, że miał zamiar czysty,
Że pragnął owszem honor waściny ocalić.


WOJEWODA


Na Boga! To mnie, królu, na nic się nie żalić?
Być ukontentowanym, z hańbą zostać wiecznie…
Nie prawdaż?


KRÓL


Ja tu hańby nie widzę.


WOJEWODA


To grzecznie!
To, miłościwy panie, dowód twojej łaski…
Więc ty hańby nie widzisz? Ja stawiam zatrzaski
Na wilka, a złowiłem wróbla i czyżyka;
Pokój chcę zamurować — i cudzołożnika
Zamurowałem. — Smutny to wypadek, panie! —
A teraz niech się ze mną wola boska stanie;
Ale ja tego pazia już mam i nie puszczę.


KRÓL


Co? I ty śmiesz?…


WOJEWODA


Gdy jeleń wejdzie w moją puszczę,
To, mości królu, jeleń mój, ja dobrze strzelam.
Ja tu was teraz starą męką rozweselam.
Śmiejcie się! I ty, żono, śmiej się, pókiś żywa…


KRÓL


Cóż to za zemsta w starym twarda i straszliwa!


MAZEPA


Chodzi mi o tę panię, co u waszej mości
Nie znajduje obrony, ani też litości…
Cóż pocznie tu obelgom na zęby wydana?
Oto miłościwego mi zaklinam pana,
Aby temu, co powiem, chciał dodać powagi
Królewskim przyzwoleniem. Oto jest miecz nagi,
Na tym pałaszu honor niewiasty spoczywa:
Kto śmie ją lżyć, niech szabli z jaszczura[80] dobywa,
Ja żądam sądu Boga.


KRÓL


Zezwalamy z żalem.


WOJEWODA

dobywając szabli.


Chodź się bić!


KRÓL


Ty sam, starcze?


WOJEWODA


Ja będę rywalem
Tego gacha, co broni niewiernicy sprośnej;
A jużby też był Pan Bóg bardzo nielitośny,
Gdybym ja go nie zabił.


ZBIGNIEW


Ojcze, zdaj to na mnie;
Lecz jeżeli ja zginę, to wtenczas przynajmniej
Uwierz ty w jej niewinność… Niechaj żyje błoga,
Krwią ludzką od potwarzy broniona przez Boga.
Przyrzekasz mi? Tu boski cios nie może minąć…
Przyrzekasz mi?


AMELIA

do wojewody.


Nie pozwól mu iść, on chce zginąć.


WOJEWODA


Precz! On zwycięży — a ty…
Odpycha ją.
No, synu, do szabli!
Zbigniewie! Ot mi teraz szepcą jakby diabli,
Że ty się pomścisz za mnie. Czy czujesz to w sobie?
Jeśli nie, to zostań.


ZBIGNIEW


Nie myślę o grobie!
To za wcześnie, za wcześnie. Cóż, panie Mazepo,
Co się tak mamy rąbać i może na ślepo
Przy księżycu, albo li przy pochodni blasku;
Proponuję broń palną. Miejsce w bliskim lasku…
Czekam na pana.


MAZEPA


Chodźmy!


ZBIGNIEW


A ha, mości panie!
Nim się tu z nami wola Pana Boga stanie,
Jako rycerz osoby, której cześci bronisz,
Warto, że się jej kornie do kolan ukłonisz,
Że ciebie i obrończą broń pobłogosławi…


WOJEWODA


Paź przed nią?…


ZBIGNIEW


Jeśli winna, to pazia odprawi
Z błogosławieństwem zguby… Bóg winnym nie sprzyja.


Mazepa klęka przed Amelią, która stoi nieruchoma.

WOJEWODA

do Amelii.


Słyszysz! Błogosławieństwo waćpani zabija,
Błogosław go! Cóż, martwa jak kamień, daj rękę!


AMELIA

wyrywając rękę Wojewodzie.


Czemu mnie waćpan ciśniesz?
Błogosławiąc Mazepę.
Na Chrystusa mękę,
Bądź błogosławiony. A tamten? A drugi?…


WOJEWODA


Tamtego błogosławił ojciec… Hej! Niech sługi
Wyjdą w las z pochodniami; poświecić synowi.


