# Stracone zachody miłości

William Shakespeare

> Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.


OSOBY

Ferdynand — król Nawarry

Biron, Longaville, Dumain — panowie z dworu Ferdynanda

Boyet, Mercade — dworzanie Księżniczki francuskiej

Don Adriano de Armado — Hiszpan fantasta

Nataniel — pleban

Holofernes — bakałarz[1]

Tępak — policjant

Łepak — pajac[2]

Ćma — paź Armada

Gajowy

Księżniczka francuska

Rozalina, Maria, Katarzyna — damy dworskie Księżniczki

Żakinetta — wieśniaczka

Oficerowie, służba Króla i Księżniczki.


Scena w Nawarze.

### AKT PIERWSZY

#### SCENA PIERWSZA

Nawarra. Przed pałacem w parku. Wchodzą Król, Biron, Longaville, Dumain.

KRÓL


Sława, za którą, żyjąc, wszyscy gonią,
Na grobach naszych niech żyje wyryta
I mówi o nas wśród milczenia śmierci.
Chociaż kormoran-czas wszystko pożera,
Pracą krótkiego żywota kupimy
Honor od jego potężniejszy kosy
I wieczność całą weźmiemy w dziedzictwo.
A więc wytrwałość, waleczni zdobywcy!
Bo śmiało zwać was mogę zdobywcami,
Gdy z wielką armią własnych namiętności
I pokus chcecie toczyć świętą wojnę.
Prawem jest dla nas edykt mój ostatni:
Nawarra świata zostanie podziwem,
Dwór nasz ogrodem będzie Akadema[3],
Cichym siedliskiem rozmyślań i sztuki.
Wy trzej, Bironie, Dumain, Longaville'u,
Daliście słowo trzy lat żyć tu ze mną,
Ćwiczyć się ze mną i wiernie zachować
Wszystkie przepisy w akcie tym spisane.
Daliście słowo, podpiszcie je teraz;
Kto choć literę ustawy pogwałci,
Własną prawicą honor swój zabije.
Kto, przysięgając, powiedział już: zgoda!
Niech do przysięgi podpis teraz doda.


LONGAVILLE


Jestem gotowy: będzie post trzyletni,
Niech duch ucztuje, gdy się martwi ciało;
Gdzie brzuch nadziany, pusta zwykle głowa;
Kwitnie tam ciało, gdzie kuchnia jest suta,
Ale wychodzi dowcip na bankruta.


DUMAIN


Dumain, mój królu, już jest umartwiony.
Wszystkie rozkosze niskie tego świata
Zostawia niskim świata niewolnikom,
Dla pychy, bogactw, miłości umiera,
Bo w filozofii wszystko to odszpera.


BIRON


Nie mogę tylko słowa ich powtórzyć:[4]
Na co przysiągłem, to wiernie dotrzymam,
Całe trzy lata poświęcę nauce.
Są jednak inne surowe przykazy,
Jak — czas ten cały nie widzieć kobiety;
Sądzę, że tego w akta nie wciągniono,
Że mamy suszyć dzień jeden na tydzień,
Na jednym daniu w inne dnie poprzestać.
Sądzę, że tego w akta nie wciągniono,
Że w noc spać będziem tylko trzy godziny,
A we dnie nigdy oka nie zmrużymy,
Gdym ja miał zwyczaj spać w nocy jak dziecko,
A dnia połowę na noc zmieniać ciemną.
Sądzę, że tego w akta nie wciągniono,
Bo żadna księga śmiertelnym nie stanie
Za dobrą ucztę, kobietę i spanie.


KRÓL


Przysięga jednak wszystkiego ci wzbrania.


BIRON


Nie, królu, tego nie podzielam zdania.
Jam tylko przysiągł trzy lat tu przesiedzieć
I w starych księgach starą mądrość śledzić.


LONGAVILLE


Przysiągłeś, nie bądź daremnie upartym.


BIRON


Jeżelim przysiągł, to przysiągłem żartem,
Powiedz mi, proszę, co nauka znaczy?


KRÓL


Poznać to, czego nie znałbyś inaczej.


BIRON


Rzeczy zwyczajnym zmysłem niepojęte?


KRÓL


Tak, to nauki owoce są święte.


BIRON


Zgoda, przysięgam, że uczyć się będę,
Jak zakazaną naukę posiędę:
Gdzie szukać dobrej uczty i szklenicy,
Których mi prawo najwyraźniej broni;
Gdzie odkryć dziewkę o jasnej źrenicy,
Za którą próżno zwyczajny zmysł goni;
Jak, gdy przysięga, nad siły surowa,
Złamać przysięgę, a dotrzymać słowa.
Jeśli nauka naukę tę daje,
Nieznane rzeczy w ten sposób poznaje,
To zgoda, chętnie w kole waszym staję.


KRÓL


Takie nauki to nieprzyjaciele,
To puste pustych dowcipów wesele.


BIRON


Z wszystkich rozkoszy najniższą jest w cenie
Ta, co cierpieniem kupuje cierpienie;
Jak szukać światła w starych ksiąg ciemności,
Kiedy zdradliwie prawda łudzi oczy;
Albowiem oko zbyt chciwe światłości
Samo się tylko zbytnim blaskiem mroczy,
I zanim mędrek, gdzie światło jest, zbada,
Na zgasłych oczach noc ciemna osiada.
Naucz mnie raczej, jak w jaśniejszym oku
Utopić oko, cieszyć się z promieni;
Jeśli w tych ogni oślepnę potoku,
Noc ta ich światło na wieczny dzień zmieni.
Nauka, niby drugie słońce jasne,
Z wzgardą odpycha oko zbyt ciekawe,
Bo prócz cytaty na myśli niewłasne
Jaką z ksiąg starych mól wydobył strawę?
Chrzestny gwiazd ojciec na niebios sklepieniu,
Z których ci każdą nazwie po imieniu,
Czy lepiej widzi w bladym nocy brzasku
Niż prostak, który wędruje w ich blasku?
Na zbytku wiedzy czcza sława osiada,
A lada chrzestny ojciec imię nada.


KRÓL


Co za nauka, by zbijać naukę!


DUMAIN


I ile sztuki, by zniesławić sztukę!


LONGAVILLE


Złe chwasty sieje, dobre zboże piele.


BIRON


Bliska tam wiosna, gdzie gęś gniazdo ściele.


DUMAIN


Jak to stosujesz?


BIRON


Wszystko w swoim czasie.


DUMAIN


Mało w tym sensu.


BIRON


Lecz do rymu zda się.


KRÓL


Biron, jak w kwietniu przymrozek, ze złością
Morduje wiosny pierworodne dzieci.


BIRON


Czemuż ma lato swą dąć się pięknością,
Nim słowik z pieśnią do gaju przyleci?
Z poronionego kto cieszy się płodu?
Na Narodzenie Boże nie chcę róży,
Jak nie chcę w maju ni śniegu, ni lodu:
Lubię to tylko, co w czasie swym płuży[5].
Wy też na starość, chcąc do ksiąg się włożyć,
Przez dach skaczecie, by furtkę otworzyć.


KRÓL


Wracaj do świata, co cię jeszcze mami.


BIRON


Raz słowo dałem, zostanę więc z wami,
Choć głupstwa ze mnie gorętszy obrońca
Niż z was czciciele anielskiej mądrości.
Wierny przysiędze, przecierpię do końca
Trzy lata postu i wstrzemięźliwości.
Pozwól mi prawo odczytać raz jeszcze,
Nim własnoręczny podpis mój umieszczę.


KRÓL


Twoja uległość od hańby cię zbawia.


BIRON

czyta


„Żadna kobieta nie zbliży się o milę od mego dworu”. Czy artykuł ten był już ogłoszony?


LONGAVILLE


Cztery dni temu.


BIRON


Obaczmy karę.

czyta

„pod karą utraty języka”. — Kto tę karę wymyślił?


LONGAVILLE


Kto wymyślił? Ja wymyśliłem.


BIRON


W jakim celu, słodki mój paniczu?


LONGAVILLE


By je surową odstraszyć ustawą.


BIRON


Dla modnych panien niebezpieczne prawo.[6]

czyta

„Item[7], mężczyzna, schwytany na rozmowie z kobietą w tych trzech lat przeciągu, ulegnie publicznej hańbie, której wybór zostawia się innym panom dworu”.

Sam musisz złamać artykuł ten, panie;
Córka Francuzów króla tu przybywa,
Ambasadorka mądra a cnotliwa,
I o niezwłoczne prosi posłuchanie.
Ojciec chorobą o łoże rzucony
O Akwitanii zwrot się dopomina.
Marne więc prawo lub marnie w te strony
śpieszy cudowna, królewska dziewczyna.


KRÓL


Jak nam to z myśli wyszło, przyjaciele?


BIRON


Mało tam rady, gdzie mądrości wiele;
Bo kto zbyt szuka nadziemskiej mądrości,
Zabywa[8] zwykle ziemskich powinności;
Gdy celu dojdzie przez tysiączne trudy,
Zdobywa miasto, które spalił wprzódy.


KRÓL


Dziś ten artykuł ostać się nie może:
Konieczność zmusza przyjąć ją na dworze.


BIRON


Konieczność z naszą zwadzi się przysięgą
W tych trzech lat ciągu trzy tysiące razy,
Bo człek zwycięża przyrodzone skazy
Nie siłą woli, lecz łaski potęgą.
Ja zawsze powiem, gdy przełamię prawo:
To konieczności, nie moją jest sprawą.
Podpiszę. Prawa, niech tak jak są, będą;
Kto je przekroczy na jedną choć jotę,
Będzie za karę wieczną miał sromotę[9]:
Nie mnie jednego pokusy osiędą.
Słowo, co jeden wyrzec się wahałem.
Złamię ostatni, jak ostatni dałem.
Aleć rozrywkę znajdziem jakąś przecie?


KRÓL


A któż by wątpił. Na dworze, jak wiecie,
Mamy z Hiszpanii dziwnego szlachcica;
Darmo równego szukać mu na świecie,
Bo w głowie jego konceptów mennica;
Dla niego dźwięki własnego języka
Mają harmonię jak rajska muzyka;
Mądry kawaler bez apelu sądzi,
Kto w ceremoniach biegły, kto w nich błądzi.
On to, Armado, w wytchnienia godzinach
Będzie nam prawił o rycerskich czynach
Mężów swej ziemi, które czas w swym pędzie
Przyprószył trochę zapomnienia pyłem,
Nie wiem, czy wam się podobać to będzie,
Co do mnie, zawsze brednie te lubiłem;
Ja go nadwornym gęślarzem mianuję.


BIRON


Zgoda, Armado kawaler to znany;
On nowe słowa na urząd wciąż kuje,
Ostatniej mody rycerz pasowany.


LONGAVILLE


On więc i Łepak wszystkiemu poradzą,
A trzy nam lata godziną się zdadzą.


Wchodzą Tępak z listem i Łepak.

TĘPAK


Który z was jest księciem we własnej osobie?


BIRON


To ten; przyjacielu, czego potrzebujesz?


TĘPAK


Ja sam reprehenduję[10] jego osobę, bo jestem jego dostojności konwisarzem[11], lecz chciałbym widzieć własną jego osobę we krwi i ciele.


BIRON


To on jest.


TĘPAK


Sinior Arme — Arme — poleca się waszej dostojności. Brzydkie dzieją się rzeczy na świecie. List ten opowie wam resztę.


ŁEPAK


Co się tam miele, na mnie się skrupi.


KRÓL


List od wspaniałomyślnego Armado.


BIRON


Jakkolwiek niska treść być może, mam w Bogu nadzieję, że na szczytnych słowach nie braknie.


LONGAVILLE


Szczytne nadzieje, a niska rzeczywistość. Daj nam Boże cierpliwość!


BIRON


Czy żeby słuchać, czy żeby nie słuchać?


LONGAVILLE


Żeby słuchać spokojnie, śmiać się umiarkowanie albo od jednego i drugiego się wstrzymać.


BIRON


To będzie zależeć od tego, jak nas wysoko do wesołości nastroi.


ŁEPAK


Wszystko, co tam stoi, mnie się tyczy i mojego uczynku z Żakinettą. A uczynek ten jest, panie, że mnie schwytano z nią na uczynku.


BIRON


W jaki sposób?


ŁEPAK


Sposób i formę w trzech punktach wyłożę, jak następuje: widziano mnie z nią w folwarku, jak przy niej na ławie siedziałem; widziano mnie potem, jak poszedłem z nią do ogrodu, co razem wzięte stanowi sposób i formę, jak następuje. Co do sposobu jest to sposób, w jaki zwykle mężczyzna z kobietą rozmawia; co do formy, była to forma…


BIRON


A co do: jak następuje?


ŁEPAK


Co do: jak następuje, to zależy od nastąpić mającej kary; a niech Bóg dobrej sprawie dopomoże!


KRÓL


Czy chcecie słuchać listu z uwagą?


BIRON


Jakbyśmy słuchali wyroczni.


ŁEPAK


Tak to bywa, kiedy człowiek słucha podszeptów swojego cielska.


KRÓL

czyta


„Wielki deputowany, niebios namiestniku, jedyny wszechrządco Nawarry, ziemski Boże mojej duszy, a opiekunie i karmicielu mojego ciała…”


ŁEPAK


Jeszcze ani słowa o Łepaku.


KRÓL

czyta


„tak więc się to stało”.


ŁEPAK


Może się i tak stało, ale jeśli utrzymuje, że się to tak stało, to tylko tak, tak prawdę mówi.