ZBIGNIEW


Niech nikt nie idzie za mną.


WOJEWODA

do Zbigniewa.


Zamorduj! — strach mrowi
Przenika mnie… Zamorduj! — mierz w serce głęboko.


Zbigniew całuje ojca w ręką i daje znak Mazepie, Wychodzą oba,

#### SCENA VII

CIŻ SAMI, prócz Zbigniewa i Mazepy.

KRÓL

do Wojewody.


Osłupiałeś mi coś waszmość — w ziemię wlepił oko.
Pomyśl, jeszcze czas cofnąć tych szaleńców obu.


WOJEWODA


Już nie czas, moja krzywda domaga się grobu…
Już nie czas, mości królu! Wszak tam winny padnie.
A mój syn… ot, mi czoło ni trochę nie bladnie;
Mój syn przeciwko mojej cześci nie zawinił.
Niesprawiedliwość by to sam Pan Bóg uczynił,
Gdyby mój syn nie wrócił. Cyt, proszę o ciszę;
Proszę… o wielką cichość…


Chwila milczenia, słychać strzał z pistoletu.

KSIĄDZ


To sąd Boga.


WOJEWODA


Słyszę. —
To mój syn strzelił… drugi nie strzela. Nie strzeli…
Już mu się czoło śmierci okropnością bieli,
Już serce pękło… leży u stóp mego syna.
Bądź pochwalony, Boże! Twoja to przyczyna,
Najświętsza Panno, ciebie moje serce sławi!
Jakże się nad tym trupem mój syn długo bawi…
To dziwnie, strzał był tylko jeden mego syna,
A po nim już ogromna ubiegła godzina —
Trup musiał umrzeć… czemuż tu nie widać mego…


#### SCENA VIII

CIŻ SAMI, MAZEPA wchodzi z pistoletem w ręku i staje przy królu,

WOJEWODA


Gdzie jest mój syn? Gdzie syn mój? Gdzie mój syn? Dlaczego
Wy tacy bladzi? — W imię przenajświętszej Panny
Co to jest? — Pokaż mi piersi twoje?
Biegnie do Mazepy i rozdziera mu żupan na piersiach.
Nie ranny!…
Mój syn zabity! — Chłopiec mój zamordowany!!!


Wali się u stóp króla twarzą do ziemi.

KRÓL


Nie ruszać go, nie mówić nic, bo takie rany
Same się muszą goić — i łzy mają swoje.


WOJEWODA


Gdzie moje dziecko! Ja chcę widzieć dziecko moje!
Wychodzi.


KRÓL


Iść za nim!


Jeden z księży wychodzi za Wojewodą.

#### SCENA IX

CIŻ SAMI, prócz Wojewody.

KRÓL

do Mazepy.


Czy się wszystko odbyło z honorem?…


MAZEPA


Nie pytaj, najjaśniejszy panie; on był wzorem
Szlachetności i wdzięku, śmierć miał bardzo smutną.
Zajmij się ty jej losem; patrz, blada jak płótno,
Posąg, który się trzyma strętwieniem[81] boleści…
Jej ducha anioł teraz podnosi i pieści…
A ona mu rozpaczy ciszą odpowiada.
Patrzcie, powraca stary, wraca mara blada..
Nie zatrzymujcie, idzie obłąkany, puśćcie!


#### SCENA X

CIŻ SAMI, Wojewoda wraca niosąc w ręku chustę zbroczoną.

WOJEWODA


Oto me łzy i syna mego krew na chuście.


AMELIA

z obłąkaniem postępuje ku niemu.


To dla mnie.


WOJEWODA

rzuca jej w twarz chustkę krwawą.


Masz ją w oczy.


AMELIA


A!… A!…


Pada na wznak omdlała.

KRÓL


To dzień sądny!


WOJEWODA


Królu! Proszę na pogrzeb, a będzie porządny…
A ty mi, panie, wszakże nie odmówisz, sądzę,
I ten paź także. U wrót zasunąć wrzeciądze!
I ten paź także… Czarną wywiesić chorągiew…
Tokaju z beczek zaraz utoczyć do stągiew,
Będzie stypa…


KRÓL

na stronie.


On, widzę, mnie tu więzi gwałtem.