KRÓL


Pokój!


ŁEPAK


Mnie i ludziom dobrej woli, którym jak mnie bić się nie chce.


KRÓL


Ani słowa więcej.


ŁEPAK


O cudzych sekretach, jeśli łaska, dobrotliwy panie.


KRÓL

czyta


„Tak więc się to stało: Oblężony przez żałobnofarbną melancholię zamierzyłem dać czarno-dręczącym humorom zbawienne lekarstwo zdrowiodającego powietrza, i jak jestem szlachcic, wyszedłem na przechadzkę. O której godzinie? O szóstej godzinie, gdy bydlęta najlepiej szczypią trawę, ptactwo najlepiej dziobie ziarno, a lud zasiada do uczty, która pospolicie nazywa się wieczerzą. Tyle co do czasu: kiedy? Teraz co do gruntu: gdzie? — Gdzie, chcę powiedzieć, przechadzać się zamierzyłem: grunt ten nosi nazwisko twojego parku. Teraz co do miejsca: gdzie? — Gdzie, chcę powiedzieć, byłem świadkiem tego bezwstydnego, najniewłaściwszego wypadku, który wyciska z mego śnieżnobiałego pióra hebanowofarbny atrament, na który w tej chwili patrzysz, poglądasz lub wzrok rzucasz. Więc co do miejsca: gdzie? Miejsce to leży między północą a wschodem, między wschodnim a zachodnim kątem twojego dziwnie powikłanego ogrodu. Tam to ujrzałem tego niskodusznego pachołka, tego nikczemnego kiełbika twojej zabawy…”


ŁEPAK


Mnie?


KRÓL

czyta


„tę ciemną, małoumną[12] duszę…”


ŁEPAK


Mnie?


KRÓL

czyta


„tego płytkiego wasala…”


ŁEPAK


Zawsze mnie?


KRÓL

czyta


„który, ile sobie przypominam, odpowiada na imię Łepak…”


ŁEPAK


O, to ja!


KRÓL

czyta


„złączonego i sparzonego, wbrew twoim postanowionym i publikowanym edyktom, twoim najwyraźniejszym statutom, z-z-o! z-o! co za męka dla mej duszy, powiedzieć z kim…”


ŁEPAK


Z dziewczyną.


KRÓL

czyta


„z córką naszej prababki Ewy, z białogłową lub żeby łagodniejszego użyć wyrażenia, z niewiastą. Jego to, kłuty mojej wiernej powinności uczuciem, posyłam ci, by należną otrzymał karę, pod strażą komisarza waszej słodkiej dostojności, Antoniego Tępaka, męża dobrej sławy, prowadzenia się, obyczajów i kredytu”.


TĘPAK


To jest mnie, z przeproszeniem waszej wielmożności: nazywam się Antoni Tępak.


KRÓL

czyta


„Co do Żakinetty (tak się nazywa słabe naczynie, które schwytałem z wyżej wyrażonym pachołkiem), zatrzymałem ją jako naczynie twoich praw surowości, a na najmniejszy znak twojej słodkiej woli, stawię ją do sądu. Twój, w całym poświęceniu i serce-palącym ogniu powinności,

Don Adriano de Armado”


BIRON


Nie tak dobrze, jak się spodziewałem; najlepsza to jednak kompozycja, jaką kiedykolwiek słyszeć mi się zdarzyło.


KRÓL


Bez zwątpienia, z najgorszych najlepsza. Ale ty, mopanku[13], co ty na to?


ŁEPAK


Zeznaję dziewczynę.


KRÓL


Czy słyszałeś o statucie?


ŁEPAK


Zeznaję, że słyszałem o nim wiele, ale baczyłem nań mało.


KRÓL


Statut skazuje na roczne więzienie każdego schwytanego z dziewczyną.


ŁEPAK


Ale ja nie byłem schwytany z dziewczyną, lecz z panienką.


KRÓL


Statut mówi także i o panienkach.


ŁEPAK


Ale to nie była panienka, to była dziewica.


KRÓL


I to statut powiedział; statut mówi wyraźnie: lub dziewicą.


ŁEPAK


Jeśli tak mówi statut, to ja przeczę jej dziewictwu: schwytano mnie z niezamężną niewiastą.


KRÓL


Ta niezamężna niewiasta na nic ci się nie przyda.


ŁEPAK


Jako żywo, niezamężna niewiasta bardzo mi się przyda.


KRÓL


Słuchaj teraz wyroku: skazany jesteś na tygodniowy post o wodzie i otrębach.


ŁEPAK


Wolałbym modlić się przez miesiąc o rosole i baraninie.


KRÓL


A Don Armado będzie twoim stróżem.
Bironie, oddaj więźnia w jego ręce.
A teraz idźmy, związani ustawą,
Prowadzić życie święte i surowe.


Wychodzą Król, Longaville, Dumain.

BIRON


Idę o zakład, kapelusz za głowę,
Że z dymem wkrótce całe pójdzie prawo.
Mopanku, w drogę!


ŁEPAK


Cierpię za prawdę, panie, bo prawda, że mnie schwytano z Żakinettą i że Żakinetta prawdziwą jest dziewicą. Witaj więc, gorzki kielichu pomyślności! Prędzej lub później uśmiechnie się smutek, a tymczasem ukój się, boleści!


Wychodzą.

#### SCENA DRUGA

Inna część parku, przed domem Armada. Wchodzą Armado i Ćma.

ARMADO


Paziu, co się to znaczy, gdy melancholia ogarnia wielką duszę?


ĆMA


To znaczy niewątpliwie, że wielka dusza będzie smutna.


ARMADO


Smutek i melancholia to jedno i to samo, drogi wyrostku.


ĆMA


Bynajmniej, bynajmniej, mój panie, bynajmniej.


ARMADO


Jak rozróżniasz smutek od melancholii, kruchy młodzieniaszku?


ĆMA


Przez potoczny wykład ich skutków, mój twardy staruszku.


ARMADO


Dlaczego: twardy staruszku? Dlaczego: twardy staruszku?


ĆMA


Dlaczego: kruchy młodzieniaszku? Dlaczego: kruchy młodzieniaszku?


ARMADO


Powiedziałem „kruchy młodzieniaszku” jako stosowny epitet, właściwy twoim młodym latom, które słusznie możemy nazywać kruchymi.


ĆMA


A ja powiedziałem „twardy staruszku” jako tytuł właściwy twoim podeszłym latom, które słusznie możemy nazwać twardymi.


ARMADO


Pięknie i stosownie.


ĆMA


Jak to rozumiesz, panie? Czy ja piękny, a moja odpowiedź stosowna, czy ja stosowny, a moja odpowiedź piękna?


ARMADO


Ty jesteś piękny, bo mały.


ĆMA


Mało piękny, gdy mały, a dlaczego stosowny?


ARMADO


Dlatego stosowny, że żywy.


ĆMA


Czy to mówisz, panie, na moją pochwałę?


ARMADO


Na twoją zasłużoną pochwałę.


ĆMA


Mógłbym to samo powiedzieć na pochwałę węgorza.


ARMADO


Jak to, że węgorz dowcipny?


ĆMA


Że węgorz jest żywy.


ARMADO


Chciałem powiedzieć, że jesteś żywy w odpowiedziach. Krew mi psujesz.


ĆMA


Przestaję na tej odpowiedzi.


ARMADO


Sprzeciwianie się nie popłaca u mnie.


ĆMA

na stronie


Wierzę bardzo, bo nie masz szeląga.


ARMADO


Przyrzekłem trzy lata razem z księciem nauce poświęcić.


ĆMA


Godzina wystarczy.


ARMADO


Być nie może.


ĆMA


Ile czyni trzy razy jeden?


ARMADO


Nie jestem mocny w rachunkach; to dobre dla szynkarczyka.


ĆMA


Wszak jesteś szlachcicem i szulerem, mój panie?


ARMADO


Nie przeczę; jedno i drugie jest pokostem[14] doskonałego kawalera.


ĆMA


Więc wiesz niewątpliwie, ile czyni as do dwójki przyrzucony.


ARMADO


Czyni dwa więcej jeden.


ĆMA


A co nikczemne pospólstwo nazywa trzy.


ARMADO


Prawda.


ĆMA


Jeżeli tak jest, mój panie, gdzież są trudności nauki? Już się nauczyłeś, co jest trzy w mgnieniu oka, a jak łatwo do wyrazu trzy dodać lata i uczyć się trzy lata w dwóch wyrazach: to by ci i tańczący koń[15] powiedział.


ARMADO


Cudowny rachunek!


ĆMA

na stronie


Który sprowadza cię do zera.


ARMADO


Teraz wyznam ci, że się zakochałem; a że miłość poniża żołnierza, zakochałem się w niskiego rodu dziewce. Gdyby dobyta szabla przeciw miłosnym honorom mogła mnie uwolnić od grzesznych o niej myśli, zabrałbym żądze do niewoli i przedał je jakiemu francuskiemu dworakowi za ukłon ostatniej mody. Gardzę westchnieniami i sądzę, że należałoby mi wykląć się Kupidyna. Pociesz mnie, mój paziu, powiedz, jacy sławni ludzie byli zakochani?


ĆMA


Herkules, mój panie.


ARMADO


O słodki Herkulesie! Więcej powagi, mój paziu[16], przytocz mi więcej, o słodki mój paziu, a niech to będą ludzie dobrej sławy i nieugiętego charakteru.


ĆMA


Samson[17], mój panie. To mi dopiero był człowiek nieugięty; toć on nosił na barkach bramy miasta jak tragarz, a był zakochany.


ARMADO


O krzepki Samsonie! O barczysty Samsonie! O tyle jestem lepszy od ciebie na szable, o ile ty lepszy ode mnie na noszenie bram miejskich. I ja też jestem zakochany. Kto była kochanka Samsona, droga Ćmo moja?


ĆMA


Kobieta, panie.


ARMADO


Jakiej cery?


ĆMA


Wszystkich czterech albo trzech, albo dwóch, albo żadnej ze czterech.


ARMADO


Ale powiedz mi dokładnie jakiej cery?


ĆMA


Zielonej jak morska woda.


ARMADO


Czy to ze czterech cer jedna?


ĆMA


Jak nauczają książki, panie, a do tego najlepsza ze wszystkich.


ARMADO


Prawda, że kolor zielony jest kolorem kochanków, ale żeby wziąć kochankę zielonego koloru, nie sądzę, żeby Samson wiele miał do tego powodów. Kochał ją zapewne dla jej rozumu?


ĆMA


Zgadłeś, panie, bo miała rozum zielony.


ARMADO


Cera mojej kochanki to niepokalana białość i czerwoność.


ĆMA


Bardzo pokalane myśli kryją się zwykle pod tak niepokalanymi kolorami.


ARMADO


Wytłumacz się jaśniej, paziu mój, głęboko ćwiczony.


ĆMA


Dowcipie[18] mojego ojca, a matki mojej języku, przybądźcie mi na pomoc!


ARMADO


Słodka inwokacja dla dziecięcia, prześliczna i patetyczna!


ĆMA


Gdy róża z lilią lica jej kryje,
Kto poznać błędy jej zdoła,
Kiedy błąd każdy róże wywoła,
A każda trwoga lilije?
Ni kiedy grzeszy, ni gdy się boi,
Żaden nie zgadnie młodzieniec:
Bo zawsze bladość, zawsze rumieniec
Jasne oblicze jej stroi.

Niebezpieczne to, panie, wiersze dla białego i czerwonego koloru.


ARMADO


Czy nie przypominasz sobie, mój paziu, ballady O królu i żebraczce[19]?


ĆMA


Świat dopuścił się podobnej ballady już temu lat trzysta, ale nie sądzę, żeby ją teraz znaleźć gdzie można było; zresztą gdyby się nawet i znalazła, na nic by się nie przydała ani treścią, ani nutą.


ARMADO


Dołożę starania, żeby ten przedmiot traktowany był na nowo; będzie to dla mnie potężny przykład na obronę mojego błędu. Kocham wieśniaczkę, paziu, którą schwytałem w parku z tym rozumnym bydlęciem Łepakiem. Zasłużyła…


ĆMA

na stronie


Na chłostę i na lepszego niż mój pan kochanka.


ARMADO


Śpiewaj mi, paziu. Duch mój omdlewa z miłości.


ĆMA


Dziwi mnie to niepomału, gdy w sercu nosisz tak lekką dziewkę.


ARMADO


Śpiewaj, powtarzam.


ĆMA


Poczekaj, panie, aż ludzie ci przejdą.


Wchodzą Tępak, Łepak i Żakinetta.

TĘPAK


Książę poleca ci, panie, abyś trzymał Łepaka pod dobrą strażą, nie dozwalał mu ani uciechy, ani pokuty, a trzy razy na tydzień pościć kazał. Co do tej panienki, polecono mi w parku ją trzymać jako mleczarkę. Żegnam cię, panie.


ARMADO


Zdradzam się rumieńcem. Dziewczyno!


ŻAKINETTA


Kawalerze!


ARMADO


Odwiedzę cię w altanie.


ŻAKINETTA


Jak się zdarzy.[20]


ARMADO


Znam miejsce.


ŻAKINETTA


Chryste, jaki z was mędrek!


ARMADO


Opowiem ci cuda.


ŻAKINETTA


Z taką facjatą?


ARMADO


Kocham cię.


ŻAKINETTA


Nie pierwszyzna mi to słyszeć.


ARMADO


Bywaj mi więc zdrowa!