WOJEWODA


Dla oszczędności grzebać będziemy ryczałtem.


### AKT V

#### SCENA I

Sala w zamku, WOJEWODA, CHMARA.

WOJEWODA


Czy syn już w trumnie?


CHMARA


W trumnie już panicz spoczywa.


WOJEWODA


Czy moja żona jeszcze nie umarła?


CHMARA


Żywa,
Ale już jej nie długo.


WOJEWODA


Teraz, panie Chmaro,
Cokolwiek się tu stanie z mą głową starą,
Waćpan mnie nie opuścisz?


CHMARA


Przysięgam na krzyżu.


WOJEWODA


Więc ty widziałeś wojsko kwarciane w pobliżu?


CHMARA


Jadąc po trumnę, wojsko spotkałem i działa.
Tu szli.


WOJEWODA


Stąd o dwie mile?


CHMARA


O dwie.


WOJEWODA


Bogu chwała,
Dosyć mam czasu. Król chce wyjechać koniecznie,
Ja króla puszczę; lecz paź tu zostanie, wiecznie,
Choćby mi spadł łeb siwy. Idź, czekaj rozkazu.
Chmara wychodzi.
Proszę, nie zapłakałem jeszcze ani razu,
Tak mi ta zemsta wszystkie łzy w oczach wypiekła.
Lękam się tylko, by mi już z rąk nie uciekła.


#### SCENA II

WOJEWODA, KRÓL ubrany jak do podróży, MAZEPA — kilku pokojowych królewskich.

KRÓL


Mój wojewodo, z naszą by to chęcią było
Nad twojego chłopaka zapłakać mogiłą,
Bo to nam i pancerny tęgi wojak ubył.
Zaprawdę, że to smutna rzecz! On wczoraj tu był,
Śmiał się z nami, rozmawiał, dziś już gdzieś przed Bogiem,
A na nas tu spogląda z litością, i głogiem
Nazywa róże świata. To rzecz jest głęboka,
Kiedy tak nagle młodość nam schodzi sprzed oka
I wynosi swe wszystkie za ten świat nadzieje.
Dziwnie, że się i kiedy człowiek głośno śmieje,
Będąc na takim świecie; lecz cóż robić z dolą!
Stary mój druhu, jak ci te rany przebolą,
Zapraszamy cię do nas, do stolicy, w gości.
Dalipan, że mi smutno rzucać dom waszmości,
Ale są interesa Rzeczypospolitej
I te mnie bardzo naglą.


WOJEWODA


Pogrzeb nie odbyty
A ty, panie, wyjeżdżasz?


KRÓL


Wierzaj, Wojewodo,
Że gdyby to nie było z wielką kraju szkodą…


WOJEWODA


Ot — na co próżno gadać, miłościwy panie,
Ty wyjeżdżasz; lecz syna mego kat zostanie.


KRÓL


Na Boga! Mości panie, na co?


WOJEWODA


By zdał sprawę.


KRÓL


Cóż to? Czy Waszmość sądną chcesz postawić ławę?
A niechże się coś Waszmość na króla ogląda,
Czy waszeć męki, czy waść krwi człowieczej żąda?
Na Boga! A to może, gdy mi pryśniesz w oczy,
I waćpana się głowa po trumnie potoczy.
Śmiałżebyś tutaj zrobić rokoszową próbę?
Czy waść myśli uwięzić królewską osobę?


WOJEWODA


Król stąd wyruszy — ale bez pazia wyruszy.


KRÓL


Zobaczymy, czy śmiesz nas trzymać? Waść się puszy,
Ale waść nie śmie.


WOJEWODA


Żadnej nie użyję siły,
Ale ci, królu, drogę zastąpią mogiły.


KRÓL


Do szabel, mospanowie.


WOJEWODA


Moja w pochwie leży.
Kazałem zaszpuntować gardła mych moździerzy.
Ja się nie oprę siłą; tylko w moim dworze
Nieprzestąpiony jeden próg tobie położę…
Próg dla królewskiej nogi.


KRÓL


Ba — gadzino dumna!


Wojewoda wychodzi do bocznego pokoju i wraca, niosąc na ramionach trumnę syna, którą w drzwiach stawia poprzek.

WOJEWODA


Oto jest, mości królu, syna mego trumna,
Oto próg, mości królu, święty trup człowieka.
Teraz że, najjaśniejszy panie, ojciec czeka.
Niechaj twoja ostroga to ciało ubodzie,
Niech będzie każda hańba znaną w moim rodzie.
Daj pazia, lub idź, panie.


KRÓL


Odsuń tego trupa.


WOJEWODA


O! Teraz dobrze moja zamknięta chałupa.
Cóż, panie paziu, ze mną zostajesz? Czy zgoda?
Ja waćpana dzień jeden chcę mieć. Dzisiaj środa?
W piątek wypuszczę, żywcem wypuszczę, niech zginę.
Lecz cię żywego będę miał, choć przez godzinę.
Na Matkę się najświętszą klnę, że wyjdziesz żywy,
Ja tylko chcę mieć ciebie w rękach.


MAZEPA

na stronie.


O! Straszliwy.
W ręce mnie chce wężowe owinąć jak bluszcze.


WOJEWODA

do króla.


Przysięgam, panie, że ci go żywcem wypuszczę.


MAZEPA

do króla na boku.


Panie, zostaw mnie, sam jedź. Twoje szyki blisko.
Przyjedziesz tu, działami otoczysz zamczysko;
Mnie się tu nic nie stanie, Król stracisz powagę.
Mam szczęśliwe przeczucie, będę miał odwagę.
Król wrócisz za godzinę.


KRÓL

namyśliwszy się, do Wojewody,


O! Starcze zacięty.
Ja ci pazia zostawiam; lecz za jeden zdjęty
Włosek z niego — za jedną plameczkę na części,
Ty mi odpowiesz głową.


WOJEWODA


W tym domu boleści
Paziowi będzie dobrze.


KRÓL


Zobaczym się, stary.


Wojewoda trumnę bierze na ramiona, Król i pokojowce wychodzą.

#### SCENA III

MAZEPA, potem Chmara i słudzy w żałobie.

WOJEWODA


Nie wiem, czy do widzenia? Tu szerokie mary,
Ja może pójdę z synem — tu śmierć ludzi ściga.
O! Patrzajcie, jak człowiek krzyż Chrystusa dźwiga,
Zmorduje się i gotów się powalić trupem.


Kładzie trumnę na środku sali.

MAZEPA

na przedzie sceny sam z sobą gada, Wojewoda zaś nad trumną, stoi i daje rozkazy.


Zostałem się więc teraz królewskim okupem.
Stary zda się, że nie dba, ani na mnie patrzy.
Lecz się w nim żółć gotuje strasznie, coraz bladszy,
Coś żuje, jakby zemstę żuł.


WOJEWODA


Hej! Panie Chmara.
Wchodzi Chmara i słudzy.
Ustawić tu katafalk — trupów będzie para.


MAZEPA


Zimno mi trochę.


WOJEWODA


Rzędem postawić gromnice.


MAZEPA


Wolałbym jaką prędką śmierć — jak błyskawicę.


WOJEWODA


Na drugiej trumnie także przybić moje herby.


MAZEPA


To nie dla mnie.


WOJEWODA

do Mazepy, uderzając go po ramieniu.


Mospanie!


MAZEPA


Co?


WOJEWODA


Czy liczysz szczerby
Na tym suficie?


MAZEPA


Patrzę na sufit bez celu.


WOJEWODA


Stary dom.


MAZEPA


Jeszcze potrwa.


WOJEWODA


Dłużej niż nas wielu.


MAZEPA


Życie jest w ręku Boga.


WOJEWODA


Waszmość mi pozwoli,
Że zostawię samego, jest to dom niedoli,
Ot zostawiam waćpana z nim.
Pokazuje na trumnę syna i do niej mowę obraca
A wstanże, śpiochu!
Wstańże i baw. Co, nigdy już? Nigdy! Garść prochu!
Kilka desek i wszystko!


MAZEPA

na stronie.


Biedny stary.


WOJEWODA


Proszę,
Zostań waść z tym nudziarzem i baw się po trosze,
Jak można, aż powrócę.


MAZEPA


Mam suplikę[82] jedną
Do ciebie, mości panie.


WOJEWODA


Co? Masz matkę biedną?
Którą żywisz? Ja dam jej dławiącego chleba,
Jak waść umrzesz.