ŻAKINETTA


Niech wam towarzyszy pogoda!


TĘPAK


Dalej, Żakinetto, nie traćmy czasu!


Wychodzą Tępak i Żakinetta.

ARMADO


Będziesz pościł za twoje grzechy, nicponiu, póki nie otrzymasz przebaczenia.


ŁEPAK


Spodziewam się, panie, że jeśli muszę pościć, to z pełnym żołądkiem.


ARMADO


Czeka cię ciężka pokuta.


ŁEPAK


To lepsza moja dola niż waszych ludzi, których lekka jest płaca.


ARMADO


Poprowadź tego hajdamaka[21], a zamknij go dobrze.


ĆMA


Marsz więc, grzeszny niewolniku, w drogę!


ŁEPAK


Nie zamykaj mnie, łaskawy panie, dozwól mi pościć na wolnym powietrzu.


ĆMA


Nie, nie, mopanku, będziesz żył powietrzem, ale pod kluczem.


ŁEPAK


Dobrze, dobrze, jeśli obaczę kiedy wesołe dni utrapienia, które widziałem, obaczycie…


ĆMA


Co obaczymy?


ŁEPAK


Nic, panie Ćmo, nic, chyba co się pokaże. Nie rzecz to więźniów zbyt milczeć w gadaniu, nic więc nie powiem. Dzięki Bogu, mam tak mało jak i drudzy cierpliwości, mogę siedzieć spokojnie.


Wychodzą Ćma i Łepak.

ARMADO


Kocham nawet ziemię, która jest niska, po której stąpa jej trzewik, który jest niższy, który nosi jej noga, która jest najniższa. Jeśli kocham, krzywoprzysięgnę (co jest wielkim dowodem wiarołomstwa), a jak może być wierną miłość, która rodzi się z niewiary? Miłość to mara; miłość to diabeł; nie ma złego anioła prócz miłości. A przecie pokusom jej uległ Samson, choć wielką miał siłę; a przecie Salomon dał się jej uwieść, choć wielki miał rozum. Strzały Kupidyna były za twarde dla Herkulesowej maczugi, trudno, żeby im sprostała hiszpańska szabla. Pierwsza i druga reguła mojej sztuki na nic się tu nie przyda, on szydzi z passado[22], śmieje się z pojedynku. To jego hańbą, że go nazywają chłopięciem, ale to jego chwałą, że mężów podbija. Żegnaj więc, odwago, rdzewiej, moja szablo, umilknij, bębnie, bo Wasz rycerz zakochany, tak jest, kocha. Bądź mi pomocą, boże rymów, bo niewątpliwie powiję sonet. Koncypuj więc, mój dowcipie, a pisz, moje pióro, bo mam w myśli całe foliały[23] poezji.


Wychodzi.

### AKT DRUGI

#### SCENA PIERWSZA

Inna część parku. Pawilon i namioty w odległości. Wchodzą Księżniczka francuska, Rozalina, Maria, Katarzyna, Boyet, panowie, służba.

BOYET


Zbudź teraz, pani, twe najlepsze myśli,
Zważ, kto cię wysłał — ojciec, król potężny —
Do kogo wysłał, jaki cel poselstwa.
Sama, wysoko przez świat poważana,
Idziesz traktować z jedynym dziedzicem
Doskonałości, jakie kiedykolwiek
Męża zdobiły — z monarchą Nawarry.
Celem układów akwitańska ziemia
Godna za posag dla królowej służyć.
Bądź teraz szczodra w użyciu tych wdzięków,
Które natura dała ci z szczodrotą.
Całą z nich bowiem okradła przód ziemię,
Ażeby wszystkie zlać na ciebie jedną.


KSIĘŻNICZKA


Wierzaj, ma piękność, jakkolwiek uboga,
Nie potrzebuje wymowy twej kwiatów;
Cenę piękności sąd oka stanowi,
A nie lichego język tandetnika.
Mniej czuję dumy, pochwał twych słuchając,
Niż ty radości, że z takim dowcipem
Rozgłaszasz mojej piękności pochwały —
A teraz rada za radę; mój panie,
Wiesz, bo się wszędzie wieść o tym rozbiegła,
Że król Nawarry związał się przysięgą
Na dwór milczący kobiet nie przypuszczać,
Aż trzy lat spędzi na ciężkiej nauce.
Nim więc przestąpim bramy zakazane,
Sądzę, że naszą pierwszą powinnością
Wybadać dobrze, jaka jego wola.
Pełna ufności w twej pięknej wymowie,
Ciebie za mego biorę pośrednika;
Idź, mów, że córka francuskiego króla
O osobiste prosi posłuchanie
W sprawach najmniejszej zwłoki nie cierpiących.
Spiesz się, my będziem na odpowiedź czekać,
Jak czeka na nią suplikant[24] pokorny.


BOYET


Dumny z poselstwa, wykonać je śpieszę.


Wychodzi.

KSIĘŻNICZKA


Zawsze się duma z dobrą śpieszy wolą.
Kto mi z was powie panów tych nazwiska,
Co razem z księciem mądrość ślubowali?


PIERWSZY PAN


Pierwszy Longaville.


KSIĘŻNICZKA


Kto zna tego męża?


MARIA


Ja go znam, pani, widziałam go bowiem
W Normandii, kiedy dziedzic Perigordu
Jana Falconbridge córkę brał za żonę.
Wszyscy mu wielkie przyznają zdolności:
Ćwiczony w sztukach, orężem wsławiony;
Czego zapragnie, wszystko mu do twarzy.
Jedyną plamą cnót jego piękności
(Jeśli co może plamić cnoty piękność)
Dowcip za ostry, za uparta wola;
Bo kiedy dowcip wszystko może kąsać,
Wola upornie radzi nie oszczędzać,
Ktokolwiek mu się dostanie na język.


KSIĘŻNICZKA


Więc, jak się zdaje, wesoły szyderca?


MARIA


To sąd przynajmniej wszystkich, co go znają.


KSIĘŻNICZKA


Dowcipy takie zwykle więdną z wiekiem.
Kto z nim jest więcej?


KATARZYNA


Dumain, szlachcic młody,
Wszystkim cnotliwym dla cnót swoich drogi;
Choć silny, nie wie, co jest siłą krzywdzić;
Dość ma dowcipu, by upiększyć brzydkość,
A dość piękności, by dowcip zastąpić.
Raz go widziałam u księcia Alençon,
A wszystko dobre, co tu o nim mówię,
Mniej niż nic waży przy jego wartości.


ROZALINA


Był tam z nim razem trzeci z mędrców koła,
Nazwiskiem Biron, jeśli się nie mylę.
Nigdy godziny spędzić mi nie przyszło
Z weselszym mężem, choć nigdy wesołość
Z przyzwoitości fug nie wystąpiła.
Oczy u niego służą dowcipowi,
Albowiem wszystko, co mu w oko wpadnie,
Dowcip przerabia na wesołe żarty,
A język, tłumacz dowcipu wymowny,
W tak piękne słowa te żarty ubiera,
Że starzec słucha powieści[25] jak dziecko,
A młodzież stoi jakby w zachwyceniu,
Taka jest słodycz we wszystkim, co mówi.


KSIĘŻNICZKA


Bóg z wami, panie! Czyście zakochane,
Że każda swego tak szczodrze ubiera
We wszystkie skarby pochwały bez granic?


Wchodzi Boyet.

MARIA


Otóż i Boyet.


KSIĘŻNICZKA


I cóż nam przynosisz?


BOYET


O twym przybyciu król był uprzedzony
I nim mnie ujrzał, na twoje przyjęcie
Z towarzyszami śpieszyć się gotował.
Ale zarazem doszła mnie wiadomość,
Że chce na polu, w namiotach was trzymać
(Jak oblężnicze dworu swego wojsko),
Aby nie złamać raz danej przysięgi,
Bram nie otworzyć pustego pałacu.
Ale się zbliża i sam król Nawarry.


Damy biorą maski. Wchodzą Król, Longaville, Dumain, Biron i orszak.

KRÓL


Piękna księżniczko, witaj na mym dworze!


KSIĘŻNICZKA


Piękność oddaję ci, królu, wzajemnie; ale powitanie trochę za wczesne, bo dach tego pałacu za wysoki na dach twojego zamku, a puste pola za niską podłogą, abym na niej przyjęła gościnne powitanie.


KRÓL


W pałacu godne powitanie znajdziesz.[26]


KSIĘŻNICZKA


Wiedź mnie tam wprzódy, powitasz mnie potem.


KRÓL


Słuchaj mnie, pani; złożyłem przysięgę…


KSIĘŻNICZKA


Bóg z tobą, panie, bo krzywoprzysięgniesz.


KRÓL


Nie, za świat cały, przynajmniej z niej woli.


KSIĘŻNICZKA


Przysięgę jednak z własnej woli złamiesz.


KRÓL


Na co przysiągłem, nie wiesz jeszcze, pani.


KSIĘŻNICZKA


Gdyby ode mnie nie więcej król wiedział,
Ta nieświadomość byłaby rozumem,
Gdy teraz wiedza jest nieświadomością.
Słyszałam, królu, żeś się zobowiązał
Twojego domu progu nie przekroczyć;[27]
Strzec tej przysięgi grzechem jest śmiertelnym,
Śmiertelnym grzechem przysięgę tę złamać.
Lecz daruj, panie, zbytek mej śmiałości,
Nie mnie przystoi uczyć uczyciela. —
Racz teraz przejrzeć pismo to, a potem
Poselstwu memu śpieszną dać odprawę.


Wręcza mu papier.

KRÓL


Odpowiem śpiesznie, jeśli będzie można.


KSIĘŻNICZKA


Śpieszny mój odjazd na dobre posłuży:
Krzywoprzysięgniesz, gdy zostanę dłużej.


BIRON

do Rozaliny


Czy raz w Brabancie nie tańczyłem z tobą?


ROZALINA


Czy raz w Brabancie nie tańczyłam z tobą?


BIRON


O, niewątpliwie.


ROZALINA


Na co więc daremne
Robić pytania?


BIRON


Nie bądź tak porywcza.


ROZALINA


Twoje niewczesne drażnią mnie pytania.


BIRON


Za żartki dowcip twój prędko się znuży.


ROZALINA


Wprzód jednak jeźdźca zostawi w kałuży.


BIRON


Powiedz mi, proszę, która jest godzina?


ROZALINA


O którą zwykli pytać się szaleńcy.


BIRON


Niech na twą maskę boża spadnie łaska.


ROZALINA


I na oblicze, które kryje maska.


BIRON


I niech jej ześle stado wielbicieli.


ROZALINA


Byleśmy w stadzie ciebie nie widzieli.


BIRON


Nie bój się tego — wolę się usunąć.


KRÓL


Ojciec twój, księżno, w tym mi pisze liście,
Że sto tysięcy talarów wypłacił,
Co jest połową sum przez mego ojca
Śród długich wojen za niego wydanych.
Lecz choćby nawet — co nie jest — ta suma
Doszła rąk moich lub mojego ojca,
To pozostaje zawsze do spłacenia
Talarów bitych drugie sto tysięcy,
W zastaw za które trzymam Akwitanię,
Chociaż zastawu cenę dług przechodzi.
Jeśli więc ojciec twój, a król francuski
Chce się z należnej uiścić połowy,
Chętnie się zrzeknę praw do Akwitanii
I dobrą przyjaźń na później zachowam.
Ale jak widzę, król inaczej myśli,
Bo zamiast spłacić owe sto tysięcy,
By zastawione odebrać dzielnice,
On się domaga, ażebym mu zwrócił
Bitych talarów pierwsze sto tysięcy,
Gdybym ja wolał Akwitanię zwrócić
(Ziemie przez długą wojnę spustoszone),
A dług ojcowski w gotowiźnie dostać.
Piękna księżniczko, gdyby te żądania
Wszystkich rozsądnych nie przeszły ustąpień,
Dla twej miłości chętnie byłbym gotów
Więcej ustąpić, niż rozsądek radzi,
Byleś z radością kraj mój opuściła.


KSIĘŻNICZKA


Mojego ojca, króla, krzywdzisz, panie,
I równie krzywdzisz czystą swoją sławę,
Gdy wbrew zaprzeczasz odebraniu sumy,
Która wam wiernie była wypłacona.


KRÓL


Przysięgam, nigdy o niej nie słyszałem.
Dowiedź mi tego, zwrócę ją natychmiast
Lub bez oporu oddam Akwitanię.


KSIĘŻNICZKA


Niech więc tak będzie; trzymam cię za słowo.
Boyecie, pokaż kwity podpisane
Przez ojca jego, króla, komisarzy
Na odebraną całą sumę.


KRÓL


Pokaż.


BOYET


W tej chwili jeszcze nie przyszły papiery,
W których są kwity i inne dowody,
Lecz jutro wszystkie przedstawię ci, królu.


KRÓL


To mi wystarczy; zawsze jestem gotów
Wszystkie rozsądne podpisać warunki.
Tymczasem, pani, racz przyjąć gościnność,
Którą mój honor, bez krzywdy honoru,
Twojej godności może ofiarować.
Bram moich, księżno, nie możesz przestąpić,
Ale tu znajdziesz tak szczere przyjęcie,
Iż powiesz, że w mym sercu masz przytułek,
Którego pałac mój dać nie był w stanie.
Na dniu jutrzejszym odwiedzim cię znowu.


KSIĘŻNICZKA


Niech towarzyszem twoim pokój będzie!


KRÓL


A twe życzenia niech się spełnią wszędzie!