MAZEPA


Tu mówić otwarcie potrzeba,
Syn twój — wielmożny panie, nim skonał…


WOJEWODA


Nim? Dalej.


MAZEPA


Kilka mi próśb ostatnich zdał.


WOJEWODA


Starcze, oszalej!
Syn go egzekutorem zrobił testamentu.


MAZEPA


Nie chcesz więc słuchać, panie, cierpliwie?


WOJEWODA


Bez wstrętu.


MAZEPA


Klnę się Bogiem i śmiercią, jak sądzę, już bliską,
Że mam czyste zamiary. To biedne chłopczysko
Polecił mi, bym widział się tu z matką panią.


WOJEWODA


Ja ci ją przyślę.


Wychodzi.

#### SCENA IV

MAZEPA, później AMELIA.

MAZEPA


Boże! O jakże mnie ranią
Słowa tego człowieka, próżno — cierpieć muszę.
Warto by też i na śmierć przygotować duszę,
I pomodlić się Pannie Najświętszej przy trumnie.
To potem czoło moje będę nosił dumnie,
I będzie mi pomocą Przenajświętsza Trójca.
Wchodzi Amelia z rozpuszczonymi włosami, biało ubrana.
Otóż i ona… Jaka ty blada?


AMELIA

dając mu znak, aby się nie przybliżał.


Zabójca!


MAZEPA


Pozwól mi się przybliżyć, biedna moja pani,
Nie oddalaj mnie ręką, jesteśmy związani
Łańcuchem tajemnicy, jak trzy cienie bratnie.
Ja mam od umarłego zlecenia ostatnie.
On ciebie kochał, pani.


AMELIA


On!


MAZEPA


Śmierć jego sama…
Amelia pokazuje ze zgrozą na Mazepę.
O! Nie, na czole moim krwi nie leży plama;
Jam go nie zabił.
Amelia postępuje krokiem ku niemu
Słuchaj, gdyśmy byli w lasku
Brzozowym, przy księżyca ujrzałem go blasku
Bardzo smutnym i bladym. Co? Serce ci bije?
Amelia daje znak ręką, aby mówił dalej.
On mi się rzucił pierwszy z uściskiem na szyję,
I położywszy głowę mi na pierś bijącą,
Milczał długo i rękę moją trzymał drżącą.
Niestety! W mojej ręce była broń nabita!
Nagle strzał usłyszałem. Patrzę — on się chwyta
Rękami za powietrze i na wznak się wali.
Przybiegam — patrzę; mały sznureczek korali
Zbiegał mu po puklerzu i plamił stokrocie.
Otworzył oczy całe w księżycowym złocie,
I rzekł… przebacz! Ty byłeś rycerzem zhańbionej,
Ja ginę z ręki przez nią pobłogosławionej,
Przebaczcie mi i razem pamiętajcie o mnie.
Potem zaczął pacierze mówić nieprzytomnie,
I zamknął oczy pełne łez — mówiąc o tobie.
Amelia zaczyna płakać.
O! Płacz! O! Płacz go, pani — ten, co leży w grobie,
Godzien jest teraz naszej zobopólnej cześci[83].
Amelio — oto jestem ci bratem boleści;
Jeśli kiedy ja biedny na dworze sierota…
Wszak nie masz braci? Jeśli więc biedna istota,
Dworskie pacholę, może być tobie pomocą?
Otom jest na kolanach.


AMELIA

kładąc ręce na głowie klęczącego pazia i nachylając się nad nim.


Niech ci drogę złocą
Matki Boskiej anieli. Ja umierająca.


#### SCENA V

CIŻ SAMI, WOJEWODA.

WOJEWODA

chwyta za rękę Amelia i odrzuca ją od pazia.


Co? Wobec trupa?


AMELIA


Niech mnie waszmość nie odtrąca,
Ja sama padnę — jestem otruta.


Chwiejąc się, idzie i klęka przy trumnie.

WOJEWODA


To dumnie!
A nie kładź się waćpani tam; na dziecka trumnie,
Bo ją splamisz.


MAZEPA


Okropność! Starcze, daj, niech skona.


WOJEWODA


Co? Trupie ty!


#### SCENA VI

Ciż sami, CHMARA, potem GONIEC od króla.

CHMARA


Posłaniec króla.


WOJEWODA


Śmierci wrona,
Niech wleci, ścierwo tutaj gotowe i świeże.


Goniec wchodzi.

GONIEC


Król jegomość, spotkawszy kwarciane żołnierze,
Jest przed zamkiem i każe ci otworzyć wrota,
O dworzanina się też upomina.


WOJEWODA


Złota
Wolność szlachecka, zamku nie dam. Niech król bierze,
Co zaś do dworzanina, na szlacheckiej wierze
Król może polec, pazia mu wypuszczę żywcem;
Ale król będzie dobrym, mopanku, myśliwcem,
Jeśli go złowi.


GONIEC


Mości panie, są harmaty.


WOJEWODA


Da się to słyszeć — idź precz.


Goniec i Chmara odchodzą.

#### SCENA VII

WOJEWODA, MAZEPA i AMELIA, umarła na trumnie.

WOJEWODA


Moje antenaty[84],
Cieszcie się, ja ostatni nie bez szlachetności
Światowi daję habdank[85].


MAZEPA

na stronie.


Mróz idzie przez kości.


WOJEWODA

zbliżając się do Amelii.


Cóż to? Na trumnie! — czy to cudzołożne łoże?
Cóż to? Waćpani milczysz. Co? Ja ci otworzę
Piersi i tam zobaczę twój strach. Wstań, obłudna.
Waćpani mi tak była zawsze czysta, schludna,
A teraz się nie lękasz popiołem powalać.
A wstańże imość i precz!
Zrzuca ją z trumny.
Jak się można skalać,
Dotknąwszy takiej rzeczy rękami — pfu! Zgroza!
Do Mazepy, który klęczy nad ciałem Amelii.
Słuchaj mnie ty, urwany wisielcze z powroza!
Ty mi nie tykaj żony.


MAZEPA

wstając.


Starcze wściekły, siwy,
Żałowałem cię, sądząc, żeś był nieszczęśliwy,
Teraz pogardzam.


WOJEWODA


Mówisz, paniczu, rozumnie.
Poczekaj — pogadamy — usiądę na trumnie.
No — i cóż?


MAZEPA


Podłą duszę masz. Jać się nie boję.


WOJEWODA


Ha…


MAZEPA


Mogę na proch strzaskać podłe serce twoje.
Mogę cię tu otrętwić[86] jak piorun, co miga.
Ot, wstań z trumny, bo trup się tam pod tobą wzdryga.


WOJEWODA


Trup mego syna.


MAZEPA


Syna twego trup się męczy,
On cię nie chce na sobie czuć, on w trumnie jęczy.
Wstań, hańbicielu zmarłych i upadnij czołem,
Bo ja tu jestem dla nich mścicielem aniołem.
Bo ja mam piorun w ustach i przez litość jedno[87]
Nie rzucam go na twoję głowę siwą, biedną.
Na twoję nędzną głowę.


WOJEWODA


Waszmość jesteś głupi.
Mówisz, a tu wokoło słuchają cię trupi;
A waszmość jesteś trzecim.


MAZEPA


Jam się zdał na Boga.
Lecz wać mi, wojewodo, do nóg — bo wieść sroga,
Bo jak powiem — waćpana krew zabić gotowa.


WOJEWODA


Mów…


MAZEPA


A waćpan precz z trumny.


WOJEWODA


Mów, bo twoja głowa…


MAZEPA


Niechże więc ciebie żółcią zgryzoty napoję. —
Ot — kochało się razem do śmierci tych dwoje!


WOJEWODA

porywając się z trumny.


Łżesz!


MAZEPA


A ty wstałeś z trumny.


WOJEWODA


Przenajświętsza Trójco!


MAZEPA


I twój syn był dla żony twojej — samobójcą.


WOJEWODA


Mój syn — czekaj, przypomnę, czy prawda. — Ohydni!
Słychać huk dział, kilka kul wlatuje do sali.
Idź Waćpan stąd — tu kule latają… Bezwstydni!
Idź waść…


MAZEPA


Powrócę z królem, mości wojewodo!
Syn twój chce leżeć przy niej!…


WOJEWODA


Precz!