Wychodzi Król z orszakiem.

BIRON

do Rozaliny


Mojemu sercu polecę cię, pani.


ROZALINA


O, pokaż, proszę, chciałabym je widzieć.


BIRON


Ach, gdybyś mogła jęki jego słyszeć!


ROZALINA


Szaleniec chory?


BIRON


Tak, chory na serce.


ROZALINA


Na serce doktor krwi puszczenie radzi.


BIRON


Czy mu to ulży?


ROZALINA


Próba nie zawadzi.


BIRON


Niech więc twe oczy będą mi lancetem.


ROZALINA


Zrób lepiej, moim posłuż się sztyletem.


BIRON


Żyj długo, pani!


ROZALINA


Ty żyj krótko, panie!


BIRON


Na dzięki czasu dzisiaj mi nie stanie.


Oddala się.

DUMAIN

do Boyeta


Przebacz mi, proszę, co to jest za dama?


BOYET


To Rozalina, dziedziczka Alençon.[28]


DUMAIN


Piękne stworzenie. Dziękuję i żegnam.


Wychodzi.

LONGAVILLE

do Boyeta


Co to za dama w tej białej spódnicy?


BOYET


Wziąć za kobietę mógłbyś ją przy świecy.


LONGAVILLE


Ja się o imię jej pytałem ciebie.


BOYET


To jest jej własność, chowa ją dla siebie.


LONGAVILLE


Powiedz przynajmniej, czyją ona córką?


BOYET


Córką swej matki, jak mówią, jak wierzę.


LONGAVILLE


Niechże twej mądrej brody Pan Bóg strzeże!


BOYET


Tylko, mój panie, nie gniewaj się, proszę:
To jest dziedziczka domu Falconbridge'ów.


LONGAVILLE


Gniew mój już ostygł. Dziewka urodziwa.


BOYET


I ja tak myślę, jeśli wieść prawdziwa.


Wychodzi Longaville.

BIRON

do Boyeta


Kto jest ta w toku wysmukła dziewczyna?


BOYET


Jak powiadają, zwie się Katarzyna.[29]


BIRON


Zamężna?


BOYET


Tylko z swymi kaprysami.


BIRON


Żegnam na teraz; na teraz Bóg z wami.


Wychodzi. Damy zdejmują maski.

MARIA


Ten to jest Biron, szlachcic złotousty,
Każde u niego słowo koncept pusty.


BOYET


A każdy koncept puste tylko słowo.


KSIĘŻNICZKA


Słusznie odbiłeś słowem każde słowo.


BOYET


Dwa równie twarde starły się tarany.


MARIA


Może barany zarówno gorące.[30]


BOYET


O, prawda, ja bym, baranku kochany,
Chciał być baranem i na ust twych łące
Trawkę mą szczypać.


MARIA


Chcesz siebie żarcikiem
Zrobić baranem, a mnie pastewnikiem?


BOYET


I paść się na nim.


Chce ją pocałować.

MARIA


Nie, nie, głowo pusta,
Jeszcze gromadzkie nie są moje usta,
Chociaż w dwóch panów posiadaniu stoją.


BOYET


Kto ci panowie?


MARIA


Ja z fortuną moją.


KSIĘŻNICZKA


Dowcip z dowcipem ciężko jest pogodzić;
Lecz miast niewczesne pojedynki zwodzić
Zrobicie lepiej, gdy skończycie swary,
By spólnie napaść na króla Nawarry
I na pedantów jego klikę całą.


BOYET


Jeśli mnie zdanie me nie oszukało
(A rzadko zwodzi, w oczach bowiem czyta,
Co w głębiach serca rośnie i zakwita),
Król jest dotknięty.


KSIĘŻNICZKA


Czym takim, prosimy?


BOYET


My, kochankowie, afektem to zwiemy.


KSIĘŻNICZKA


A skąd to wnosisz?


BOYET


Istność jego cała
Ciekawą żądzą z ócz mu wyglądała.
Przez oczy jego serce się pyszniło,
Że twarz twą, rytą jak agat nosiło.
Język, co widzieć nie mógł jej, gdy mówił,
Zamilkł i w oczach mu się usadowił.
I wszystkie zmysły w zmysł jeden się zlały,
I na cud cudów razem poglądały;
Tak wszystkie były w źrenicach ujęte
Jak diamenty w krysztale zamknięte,
Które wzrok ślepią ogni swoich falą
I przechodzących żądzą kupna palą.
Na twarzy zachwyt tak wrył się głęboko,
Że miłość z ócz mu każde czyta oko.
Jutro ci oddam wszystkie jego włości,
Ty mu daj tylko całunek miłości.


KSIĘŻNICZKA


Spieszmy się, idźmy, bo Boyet gotowy…


BOYET


Co okiem dojrzał, opowiedzieć słowy[31].
Ja oczom jego pożyczam języka,
I tylko prawda z ust się mych wymyka.


ROZALINA


Mądry w miłości, mówisz, jakby książka.[32]


MARIA


Wieści od wnuka Kupida[33] odbiera.[34]


ROZALINA


To matką drugą była mu Wenera[35],
Bo ojciec brzydal.


BOYET


O szalone dziewki,
Czy nie słyszycie?


MARIA


Nie.


BOYET


To choć widzicie…


ROZALINA


Drogę przed nami.[36]


BOYET


Którą pośpieszycie.
Rozmowa z wami to nie są przelewki.


Wychodzą.

### AKT TRZECI

#### SCENA PIERWSZA

Inna część parku. Wchodzą Armado i Ćma.

ARMADO


Świergocz, mój paziu, zachwyć mój zmysł słuchu.


ĆMA

śpiewa


Concolinel[37].


ARMADO


Słodka nuta! Idź teraz, młoda latorośli, weź ten klucz, wypuść z klatki parobka i przyprowadź go tu co żywo. Zamierzam posłać przez niego list do mojej kochanki.


ĆMA


Czy chcesz, panie, zyskać serce twojej kochanki francuskim kołowrotkiem?[38]


ARMADO


Co, mam po francusku szwargotać i językiem jak kołowrotkiem obracać?


ĆMA


Nie, doskonały mój panie, ale zanuć piosneczkę końcem języka, nogą wybijaj takt kanaryjskiego tańca, ażeby słowom dodać efektu, wywracaj oczy, wywzdychiwaj jedną nutę po drugiej, to z gardła, jakbyś połknął miłość, o miłości śpiewając, to przez nos, jakbyś zażył miłość, miłość wąchając, z kapeluszem zapuszczonym niby okap na sklep twoich oczu, z rękami skrzyżowanymi na wklęsłym twoim brzuszku, jak królik na rożnie, lub z pięściami w kieszeniach, jak człowiek na starym obrazie; a nie upieraj się długo przy jednej piosneczce, wypuść trzy nuty i zaraz co nowego. Na tym stoi kawalerska doskonałość, to kawalerska sztuka, którą się łowią dziewczyny, które i bez tego ułowić by się dały, bo u kobiet ci mają najlepsze noty (zanotuj to sobie, panie), którzy na takich rzeczach najlepiej się znają.


ARMADO


A gdzie to kupiłeś tyle doświadczenia?


ĆMA


Za własne trzy grosze obserwacji.


ARMADO


Ale ot, lecz niestety…


ĆMA


Koń drewniany, zapomniany.[39]


ARMADO


Chcesz moją kochankę drewnianym koniem nazywać?


ĆMA


Nie wcale, mój panie, bo drewniany koń to źrebak, a pańska kochanka jest pewno mierzynką[40]. Ale czy zapomniałeś, panie, o twojej kochance?


ARMADO


Prawie zupełnie.


ĆMA


Niedbały studencie! Wyryj ją sobie dobrze w pamięci.


ARMADO


W pamięci i sercu, mój paziu.


ĆMA


I w wątrobie, mój panie; że to konieczne, dowiodę.


ARMADO


Czego dowiedziesz?


ĆMA


Że będzie ze mnie człowiek, jak urosnę, a zaraz, że moje trzy punkty prawdziwe. Masz ją w pamięci, bo nie możesz jej mieć w objęciach; masz ją w sercu, bo ją kochasz serdecznie; masz ją w wątrobie, bo ci się żółć poruszyła, że nie możesz jej posiadać.


ARMADO


Wszystkie trzy punkty sprawdziły się na mnie.


ĆMA


A choćby się ich i trzy razy więcej sprawdziło, to i tak z wszystkiego będzie zero.


ARMADO


Sprowadź tu pachołka; musi list mój do niej ponieść.


ĆMA


Sympatyczna to ambasada; koń w poselstwie od osła.


ARMADO


Hę, co tam mruczysz?


ĆMA


Mówię, panie, że musisz posłać tego osła na koniu, bo chodzi powoli. Ale idę.


ARMADO


Droga niedaleka; śpiesz się.


ĆMA


Szybko jak ołów, panie.


ARMADO


Jak to rozumiesz, piękny dowcipnisiu? Wszak ołów to metal ciężki, leniwy i powolny.


ĆMA


Minime, panie, co się znaczy — bynajmniej.


ARMADO


Ołów, powtarzam, metal jest leniwy.


ĆMA


A ty, mój panie, w sądach popędliwy:
Wypchnięty z strzelby ołów czy leniwy?


ARMADO


Cha! cha! Zabawny retoryczny dymek.
Mnie, widzę, strzelbą, siebie zrobił kulą:
Więc na parobka mojego cię cisnę.


ĆMA


Ognia, mój panie, a jak kula świsnę!


Wychodzi.

ARMADO


Bystry to chłopak, rozkoszne stworzenie!
O gwiazdy! Do was moje ślę westchnienie!
Męstwo ucieka, ból duszę zalega.
Ale, jak widzę, herold mój nadbiega.


Wchodzą Ćma i Łepak.

ĆMA


Cuda, panie, cuda! Łeb zwichnął nogę!


ARMADO


Jakaś szarada, jakaś zagadka. Więc wydeklamuj mi envoy[41].


ŁEPAK


Na co tu szarady i zagadki, na co envoy; to nie maść żadna. Babkowe liście, panie, babkowe liście. Ni envoy, ni maść żadna, tylko babkowe liście, panie.


ARMADO


Na cnotę, do śmiechu mnie pobudzasz; twoja głupia myśl porusza mi śledzionę; wzdęte płuca zmuszają mnie do śmiesznego śmiechu. O, przebaczcie mi, moje gwiazdy! Toć ta pusta pałka bierze maść za envoy, a wyraz envoy za maść.


ĆMA


Alboż inaczej myślą uczeni? Czy w envoy nie ma namaszczenia?


ARMADO


Nie, paziu, to epilog, a prościej, te słowa,
W których jaśniej poprzednia wyłuszcza się mowa.
Wyjaśnię to przykładem:
Bąk i małpa, i lis stary,
Że trzej, byli nie do pary.
To jest morał, a teraz envoy.


ĆMA


Ja dodam envoy, panie, powtórz tylko morał.


ARMADO


Bąk i małpa, i lis stary,
Że trzej, byli nie do pary.


ĆMA


Dopiero gdy gęś przybyła
Czwarta, wszystkich poparzyła.

Teraz ja zacznę twój morał, a ty, panie, powtórz moje envoy.

Bąk i małpa, i lis stary,
Że trzej, byli nie do pary.


ARMADO


Dopiero gdy gęś przybyła
Czwarta, wszystkich poparzyła.


ĆMA


Doskonałe to envoy, co się kończy na gęsi.
Czy chciałbyś co więcej?


ŁEPAK


Gęsią przez własne paź zrobił go usta,
Niezgorszy handel, jeżeli gęś tłusta.
Ja zawsze na tym i skończę, i zacznę,
Że gdzie gęś tłusta, tam envoy smaczne.


ARMADO


Dość na tym. Jak ta dysputa wyrosła?


ĆMA


Łeb zwichnął nogę w oczach twego posła;
Tom rzekł, ty, panie, zażądałeś envoy.


ŁEPAK


A ja babkowych zażądałem liści;
I stąd dysputa; paź przyniósł ci, panie,
Tłuściuchne envoy, gęś, którą kupiłeś.
I na tym, sądzę, targ skończył się cały.


ARMADO


Ale powiedz, jak Łepak zwichnął sobie nogę?


ĆMA


Opowiem wszystko jasno i dobitnie.


ŁEPAK


Nie może opowiadać jasno, kto rzeczy nie czuje; do mnie więc, Ćmo, envoy to należy.
Ja, Łepak, gdy się z mej kozy wymknąłem,
Na progu turmy[42] tę nogę zwichnąłem.


ARMADO


Nie mówmy o tej materii.


ŁEPAK


Póki się jej nie zbierze więcej na mojej nodze.


ARMADO


Słuchaj, Łepaku, wyzwolę cię.


ŁEPAK


Może w jakim grzesznym rzemiośle: to mi wygląda na envoy, to mi coś pachnie gęsią.


ARMADO


Na moją duszę, prostaku, chcę powiedzieć, że dam ci wolność, że oswobodzę twoją osobę, przed chwilą byłeś zamurowany, zamknięty, uwięziony, związany.


ŁEPAK


Prawda, wszystko prawda, a teraz, panie, chcesz być moim purgansem[43], chcesz mi dać rozwolnienie.


ARMADO


Daję wolność, wypuszczam cię z turmy pod tym jedynie warunkiem, że niniejsze oznajmienie oddasz w ręce wieśniaczki Żakinetty. To twoja remuneracja[44],

daje mu pieniądze

bo najlepszym stróżem mojego honoru jest szczodrobliwość dla sług moich. Ćmo, za mną!