MAZEPA


Z waszmości zgodą
Oddalam się, cokolwiek mnie czeka za progiem.


Wychodzi. — Słychać, że go w korytarzu napadają ludzie zbrojni. — Szczęk krótkiej walki.

#### SCENA VIII

WOJEWODA

sam.


Biorą go, wiążą… To mi to zemsta nad wrogiem!
Sznury się w mięso wpiły… koń ciało roztarga.
Zimno mi, synu! Ojciec waszmości się szarga
We krwi, a ty się krwawej nie przelęknij mary…
Co to jest? Jak tu ciemno?… Jakie to poczwary
Całujące się głośno w ciemnym korytarzu?
A wstańże z trumny! Wstańże, ohydny nędzarzu!
Powiedz, że to nieprawda!… Każ się deskom spaczyć!
Wstań! Otwórz ty się, trumno! Ja gotów przebaczyć,
Jak mi do nóg upadniesz. — Łzy gotowe pociec…
O, trumno! Ja ci gotów przebaczyć — ja, ojciec,
Jeżeli z ciebie wyjdą łzy nad moją nędzą.
Precz, trupy! Niech szatani was przez ognie pędzą!
Dosyć oszukiwania! I dosyć żywota!


#### SCENA IX

WOJEWODA, CHMARA, później KRÓL na czele zbrojnych.

CHMARA


Król…


WOJEWODA


Daj mi kindżał.


CHMARA


Panie, ukorz się…


WOJEWODA


Do błota?…


KRÓL wchodzi

KRÓL


Wojewodo! Dasz głowę…


WOJEWODA

zabija się.


Ot masz… niech ją zwleką,
Lecz każ mnie od tych trupów pogrzebać daleko…


Pada martwy.

> 1834.

gody — tu: święto. [przypis edytorski]

aści (daw.) — waści, waćpana. [przypis edytorski]

asindźka (daw., pot.) — skrót od waćpani. [przypis edytorski]

atentować (z łac.) — traktować uważnie, tu: zajmować się kimś. [przypis edytorski]

płochy (daw.) — niestały w uczuciach. [przypis edytorski]

afekcjonalny (daw., z łac.) — skłonny do wzruszeń. [przypis edytorski]

Lubomirszczyk — zwolennik magnackiego rodu Lubomirskich. [przypis edytorski]

rokoszanin — uczestnik rokoszu Lubomirskiego (1665), konfederacji wojskowej walczącej z Janem Kazimierzem. [przypis edytorski]

cauda (łac.) — świta (dosł. ogon). [przypis edytorski]

amicus (łac.) — przyjaciel. [przypis edytorski]

kontrefekt (daw.) — portret, podobizna. [przypis edytorski]

accelerans (łac.) — przyspieszający. [przypis edytorski]

seccare (łac.) — naprzykrzać się, zaczepiać. [przypis edytorski]

inimicos (łac.) — nieprzyjaciół. [przypis edytorski]

korab (daw.) — statek. [przypis edytorski]

fortunam (łac.) — los (B.lp). [przypis edytorski]

krotochwila (daw.) — żart, anegdota. [przypis edytorski]

fioch — fiok, tj. pretensjonalny lok. [przypis edytorski]

respekta (daw, z łac.) — wyrazy szacunku. [przypis edytorski]

powinny (daw.) — należny. [przypis edytorski]

sowizdrzał (daw.) — żartowniś. [przypis edytorski]

makaroniczny — łączący język polski i łacinę. [przypis edytorski]

wystawić (daw.) — wyobrazić sobie. [przypis edytorski]

w czas (daw.) — w porę. [przypis edytorski]

Cerber (mit. gr.) — trzygłowy pies pilnujący wejścia do Hadesu. [przypis edytorski]

potencja (z łac.) — moc, władza. [przypis edytorski]

empirejski (daw.) — podobny najwyższej ze sfer niebieskich. [przypis edytorski]

nalewka (daw.) — dzbanek. [przypis edytorski]

polski — polonez. [przypis edytorski]

drużbart (daw.) — gra w karty. [przypis edytorski]

snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

widomy (daw.) — widoczny. [przypis edytorski]

wyrazy — dziś popr. forma N.lm: wyrazami. [przypis edytorski]

rozzuć — zdjąć obuwie. [przypis edytorski]

Diana (mit. rzym.) — dziewicza bogini łowów i księżyca. [przypis edytorski]

Morfeusz (mit. gr.) — bóg snu. [przypis edytorski]

Bachus (mit. rzym.) — bóg wina. [przypis edytorski]

brewiarz — książka zawierająca modlitwy i czytania dla duchownych na każdy dzień tygodnia. [przypis edytorski]

Ave Maria gratias plena (łac.) — zdrowaś Mario, łaskiś pełna. [przypis edytorski]

acan (daw.) — skrót od waćpan, waszmkość pan. [przypis edytorski]

ex-kardynał — Jan Kazimierz otrzymał tytuł kardynała w 1646, a zrzekł się go w 1647. [przypis edytorski]

ino (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

zajrzeć (daw.) — zazdrościć. [przypis edytorski]

febra — gorączka połączona z dreszczami. [przypis edytorski]

winny (daw.) — należny. [przypis edytorski]

injuria (łac.) — zniewaga. [przypis edytorski]

assasynium (z łac.) — zabójstwo. [przypis edytorski]

wietrznik (daw.) — osoba zmienna w uczuciach. [przypis edytorski]

Radziejowski, Hieronim (1612–1667) — magnat, oponent Jana Kazimierza, w okresie potopu szwedzkiego współpracował ze Szwedami. [przypis edytorski]

przytomność (daw.) — obecność. [przypis edytorski]

płoche (daw.) — niestały w uczuciach. [przypis edytorski]

podzierać — podglądać, szpiegować. [przypis edytorski]

szafran — przyprawa o ciemnożółtej barwie. [przypis edytorski]

czerstwy (daw.) — zdrowy. [przypis edytorski]

tą razą — dziś popr.: tym razem. [przypis edytorski]

alikant (daw.) — rodzaj hiszp. wina czerwonego. [przypis edytorski]

ut salvat (łac.) — aby uratować. [przypis edytorski]

na nice (daw.) — na opak, na drugą stronę. [przypis edytorski]

victoria (łac.) — zwycięstwo. [przypis edytorski]

czmucić (daw.) — zawracać w głowie, mącić. [przypis edytorski]

gach (daw., gw.) — kochanek. [przypis edytorski]

alkowa (daw.) — sypialnia. [przypis edytorski]

gach (daw., gw.) — kochanek. [przypis edytorski]

pasjonat — człowiek w gniewie. [przypis edytorski]

srom (daw.) — wstyd. [przypis edytorski]

konterfekt (daw.) — portret. [przypis edytorski]

Et requiescat in pace (łac.) — i niech spoczywa w pokoju. [przypis edytorski]

febra — gorączka połączona z dreszczami. [przypis edytorski]

pop — kapłan prawosławny bądź unicki. [przypis edytorski]

unita — wierny wyznania grekokatolickiego, powstałego w wyniku unii brzeskiej (1596), w wyniku której część duchowieństwa prawosławnego uznała zwierzchność papieża. [przypis edytorski]

pomnieć (daw.) — pamiętać. [przypis edytorski]

z młoty — dziś popr. forma N.lm: z młotami. [przypis edytorski]

wyświecić (daw.) — wyjaśnić. [przypis edytorski]

wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]

Lazarus — Łazarz, postać z Ewangelii wskrzeszona przez Jezusa. [przypis edytorski]

za nadrę (daw.) — w zanadrze. [przypis edytorski]

prezencja (z łac.) — tu: obecność. [przypis edytorski]

niewód — rodzaj sieci rybackiej. [przypis edytorski]

szwank (z niem.) — szkoda. [przypis edytorski]

jaszczur — wyprawiona skóra, tu: pochwa. [przypis edytorski]

strętwienie — dziś popr.: zdrętwienie. [przypis edytorski]

suplika (z łac.) — prośba. [przypis edytorski]

cześci — dziś popr. forma D.lp: czci. [przypis edytorski]

antenat (z łac.) — przodek. [przypis edytorski]

habdank (daw., z niem.) — podziękowanie. [przypis edytorski]

otrętwić — dziś popr.: odrętwić. [przypis edytorski]

jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]