Wychodzi.

ĆMA


Żegnaj, Łepaku.


ŁEPAK


O kosztowny łucie
Ludzkiego mięsa! Ty byś Żyda sprzedał!

Wychodzi Ćma.

A teraz obaczmy jego remunerację. Remuneracja! To łaciński wyraz na trzy szelągi. Trzy szelągi, remuneracja. Ile za tę tasiemkę? — Grosz. — Nie, dam ci remunerację, i dobiłem targu. Remuneracja! To piękniejszy wyraz niż talar niemiecki. Odtąd w kupnie i sprzedaży tylko na remuneracje będę rachował.


Wchodzi Biron.

BIRON


Ha, to ten poczciwy hultaj, Łepak. Szczęśliwe spotkanie.


ŁEPAK


Powiedz mi, proszę, mój panie, ile łokci pąsowej wstążki można kupić za remunerację?


BIRON


Co to jest remuneracja?


ŁEPAK


Co? Trzy szelągi.


BIRON


Tyle właśnie, ile można kupić jedwabiu za trzy szelągi.


ŁEPAK


Dziękuję ci, dostojny panie, Bóg z tobą!


BIRON


Czekaj, potrzebna mi jest twoja pomoc;
Jeśli na moją zasłużyć chcesz łaskę,
Zrób mi to, o co zamierzam cię prosić.


ŁEPAK


Kiedy chcesz, panie, żebym to zrobił?


BIRON


Dziś po południu.


ŁEPAK


Zrobię chętnie. Do zobaczenia.


BIRON


Aleć jeszcze nie wiesz, co masz zrobić.


ŁEPAK


Dowiem się, jak zrobię.


BIRON


Żeby zrobić, musisz wprzódy wiedzieć, co masz zrobić.


ŁEPAK


Przyjdę do waszej dostojności jutro rano.


BIRON


Dziś po południu musisz rzecz załatwić.
Dzisiaj księżniczka ma polować w parku;
W jej towarzystwie urodna jest pani,
Język wymawia słodkie jej nazwisko,
Kiedy najsłodsze wydawać chce dźwięki,
Ludzie jej dają Rozaliny imię.
Pytaj się o nią i w białe jej ręce
Oddaj to pismo opieczętowane.
Daję ci z góry twą gratyfikację.


Daje mu pieniądze.

ŁEPAK


Gratyfikacja! O słodka gratyfikacjo! Lepsza od remuneracji o jedenaście groszy i dwa szelągi lepsza. O najsłodsza gratyfikacjo! Wykonam wszystko co do litery. Gratyfikacja — remuneracja.


Wychodzi.

BIRON


I być to może? Biron zakochany!
Ja, co miłości biczem dotąd byłem,
Ja, ja miłosnych westchnień kat okrutny,
Krytyk, stróż nocny wszystkich zakochanych,
Ja, dumny pedant, ja ochmistrz surowy
Chłopięcia wszystkich ćmiącego przepychem,
Ślepego dziecka ciągle skwierczącego,
Starca i dziecka, olbrzyma i karła,
Kupida, króla miłosnych wierszydeł,
Rąk załamanych wszechwładnego pana,
Namaszczonego króla wszystkich westchnień,
Rządcy próżniaków, wszystkich malkontentów
I wszystkich spódnic groźnego książęcia,
Wielkiego wodza i imperatora,
Co woźnych tyle na swej trzyma służbie!
O moje biedne, małe moje serce!
I ja mam zostać jego adiutantem,
I ja się w jego ubrać mam kolory
Na wzór obręczy jarmarcznego skoczka!
Co? Ja mam kochać? Ja żony mam szukać,
Którą potrzeba, jak niemiecki zegar,
Wciąż reperować, bo ciągle się psuje,
Zawsze źle idzie, źle godziny znaczy,
Choć go pilnujesz wciąż i regulujesz?[45]
Ze trzech najgorszą pokochać szalenie,
Pustą dziewczynę, o brwiach z aksamitu,
Co zamiast oczu ma dwie kule smoły,
Która, przysięgam, figla mi wypłata,
Choćby sam Argus[46] był jej eunuchem?
Do niej mam wzdychać! Dla niej sen postradać!
Modlić się do niej! Ha, to ciężka plaga,
Którą za karę Kupido mi zesłał,
Że się ważyłem mało dotąd cenić
Jego wszechwładną, straszną, małą władzę.
Będę więc kochał, pisał, wzdychał, prosił,
Błagał i jęczał, na nic żal nie zda się:
Ten kocha panią, a tamten jej Kasię.


Wychodzi.

### AKT CZWARTY

#### SCENA PIERWSZA

Inna część parku. Wchodzą Księżniczka, Rozalina, Maria, Katarzyna, Boyet, panowie, służba, Gajowy.

KSIĘŻNICZKA


Czy to król konia swojego tak spinał
Po spadzistości góry?


BOYET


Nie wiem, pani,[47]
Ale, jak sądzę, to nie król Nawarry.


KSIĘŻNICZKA


Kto on jest kolwiek, czynem swoim dowiódł,
Że myśli jego drapią się wysoko.
Dzisiaj stanowczą odbiorę odpowiedź,
Z sobotnim słońcem wracamy do Francji.
Gajowy, pokaż mi teraz drzew kępę,
W której się mamy skryć, żeby mordować.


GAJOWY


Tu, na tej lasu zarosłej krawędzi,
Najlepsze miejsce na strzał najpiękniejszy.


KSIĘŻNICZKA


Zapewne myślisz, że gdy piękność strzela,
I strzał nazywać trzeba najpiękniejszym.


GAJOWY


Nie, pani moja, nie myślałem o tym.


KSIĘŻNICZKA


Co? Chwalisz naprzód, a cofasz się potem?
Chwało piękności, jak jesteś niepewną!
Nie jestem piękną?


GAJOWY


Jesteś nią, królewno.


KSIĘŻNICZKA


Próżno mnie teraz malujesz słowami,
Brzydkiej piękności nie darz pochwałami.
Jak lustro obraz oddałeś z szczerotą;
Za brzydkie słowa piękne przyjmij złoto.


GAJOWY


Wszystko jest piękne, pani, co jest twoje.


KSIĘŻNICZKA


Patrz, ma szczodrota zbawia piękność moją.
Kacerstwo[48] godne w tej grasować porze:
Ręka, co daje, brzydką być nie może.
Daj mi łuk teraz. Wśród strzelców wesela
Najgorzej robi, kto najlepiej strzela.
Ja zawsze z chwałą wyjdę z polowania.
Chybię? To litość zabijać mi wzbrania.
Trafię? To sztuki dowód doskonały,
Nie żeby zabić, ale dla pochwały.
Tak w ludzkich sprawach dzieje się nierzadko,
Czarnych jest zbrodni chwała nieraz matką;
Nieraz za blaskiem, za wrzawą, za chwałą
Serc naszych siłę wytężamy całą.
Jak ja dla chwały, co mnie teraz łechce,
Strzelam do stworzeń, których krzywdy nie chcę.


BOYET


Czy nie dla chwały dumne pragną panie
Mężów pod swoje podbić panowanie?


KSIĘŻNICZKA


Tylko dla chwały, a godne są chwały
Panie, co panów swych podbić umiały.


Wchodzi Łepak.

BOYET


Zbliża się członek uczonego bractwa.


ŁEPAK


Dzień dobry całej kompanii. Powiedzcie mi, proszę, piękne panie, która tu z was trzyma czoło?


KSIĘŻNICZKA


Powinien byś ją sam rozpoznać, przyjacielu, gdy inne są „bezczelne”.


ŁEPAK


Która jest największa pani, najwyższa?


KSIĘŻNICZKA


Najszersza i najdłuższa.


ŁEPAK


Masz rację, pani, najszersza, najdłuższa;
Co prawda, nie grzech. Gdyby kibić twoja
Tak była cienka jak mądrość jest moja,
Każdej z tych dziewek przepaska, choć wąska,
Byłaby dobra dla ciebie przewiązka.
Tyś jest tu pani, boś najstateczniejsza.


KSIĘŻNICZKA


Mów, czego pragniesz, a o resztę mniejsza.


ŁEPAK


Do Rozaliny rąk bilet przynoszę,
Pisał go Biron.


KSIĘŻNICZKA


Daj mi list ten, proszę,
Oddam, gdzie trzeba. Dziękuję, kurierze,
Tego kapłona Boyet nam rozbierze
Jak dobry krajczy.


BOYET


Nie tracę więc chwili.
Z koperty widzę, że się kurier myli,
List ten pisany jest do Żakinetty.


KSIĘŻNICZKA


Mniejsza do kogo, zawsze do kobiety;
Więc bez skrupułu list ten odczytamy.
Odłam pieczątkę, a słuchajcie, damy.


BOYET

czyta


„Na niebo, że jesteś piękna, to najnieomylniejsza prawda, prawda, że jesteś urodna, czysta prawda, że jesteś najmilejsza. Piękniejsza niż piękność, urodniejsza niż uroda, prawdziwsza niż prawda, sama ulituj się nad swoim heroicznym wasalem. Wielkomyślny i wszechwładny król Kofetua rzucił oko na zgubną i niewątpliwą żebraczkę Zenelofanę; on by to słusznie mógł powiedzieć: veni, vidi, vici, co anatomizowane na pospolity język (o, podły i ciemny pospolity język) znaczy videlicet: przyszedł, raz, obaczył, dwa, podbił, trzy.[49] Kto przyszedł? Król. Po co przyszedł? Obaczyć. Po co obaczył? Aby podbił. Do kogo przyszedł? Do żebraczki. Kogo obaczył? Żebraczkę. Kogo podbił? Żebraczkę. Ostateczny wypadek jest zwycięstwo. Po czyjej stronie? Po stronie króla. Branka jest zbogacona, a kto ta branka? Żebraczka. Na katastrofę przyszło małżeństwo, a na kogo spadło, czy na króla? Nie, na oboje w jednym albo na jednego w obojgu. Tym królem ja jestem, bo tak wymaga porównanie; ty tą żebraczką, bo tak świadczy twoje niskie położenie. Mamże nakazać ci miłość? Mógłbym. Mamże zmusić cię do miłości? Byłbym w stanie. Mamże błagać cię o miłość? To moje postanowienie. Na co zmienisz twoje łachmany? Na falbany. Na co łaty? Na bławaty. A siebie? Na mnie. Tak więc, oczekując twojej odpowiedzi, profanuję moje usta na twojej nodze, moje oczy na twoim obrazie, a moje serce na wszystkich twoich członeczkach.

Twój, w najczulszych zamiarach dla twojej służby
Don Adriano de Armado”

Ach, czyli[50] słyszysz, baranku ubogi,
Jak lew nemejski[51] ryczy nie na żarty?
W pokorze ducha rzuć mu się pod nogi,
Może poigra, gdy wróci obżarty,
Lecz gdy się oprzesz, zębem bez litości
W czarnej jaskini pokruszy twe kości.


KSIĘŻNICZKA


Ptak, co to pisał, jakie nosi skrzydło?
Czy lepsze kiedy czytałeś piśmidło?


BOYET


Styl ten nie obcy dla mego jest ucha.


KSIĘŻNICZKA


Któż go zapomni, gdy go raz podsłucha?


BOYET


Nowy Monarcho[52], to Hiszpan Armado,
Co bawi króla z całą jego Radą.


KSIĘŻNICZKA


Powiedz, przez kogo list ten był pisany?


ŁEPAK


Przez mego pana.


KSIĘŻNICZKA


Gdzie miał być oddany?


ŁEPAK


Mój pan dostojny pisał go do pani.


KSIĘŻNICZKA


Kto pan ten, powiedz, a kto jest ta pani?


ŁEPAK


Pan ten jest Biron, uczciwe panisko,
A Rozalina pani jest nazwisko.


KSIĘŻNICZKA


Jest tu pomyłka, lecz nie mówmy o tem:

do Rozaliny

Weź to na teraz, drugi przyjdzie potem.


Wychodzą Księżniczka z orszakiem.

BOYET


Kto to poluje, chciałbym się dowiedzieć.


ROZALINA


Jeżeli nie wiesz, mogę ci powiedzieć.


BOYET


O, powiedz, Boyet pokornie cię prosi.


ROZALINA


Ta właśnie, która łuk i strzały nosi.


BOYET


Pani rogate poluje bydlęta,
Lecz gdy się kiedyś doczekamy święta,
Że męża weźmiesz, o zakład, w tym lecie
Nie chybią rogi na szerokim świecie.
Co, czy trafiłem?


ROZALINA


Jednak, przyjacielu,
Ja lepiej trafię.


BOYET


Gdzie jeleń na celu?


ROZALINA


Jeśli się jeleń po rogach poznaje,
To ty nim jesteś. Jak ci się to zdaje?


MARIA


W samo cię czoło trafiła, Boyecie.


BOYET


Ją trafią niżej. Trafiłem cię przecie.


ROZALINA


Czy mam ci powtórzyć starą przypowiastkę, która była już człowiekiem, kiedy Pepin[53], król francuski, był jeszcze w pieluchach, gdy mowa o „trafisz”?


BOYET


To ja ci odpowiem równie starą, która była już kobietą, kiedy Guinewra[54], królowa Brytanii, była jeszcze małą dziewczynką, gdy mowa o „trafisz”?


ROZALINA

śpiewa


Przysięgam, nie trafisz, nie trafisz, nie trafisz,
Nie trafisz, nie trafisz, mój panie.


BOYET

śpiewa


Jeśli nie trafię, nie trafię, nie trafię,
To inny cię trafić, cię trafić jest w stanie.


Wychodzą Rozalina i Katarzyna.

ŁEPAK


Co za wyborni strzelcy, na uczciwość moję!


MARIA


A w samo centrum tarczy trafili oboje.


BOYET


O centrum mówi pani? Jeśli wolno radzić,
Radziłbym dla pewności kołek w centrum wsadzić.


MARIA


Darmo niepewną ręką w cel trafić się kusisz.


ŁEPAK


Jeśli w centrum chcesz trafić, przybliżyć się musisz.


BOYET


Gdy moja dłoń zawiedzie, twoja pewniej strzeli.


ŁEPAK


I kołek w centrum tarczy na dwoje rozdzieli.


MARIA


Za tłuste twoje żarty, skończmy więc je, proszę.


ŁEPAK


Za mocna jest na pałki, wyzwij ją na kule.


BOYET


Boję się. Piękne słówko, żegnamy się czule.


Wychodzą Boyet i Maria.

ŁEPAK


Prostak! Na moją duszę, głupiuchne panisko!
Jak go ja i te panie stawiliśmy nisko!
To mi dowcip prawdziwy, co tak łatwo rośnie,
Tak się grzecznie rozwija, stosownie, a sprośnie.
Armado, to mi człowiek! Równego mu nie ma,
Jak pięknie z damą idzie i wachlarz jej trzyma!
Z jaką gracją całunek przez rękę jej wyda!
A w przysięgach miłosnych jak wielki i modny!
A dopieroż paź jego! Sługa pana godny,
Ten drobny niuch dowcipu, patetyczna gnida!
Hola, hola!


Słychać krzyk strzelców za sceną; wybiega.

#### SCENA DRUGA

Inna część parku. Wchodzą Holofernes, Nataniel, Tępak.

TĘPAK


Przewielebne polowanie, zaprawdę, i dokonane ze świadectwem dobrego sumienia.


HOLOFERNES


Jeleń był, jak wiesz, sanguis — we krwi, dojrzały jak reneta wisząca teraz, niby klejnot na uchu coelo — firmamentu, błękitu, nieba, a otóż jak leśne jabłko, spadające na powierzchnię terrae, gruntu, pola, ziemi.


NATANIEL


Wyznaję, mądry Holofernesie, że słodka jest rozmaitość w twoich epitetach, jak na literata przystoi[55]; mogę cię jednak zapewnić, że to był jeleń łowny.


HOLOFERNES


Dobrodzieju Natanielu, haud credo[56].


TĘPAK


Nie był to haud credo, ale koziołek.


HOLOFERNES


Co za barbarzyńskie wyrażenie! Jest to przecie rodzaj insynuacji, że tak powiem, in via, w drodze tłumaczenia, żeby facere[57], że się tak wyrażę, replikę, albo raczej ostentare[58], pokazać, że się tak wyrażę, pokazać jego sposób myślenia, sposób niestrojny, nieokrzesany, niewykształcony, surowy, niećwiczony albo raczej nieuczony, albo najraczej zielony; wziąć moje haud credo za jelenia!


TĘPAK


Powiedziałem, że jeleń nie był haud credo, ale koziołek.


HOLOFERNES


Dwa razy warzona prostoto[59]! bis coctus![60] — O, potworne nieuctwo, jakże potwornie wyglądasz!


NATANIEL


Nigdy się on nie karmił łakociami, które w książkach rosną,
nigdy on nie jadł papieru, że tak powiem, nie pił atramentu.
Dowcip jego pusty, to bydlę czułe tylko w najcieleśniejszych swoich częściach.
Dlatego Bóg stworzył jałowe rośliny, byśmy wdzięczność znali,
My, ludzie dowcipu i gustu, żeśmy lepsze owoce wydali,
Bo jak próżność i głupstwo nie przystoją mnie, com chował się w szkole,
Tak prostakom nie przystoi chcieć uczonych grać rolę.
Lecz omne bene[61] mówię, jak to stary doktor naucza,
Niejeden deszcz znieść może, choć mu wiatr dokucza.


TĘPAK


Skoroście takie mędrki, zgadnijcie: gdy się Kain rodził,
Kto miał już miesiąc, choć dziś tygodni pięciu nie dochodzi.


HOLOFERNES


Dictynna: mój Tępaku, Dictynna, dobry mój Tępaku.


TĘPAK


Któż to jest ta Dictynna?


NATANIEL


Tytuł Feby, Luny, księżyca.


HOLOFERNES


Gdy Adam miesiąc liczył, miesiąc także liczyła Dictynna,
A nie miała pięciu tygodni, gdy stary Adam starego miał syna.
Aluzja zawsze dobra, choć przemienione nazwiska.


TĘPAK


To prawda, koluzja zawsze dobra, choć przemienione nazwiska.


HOLOFERNES


Panie, dopomóż twojemu dowcipowi! Ja mówię, że aluzja zawsze dobra, choć przemienione nazwisko.


TĘPAK


A ja mówię, że poluzja zawsze dobra, choć przemienione nazwiska, bo księżyc nigdy nie ma więcej jak miesiąc, a do tego dodaję, że jeleń, którego zabiła księżniczka, był to koziołek.


HOLOFERNES


Dostojny Natanielu, czy chcesz, żebym ci wydeklamował epitaphium, które napisałem ex tempore[62] na śmierć jelenia? Żeby się nie sprzeciwiać nieukowi, nazwałem jelenia, którego zabiła księżniczka, koziołkiem.


NATANIEL


Perge[63], mądry Holofernesie, perge, tylko żadnych wszeteczności.


HOLOFERNES


Będę trochę igrał z literami, bo to dowód łatwości w kompozycji.
Kolec królewny, kłując, w kozła jelenia przerzucił,
Bo jeleń kozłem został, gdy kozła przewrócił,
Przy koziołku „L” napisz, pięćdziesiąt ich będzie,
Będzie ich sto, gdy jeszcze drugie „L” przybędzie.


NATANIEL


Rzadki talent![64]


HOLOFERNES


To dar, który posiadam; powszedni, bardzo powszedni. Wyobraźnia szalona i błędna, pełna forma, figur, postaci, przedmiotów, wyobrażeń, aprehensji[65], poruszeń, rewolucji, poczętych w brzuszku pamięci, żywionych w łonie pia mater[66], a porodzonych przy dojrzałej sposobności. Dobry to dar jest dla ludzi, którym na bystrości nie zbywa, za co Panu Bogu dziękuję.


NATANIEL


I ja też chwalę Pana za ciebie, i wszyscy moi parafianie to samo by robić powinni, bo ich synowie dobrze są przez ciebie ćwiczeni, a ich córki wielkie robią postępy pod twoim kierunkiem; jesteś też zacnym członkiem rzeczypospolitej.


HOLOFERNES


Mehercle[67] jeśli ich synom nie zbywa na dowcipie, nie zbędzie im na nauce; jeśli ich córki są otwarte, napełnię je nauką. Ale vir sapit, qui pauca loquitur[68]. Niewieścia dusza nas pozdrawia.


Wchodzą Żakinetta i Łepak.

ŻAKINETTA


Bóg wam daj dzień dobry, panie wikary.


HOLOFERNES


Panie wikary? Quasi[69] „wio kary”? A skoro „wio!” wołasz, który z nas kary?


ŁEPAK


A jużci ten, panie bakałarzu, który najpodobniejszy do konia.


HOLOFERNES


Niezgorzej wierzgnął. Dobry połysk dowcipu w garści ziemi, dosyć ognia dla krzemienia, dosyć pereł dla wieprzaka. Pięknie, dobrze.


ŻAKINETTA


Dobry panie wikary, bądź tak dobry, list mi ten przeczytaj, oddał mi go Łepak, a przysłał pan Harmata. Proszę cię, przeczytaj mi go.


HOLOFERNES


Fauste, precor, gelida quando pecus omne sub umbra ruminat[70] i tam dalej. O dobry stary Mantuańczyku![71] Mogę do ciebie zastosować, co jeden podróżny o Wenecji powiedział:

Venetia! Venetia!
Chi non ti vede, non ti pretia. [72]

Stary Mantuańczyku! Stary Mantuańczyku! Kto cię nie rozumie, ten cię nie kocha. — Ut, re, sol, la, mi, fa[73]. — Z przeproszeniem, jaka treść listu? Albo raczej, jak powiada Horacjusz w swojej… — Na moją duszę, wiersze!


NATANIEL


Wiersze, mospanie, a do tego bardzo uczone wiersze.


HOLOFERNES


Odczytaj mi choć jedną zwrotkę, strofę, stanzę. Lege, domine[74].


NATANIEL

czyta


Przeniewierca z miłości, miłość przysiąc pragnę;
Bo niezmienne jest słowo jasnym oczom dane;
Sobie niewierny, wiernym wiecznie ci zostanę:
Myśl, dąb dla mnie, przed tobą jakby trzcinę nagnę.
Błędny wprzód umysł, odkąd czyta w tych źrenicach,
Poznał wszystkie rozkosze i zachwyty sztuki;
Kto ciebie ujrzał, wszystkie ten zgłębił nauki;
Mądry język, co godnie o twych śpiewał licach.
Niskie cię tylko widzą bez zachwytu dusze;
Ja też dumny, że widzieć i kochać cię muszę.
Twój wzrok jest błyskawicą, głos twój, gdy surowy,
Jest jak piorun, inaczej słodki jak muzyka.
O aniele, miłości przebacz śmiertelnika,
Że niebios córkę śpiewa śmiertelnymi słowy.


HOLOFERNES


Nie oddajesz z potrzebną energią apostrofu, dlatego też chybiasz w akcencie. Pozwól mi raz jeszcze przejrzeć canzonettę[75]. Liczba zgłosek zachowana, ale i na tym koniec. Co do elegancji, łatwości, złotej kadencji i poetycznej, caret[76]. Ovidius Naso[77], to mi był człowiek; a dlaczego, proszę Naso, jeśli nie dlatego, że umiał wąchać wonne kwiaty wyobraźni, wstrząśnienie inwencji? Imitari[78] jest nic: i pies robi za panem, i małpa za dozorcą, i koń tresowany za jeźdźcem. Ale, damozello, panienko, czy to do ciebie pisano?


ŻAKINETTA


Tak jest, przez niejakiego pana Birona, jednego z dworzan cudzoziemskiej królewny.


HOLOFERNES


Rzućmy oko na adres. „Do śnieżnobiałej rączki najpiękniejszej pani Rozaliny”. Wejrzyjmy raz jeszcze na treść listu; obaczmy imię adresującej i osoby adresowanej. „Twój sługa, pani, na wszystko gotów, Biron”. Wielebny Natanielu, ten Biron jest to jeden ze sprzymierzonych królewskich; wystosował on ten list do towarzyszki obcej królewny; a list, przypadkowo albo drogą podstępu, zabłąkał się. Dreptaj, moja duszko, oddaj ten papier w królewskie ręce. Jego królewskiej mości wiele na tym może zależeć. Mniejsza o komplementy, uwalniam cię na ten raz od powinności. Adieu![79]


ŻAKINETTA


Dobry Łepaku, chodź ze mną. Niech Bóg zachowa waspanów.


ŁEPAK


Jestem gotowy, dziewczynko.


Wychodzą Żakinetta i Łepak.

NATANIEL


Zrobiłeś to, panie, w bojaźni bożej i bardzo pobożnie, a jak to mówi jeden ojciec Kościoła…


HOLOFERNES


Nie mów mi o ojcach Kościoła, boję się farb farbowanych. Ale wracając do wierszy, czy ci się podobały, wielebny Natanielu?


NATANIEL


Cudownie, co do stylu.


HOLOFERNES


Zaproszony dziś jestem na obiad przez ojca jednego z moich uczniów. Jeśli ci po myśli, nim siądziemy do stołu, zaszczycić nas twoim błogosławieństwem, mocą powagi, której używam u rodziców wyżej wzmiankowanego wyrostka albo ucznia, podejmuję się otrzymać ci ben venuto[80], a przy obiedzie dowiodę, że wiersze te zdradzają nieuctwo, nie mają ani poetycznego smaku, ani dowcipu, ani inwencji. Błagam cię, zaszczyć nas swoją obecnością.


NATANIEL


Dziękuję z całego serca, bo towarzystwo, mówi tekst, jest szczęściem żywota.


HOLOFERNES


A tym razem tekst niewątpliwą mówi prawdę.

do Tępaka

Ciebie także zapraszam. Nie sądzę, żebyś mi chciał „nie” powiedzieć, pauca verba[81]. Chodźmy! Gdy dwór bawi się polowaniem, użyjmy też i my naszego wczasu[82].


Wychodzą.

#### SCENA TRZECIA

Inna część parku. Wchodzi Biron z papierem w ręku.

BIRON


Król poluje na jelenia, ja poluję na samego siebie; oni łapią ptactwo smolnym lepem, ja się sam smołą oblepiłem, smołą, która plami. Plami, brzydkie słowo! Niech i tak będzie! Ukój się, boleści, bo, jak powiadają, błazen to powiedział, a ja dziś na błazna wyszedłem. Dobrze rozumujesz, dowcipnie! Przez Boga, ta miłość jest szalona jak Ajaks[83], zabija barany, zabije też i mnie, mnie barana. To drugi niezbity na moją obronę dowód. Nie chcę kochać, niech mnie powieszą, jeśli będę kochał. Nie, przysięgam, nie chcę. Ale ach, jej oczy! Na to światło dzienne, gdyby nie jej oczy, nie kochałbym jej, tak jest, gdyby nie dwoje jej oczu. Ale postrzegam, że tylko kłamię, bezwstydnie samemu sobie kłamię. Na niebo, kocham, to mnie nauczyło rymować, melancholizować, a oto próbki moich rymów i mojej melancholii. Cóż robić! Odebrała już jeden mój sonet. Pajac go poniósł, szaleniec go posłał, a odebrała go pani: słodki pajac, słodszy szaleniec, a najsłodsza pani! Na świat przysięgam, że gdyby i trzej inni w te same wpadli sidła, nie troszczyłbym się o to więcej niż o szpilkę. Ale widzę, że zbliża się z nich jeden z papierem, o Boże, ześlij mu wzdychanie!


Włazi na drzewo. Wchodzi Król z papierem.

KRÓL


Niestety!


BIRON

na stronie


Postrzelony, jak Bóg żywy! Dalej, słodki Kupidynie! Trafiłeś go twoją ptasią kuszą pod lewą brodawkę: na uczciwość — tajemnie.


KRÓL

czyta


Nie tak słodkim całunkiem złote słońce darzy
Świeżą kroplę poranku na róż listkach drżącą
Jak ócz twych złoty promień, gdy na mojej twarzy
Pije rosę wśród chłodów nocy spadającą;
I nie tak jasno promień srebrnego księżyca
Przegląda się w srebrzystym jasnych wód krysztale,
Jak się jasno twe piękne przeglądają lica
We łzach, co z ócz mych płyną jak wód wieczne fale.
Każda łza jest rydwanem; z jego wysokości,
Okrutna, z cierpień moich śmiejesz się i szydzisz,
Na moją twarz poglądasz, a w mojej bladości
Tylko pewny twój triumf i twą chwałę widzisz.
Okrutna, czyliż w wiecznych smutków przepaść wpadłem?
Czy wiecznym łzy me będą dla ciebie zwierciadłem?
Twych wdzięków, o królowo królowych wszechwładna,
Ani język wypowie, ni myśl pojmie żadna.

By się jej dostał, tu papier zostawię,
Słodkie szaleństwo, ukryj się w tej trawie!

Odchodzi na stronę. Wchodzi Longaville z papierem.

Ha, to Longaville; czyta zadumany.


BIRON

na stronie


Witaj nam, trzeci szaleńcze zbłąkany!


LONGAVILLE


Niestety, krzywoprzysiągłem!


BIRON


Prawda, przychodzi z papierem jak krzywoprzysięzca.[84]


KRÓL

na stronie


Kolega, widzę, w grzechu i katuszy.


BIRON

na stronie


Pijak pijaka kocha zwykle z duszy.


LONGAVILLE


Jamże jest pierwszy z krzywoprzysiężników?


BIRON

na stronie


Pociesz się, dwóch już miałeś poprzedników:
Ty szubienicy trzecie drewno w rzędzie,
Na której cnota nasza wisieć będzie.


LONGAVILLE


Wiersz ten zbyt słaby, serca jej nie wzruszy.
Słodka Maryjo, królowo mej duszy!
Sądzę, że proza lepiej myśl mą wyda!


BIRON

na stronie


Rym to jest lampas na spodniach Kupida,
Nie szpeć ich, proszę.


LONGAVILLE


Wolę tak je posłać.

Czyta.

Twoich oczu niebieską ujęte wymową,
Me serce niegdyś dane zgwałciło przysięgi.
Lecz grzechem być nie może dla takiej potęgi
O przysięgach zapomnieć, złamać dane słowo.
Kobiet się wyprzysięgłem — ty jesteś bogini;
Nie kochałem ziemianki, kochając anioła;
Jeżeli miłość moja zyskać twoją zdoła,
Twoja miłość, aniele, niewinnym mnie czyni.
Ślub mój tchnieniem był tylko, tchnienie parą było,
Którą ty, słońce moje, jak parę wypiło;
Samemu sobie obcy, wsiąkłem odtąd w ciebie,
Jeżeli to jest grzechem, pośród głupców tłumu
Gdzie głupiec, co by dosyć nie znalazł rozumu,
Aby grzech taki spełnić i utonąć w niebie?


BIRON

na stronie


Miłosne szały z mięsa bóstwo czynią,
Głupiuchną gąskę zmieniają w boginią,
To bałwochwalstwo! Niech nam Bóg poradzi,
Na dobrą drogę zbłąkanych sprowadzi!


Wchodzi Dumain z papierem.

LONGAVILLE


Jak jej to posłać? — Ale ktoś nadchodzi.


Odchodzi na stronę.

BIRON


Widząc, że w zmrużka[85] gramy jakby młodzi,
Niby półbożek, chmurami owity,
Na ból poglądam w ludzkich piersiach skryty.
To worek nowy do jednego młyna.
Wszystko po mojej myśli iść zaczyna;
I Dumain marzy wśród miłosnych smutków:
W jednym półmisku czterech widzę dudków[86].


DUMAIN


O Kasiu boska!


BIRON

na stronie


Szalony błazenku!


DUMAIN


Z nieba na ziemię zesłany aniele!


BIRON

na stronie


Mało w niej nieba, gliny tylko wiele.


DUMAIN


Bursztyn ćmią blaskiem włosy bursztynowe.


BIRON

na stronie


Kruk bursztynowy, widowisko nowe.


DUMAIN


Jak cedr wysmukła.


BIRON

na stronie


A chodzi zgarbiona,
Rzekłbyś, że w ciąży oba jej ramiona.


DUMAIN


Jak dzień pogodna.


BIRON

na stronie


Jak jest dzień czasami,
Kiedy się słońce schowa za chmurami.


DUMAIN


Mym prośbom, Boże, racz dać wysłuchanie.


LONGAVILLE

na stronie


I moim także.


KRÓL

na stronie


I moim, o Panie!


BIRON

na stronie


I moje amen niech wszystko uświęci.


DUMAIN


Darmo ją pragnę wyrzucić z pamięci;
Ona, jak febra, we krwi mojej płynie,
I myśleć każe o sobie jedynie.


BIRON

na stronie


Krwi sobie upuść co prędzej, człowiecze,
Na salaterkę z krwią może wyciecze.


DUMAIN


Obaczmy, jak ją Muza moja śpiewa.


BIRON

na stronie


Nowa piosenka na stare motywa.


DUMAIN

czyta


Raz w pogodnym ranku wiosny
Miłość, której wiosna wszędzie,
Ujrzała różę na grzędzie,
Z którą igra wiatr miłosny —
I z westchnieniem się przemyka
W jedwabne kwiatka osłony,
A kochanek zasmucony
Chciałby cieniem być wietrzyka.
Wietrzyk może cię całować;
Jakbym chciał tak triumfować!
Lecz przysięga mojej dłoni
Uszczknąć z cierni twej cię broni!
Ciężkie prawo dla krwi młodej,
Na miłości chciwej miody.
Nie bierz mi za grzech, kochanko,
Że z przysiąg igraszkę robię;
Jowisz[87] przysiągłby przy tobie,
Że Junona[88] jest Cyganką[89],
O swym by zapomniał niebie,
Został śmiertelnym dla ciebie.

Z tą odą, bilet, w prostszej trochę mowie,
Mojej miłości smutki jej wypowie,
Ach, gdyby król mój i jego wasale
Mym złym przykładem kierować się chcieli!
Hańbę mą zmniejsza, kto mą hańbę dzieli:
Gdzie wszyscy grzeszą, nie grzeszy nikt wcale.


LONGAVILLE

pokazuje się


Nie ma litości miłość twa, Dumainie,
Gdy chcesz na drugich przelać twe cierpienie.
Wyglądaj blado! Ja bym się rumienił,
Gdybym tak nagle słowo moje zmienił.


KRÓL

pokazuje się


Więc wstydź się teraz, jak on w miłość wkuty,
Dwa razy grzeszysz, robiąc mu wyrzuty.
Nie, nie, Longaville Marii nie kocha,
W czułych sonetach do ócz jej nie szlocha;
Nie miał na piersiach załamanych dłoni,
Aby mu serce nie uciekło do niej.
W krzaku tym skryty wszystko podsłuchałem
I za was obu wstydzić się musiałem.
Znam uczuć waszych poetyczną miarę,
Widziałem nawet westchnień waszych parę;
Wiem, jak się w rymach waszych przemieniały
Na złoto włosy, oczy na kryształy.

do Longavilla

Tyś był dla raju słowo gotów złamać.

do Dumaina

Dla twej piękności Jowisz gotów kłamać.
Nie wiem, co powie Biron, gdy usłyszy,
Czym dane słowo jest dla towarzyszy.
Jak srogo dowcip jego na was wsiędzie!
Jak triumfować i śmiać się z was będzie!
Nie chciałbym nawet i za góry złota,
By równa o mnie doszła go sromota.


BIRON


Niech więc obłuda chłostę swą dostanie,
Przebacz mi, błagam, królu mój i panie.

złazi z drzewa

Jak śmiesz, ujęty sam w miłości pęta,
Za miłość karcić biedne niebożęta?
Królu, czy oczy twe nie są rydwanem,
A łzy zwierciadłem pewnej księżnie danem?
Nie gwałcisz słowa, a mgliste sonety
Składają tylko biedne wierszoklety.
Pojąć nie mogę, jak was wstyd nie pali,
Żeście tak łatwo złapać się im dali;
Ty w jego, w twoim król źdźbło ujrzał oku,
Ja w trzech źrenicach dostrzegłem bierwiono[90];
Co za komedię widziałem szaloną
Westchnień i jęków, łez gorzkich potoku!
Jakżem się cały od wstydu czerwienił,
Gdy się w mych oczach król w komara zmienił!
Alcyd[91] w mych oczach siekł frygę[92] biczykiem,
Mądry Salomon został tanecznikiem,
Sam Nestor[93] w pliszki grał z pacholętami,
Surowy Tymon[94] bawił się łątkami[95]!
Gdzie boleść twoja, powiedz mi, Dumainie?
Ty, Longavillu, gdzie twoje cierpienie?
Królu, gdzie twoje? Wszystkie w głębiach serca.
Pijcie tyzannę[96].


KRÓL


Zły z ciebie szyderca.
Postrzegam, żeśmy zdradzili się sami.


BIRON


Mnie, a nie sobie jesteście zdrajcami,
Mnie, co z uczciwą duszy mej prostotą
Złamanie przysiąg sądziłem sromotą,
Com się zapisał do zmiennego koła
Jak chorągiewka na dachu kościoła.
Kto mnie i kiedy na sonecie schwyta?
Kiedy mnie wzdychać nauczy kobieta?
Lub kiedy ludzie oskarżyć mnie mogą,
Że wpadłem w zachwyt przed ręką lub nogą,
Przed twarzą, okiem, ustami lub nosem,
Kibicią, piersią, czołem albo włosem,
Łydką lub palcem…


KRÓL


Co za cwał szalony!
Czy to uczciwiec, czy złodziej tak bieży?


BIRON


O, puść mnie, czułych monarcho pasterzy,
Bo przed miłością uciekam strwożony.


Wchodzą Żakinetta i Łepak.

ŻAKINETTA


Bóg z tobą, królu!


KRÓL


Co poseł powiada?


ŁEPAK


Wyraźna zdrada.


KRÓL


Co tu robi zdrada?


ŁEPAK


Co? Nic nie robi.


KRÓL


Gdy tak, poseł z zdradą,
Niech sobie razem tam, gdzie chcą, pojadą.


ŻAKINETTA


Weź list ten, królu, może ci się przydać;
Ksiądz proboszcz mówi, że w nim zdradę widać.


KRÓL

oddając list Bironowi


Weź list, Bironie, i czytaj nam głośno.
Kto ci go wręczył?


ŻAKINETTA


Łepak.


KRÓL


A kto tobie?


ŁEPAK


Dał mi go Dun Adramadio, Dun Adramadio.


KRÓL


A to co znowu? Czemu drzesz te karty?


BIRON


Nie ma w nich zdrady; to są czyste żarty.


LONGAVILLE


Patrzcie, jak gniewem płoną jego lice,
Poznać by warto listu tajemnice.


DUMAIN


Birona ręka i podpis Birona.


Zbiera kawałki listu.

BIRON

do Łepaka


Jędzo, na hańbę moją urodzona,
Zgrzeszyłem, królu! Wyznaję, wyznaję.


KRÓL


Co?


BIRON


Czwarty głupiec do kwadratu staje:
My trzej w kompanii króla jegomości,
Śmierciśmy godni — złodzieje miłości.
Odpraw tych ludzi, wyznam prawdę czystą.


DUMAIN


Czterech nas teraz.


BIRON


Idziemy parzysto.
Niech te turkawki wrócą na gniazdeczko.


KRÓL


Wracaj do domu razem z tą dzieweczką.


ŁEPAK


Wracamy, panie. Błogosław wam Boże!
Nie dla nas miejsce na zdrajców soborze.


Wychodzą Łepak i Żakinetta.

BIRON


Niech mi z was każdy rękę teraz poda.
Młodzi, młodości nie przeszliśmy miary,
Za gwiazd wpływami morska płynie woda,
Krwi młodej rozkaz nie ostudzi stary.
Człek przeznaczeniom swym nie może kłamać,
Dlatego słowo musieliśmy złamać.


KRÓL


Więc list miłosne rozpowiadał męki?


BIRON


Kto Rozaliny boskie ujrzał wdzięki
I jak Gwebr[97], zaraz, gdy słońce iskrzyste
Od wschodu bramy otworzy złociste,
Nie upadł ślepy, a usty niememi
W pokorze ducha nie całował ziemi?
Gdzie wzrok jest orli, co wytrzymać zdoła
Palący ogień boskiego jej czoła,
I blaskiem jego nie padnie olśniony?


KRÓL


Co mówisz? Szał cię unosi szalony.
Jedno jest słońce na niebios sklepieniu —
Kochanka moja, pani twej kochanki;
Wszystkie piękności jak wierne poddanki
Szlakiem jej krążą w pokornym milczeniu,
Wszystkie się grzeją ogniem jej oblicza
I świecą światłem, które im pożycza.


BIRON


Więc się już Biron Bironem nie zowie,
To nie są oczy, tylko szkiełko w głowie.
Dzień dniem jedynie przez jej jest źrenice;
Co Bóg piękności na tej ziemi stworzył,
Jakby na jarmark zbiegło na jej lice,
I z wszystkich wdzięków wdzięk jeden się złożył,
Któremu nigdy na niczym nie braknie,
Czego najchciwsza żądza chciwie łaknie.
O, gdybym posiadł wszystkich mówców czary!
Lecz nie, nie dla niej są blichtry wymowy!
Niech kupiec chwali przedajne towary,
Ją krzywdzi, kto ją chwalić pragnie słowy.
Pustelnik zgięty pod setką jesieni
Niech spojrzy na nią — do młodości wróci,
Bo w jej się wzroku zima w wiosnę zmieni
I starzec kulę jak dziecko odrzuci.
Ona jest słońcem, przez które świat żyje.


KRÓL


Piękność twa czarna jak hebanu kije.


BIRON


O rajskie drzewo! Jeśli jest jak ona,
Błogosławieństwem z drzewa tego żona.
Przynieście Biblię, a przysięgę złożę,
Że być pięknością piękność ta nie może,
Która się na jej nie kształciła wzorze,
Bo każdej twarzy białość będzie marna,
Jeśli nie będzie jak twarz mojej czarna.


KRÓL


Duby! Wszak czarność piekła jest znamieniem,
Żeni się z nocą, trwogą i więzieniem.
Jasną jak jasny dzień piękność być musi.


BIRON


Niż duch światłości łatwiej diabeł kusi.
Jeżeli czarność odziała jej lica,
To znak żałoby, że kosa[98] kradziona
I twarz malarską sztuką nawiedziona,
Fałszywym wdziękiem kochanków zachwyca.
Dziś czarność wszelkiej piękności jest wzorem,
I krew fałszywym zda się dziś kolorem.
Zmienia się moda, a lica przed laty
Dumne, że kwitły na nich róży kwiaty,
Zaczną się czarną farbą dziś malować,
Aby jej czoła heban naśladować.


DUMAIN


Za jej się wzorem czernią kominiarze.


LONGAVILLE


I jej blaskami jaśnieją węglarze.


KRÓL


Adonisami zostali Murzyni.


DUMAIN


I świec nie trzeba, bo noc światłość czyni.


BIRON


Niechaj się deszczu piękność wasza strzeże,
Pokost jej zmyje i piękność zabierze.


KRÓL


Ale się za to deszcz ten twojej przyda,
Bo, prawdę mówiąc, ujrzeć mi się zdarzy,
Niemało dzisiaj nieumytych twarzy,
Z których się każda jaśniejszą mi wyda.


BIRON


Wieki nie starczą o jej mówić pięknie.


KRÓL


Człowiek ten, widzę, diabła się nie zlęknie.


DUMAIN


Kto lichy towar drożej cenić zdoła?


LONGAVILLE

pokazując na swój trzewik


Oto jest portret twojego anioła.


BIRON


Twymi oczyma wybrukuj ulice,
Bruk ten niegodny nóżki jej całować.


DUMAIN


Po takim bruku chodzące dziewice
Mogą i głową na dół spacerować.


KRÓL


Wszystko to dobrze — kochamy się przecie.


BIRON


I wszyscy dane złamaliśmy słowo.


KRÓL


Teraz, Bironie, czas ruszyć wymową
I dowieść, żeśmy niewinni jak dziecię.


DUMAIN


Odkryj tekst jaki, jakie prawo stare.


LONGAVILLE


I diabła jakim oszukaj fortelem.[99]


DUMAIN


I wymyśl balsam na naszą niewiarę.


BIRON


Mam więcej, niźli potrzeba, dowodów,
Słuchajcie tedy, miłości żołnierze:
Naprzód, do czego przysięga nas wiąże?
Uczyć się, pościć, od kobiet uciekać;
Lecz to królewskiej młodości jest zdradą.
Bo czyż żołądek młody może pościć?
Tysiące chorób rodzi wstrzemięźliwość.
Znowu, wertować księgi przysięgając,
Każdy najlepszej księgi się wyprzysiągł.
Możecież jeszcze marzyć, ślepić, ślęczyć?
Czyżbyście kiedy, królu i panowie,
Wielkiej nauki szczery grunt znaleźli
Bez pierwszej książki — bez kobiecej twarzy?
Ja prawdę w oczach kobiety znalazłem;
W nich jest podstawa, w nich szkoła jedyna,
Z której wytryska ogień prometejski.
Alboż nie wiecie, że długie ślęczenie
Więzi w arteriach subtelniejsze duchy.
Jak długa podróż — trudy nieustanne
Niweczą dzielność silnego wędrowca.
Potem, kto przysiągł kobiety nie widzieć,
Ten przysiągł, że swych oczu użyć nie chce,
Ten nawet przysiągł, że się nie chce uczyć,
Bo gdzie ten pisarz, w którego jest dziełach
Piękności więcej niż w kobiety oku?
Wszelka nauka jest naszym nabytkiem;
Gdzie my, tam z nami nasza jest nauka;
Gdy się więc w kobiet oku przeglądamy,
Czy nie widzimy tam naszej nauki?
Do nauk równie przysięga nas wiąże,
Lecz my najlepszych ksiąg się wyprzysięgli,
Bo, czyżbyś, królu, albo wy, panowie,
Zdołali znaleźć w ołowianej pracy
Ogień natchnienia, którego wam skarby
Oczy piękności zlały tak obficie?
Inne nauki w mózgu tylko siedzą;
Dlatego, kto im poświęcił swą pracę,
Ubogie tylko zbiera na nich żniwo,
Lecz miłość, której kobiet oko uczy,
Nie w jednym mózgu żyje wmurowana,
Lecz jak myśl szybka wśród żywiołów ruchu
Do wszystkich naszych zdolności przecieka
I dwoi wszystkie potęgi i siły
Wszystkie nad zwykłe podnosi granice.
Oczy kochanka, miłością rozlśnione,
Znoszą promienie, w których orzeł ślepnie;
Kochanek słyszy, czego nie podchwyci
Nawet złodzieja podejrzliwe ucho,
Kochanka stokroć czulsze dotykanie,
Niż są ślimaka macki delikatne.
Miłości język zawstydzi Bachusa[100],
A czy odwagą nie jest Herkulesem,
Chciwie na drzewo Hesperyd[101] się pnącym?
Jak sfinks subtelna, a dźwięczna jak lutnia,
Której strunami złoty włos Apolla[102].
Gdy miłość mówi, jej głos Olimp cały
Do snu kołysze harmonijnym echem.
Nigdy poeta nie śmie pióra dotknąć,
Póki w miłości łzach go nie umoczy,
A wtedy wzrusza dzikich ludzi serca,
Miękczy tyranów dusze nieugięte.
Tegom się w oczach kobiety nauczył;
Z nich tryska czysty ogień prometejski,
To szkoły, księgi, sztuki i nauki,
Którymi wiecznie świat karmi się cały,
Bez których wszystko płaskie i nikczemne.
Głupcy, i wy się kobiet wyprzysięgli!
Zaprawdę, jeśli dotrzymacie słowa,
Przez chęć nauki w głupców się zmienicie.
A więc przez mądrość, wszystkim drogą ludziom,
A więc przez miłość, której ludzie drodzy,
Przez ludzi, którym byt winne kobiety,
I przez kobiety, których tworem ludzie,
Złammy przysięgę, aby się ocalić,
Lub wszyscy zginiem, przysiędze tej wierni.
Krzywoprzysięstwo takie jest religią:
Wszak prawo całe na miłości stoi,
Możemyż grzeszyć, gdy słuchamy prawa?


KRÓL


Więc naprzód, bracia! Pomóż, Kupidynie!


BIRON


Więc naprzód, naprzód, rozwińcie sztandary!
Więc śmiało naprzód! Pamiętajcie tylko,
Byśmy je zawsze pod słońcem trzymali.


LONGAVILLE


Do dzieła teraz, już słów było dosyć,
Chcecie w umizgi iść do tych Francuzek?


KRÓL


I chcemy wygrać i serca ich podbić,
Dlatego trzeba wynaleźć nam sposób,
Jak by ich nudy w namiotach rozpędzić.


BIRON


Naprzód tu z parku musim je sprowadzić;
W drodze niech każdy swojej chwyci rękę,
A po obiedzie wymyślim zabawę,
Jaką nam krótkość czasu da ułożyć,
Bo pląsy, śmiechy, maski i pustoty[103]
Rzucają kwiaty przed miłości nogi.


KRÓL


Dalej, panowie, śpieszmy się! Czas drogi,
Nie traćmy chwili, dalej do roboty!


BIRON


Kto sieje kąkol, pszenicy nie zbierze,
Bo sprawiedliwość wagę trzyma w mierze.
Kto wie, czy kiedyś te puste kobiety
Krzywoprzysięstwu nie wymierzą kary;
Jeśli tak będzie, kupimy towary,
Godny skarb naszej miedzianej monety.


Wychodzą.

### AKT PIĄTY

#### SCENA PIERWSZA

Inna część parku. Wchodzą Holofernes, Nataniel, Tępak.

HOLOFERNES


Satis quod sufficit. [104]


NATANIEL


Chwalę Boga za ciebie, kochany panie. Twoja argumentacja przy obiedzie była bystra i sentencjonalna, wesoła bez rozpusty, dowcipna bez przesady, śmiała bez bezczelności, uczona bez zarozumiałości i oryginalna bez kacerstwa. Rozmawiałem ja quondam[105] z królewskim towarzyszem, który się tytułuje, mianuje lub nazywa Don Adriano de Armado.


HOLOFERNES


Novi hominem tanquam te.[106] Charakter jego dumny, słowa wyrokujące, wyostrzony język, ambitne oko, chód majestatyczny, a całe postępowanie próżne, śmieszne i junackie. Zbyt jest wymuskany, wyfiokowany, zbyt dziwny, że tak powiem, za wielki peregrynat[107], jeśli mi wolno tak się wyrazić.


NATANIEL


Oryginalny i wyborowy epitet.


Dobywa pugilaresu[108].

HOLOFERNES


Nić swojej gadatliwości cieniej przędzie niż wątek swojej argumentacji. Nienawidzę tego rodzaju fanatycznych fantastów, tego rodzaju nietowarzyskich, wybrednych kompanów, tego rodzaju katów ortografii, którzy mówią, jakby się należało mówić „rózeczka” zamiast „rózedżka”, „d”, „ż”, „k”, „a”, a nie „c”, „z”, „k”, „a”; oni wymawiają „obuty” zamiast „obzuty”, a „magister” skrócili na „majster”. To abhominacja, a jakby oni powiedzieli „abominacja”[109]; to mi prawie insanię[110] insynuuje; ne intelligis, domine?[111] To robi mnie frenetykiem, lunatykiem[112].


NATANIEL


Laus Deo, bone intelligo. [113]


HOLOFERNES


Bone? „Bone” za „bene”, Pryscjan[114] trochę pokiereszowany, ale mniejsza o to.


Wchodzą Armado, Ćma, Łepak.

NATANIEL


Videsne quis venit? [115]


HOLOFERNES


Video et gaudeo. [116]


ARMADO

do Ćmy


Pacholcze!


HOLOFERNES


Quare[117] „pacholcze”, a nie „pachołku”?


ARMADO


Mężowie pokoju, szczęśliwe spotkanie.


HOLOFERNES


Najwaleczniejszy z żołnierzy, salutujemy.


ĆMA

na stronie do Łepaka


Byli na wielkiej uczcie języków i pokradli okruszyny.


ŁEPAK


Długo żyli tych słów wybierkami. Dziwi mnie tylko, że cię dotąd pan twój nie połknął zamiast słowa, bo o całą głowę nie jesteś tak długi jak honorificabilitudinitatibus[118]; łatwiej cię połknąć niż ostrygę.


ĆMA


Cicho! Zaczynają dzwony.


ARMADO

do Holofernesa


Wszak piśmienny z asana człowiek?


ĆMA


Tak jest, tak jest, uczy dzieci abecadła. Co jest „e”, „b”, wspak sylabizowane, z rogiem na głowie?


HOLOFERNES


Pueritia[119], „be”, z rogiem w dodatku.[120]


ĆMA


Be, głupi baran z rogami. Patrz, jaki uczony!


HOLOFERNES


Quis, quis[121], ty spółgłosko?


ĆMA


„J” i pierwsza samogłoska, jeśli ty odpowiesz, a „T” i ostatnia, jeśli ja.


HOLOFERNES


Obaczmy. Ja…


ĆMA


Baran. Teraz na mnie kolej, ta, te, ti, to, tu, ty.


ARMADO


Na słone fale Śródziemnego Morza, dobry przycinek, sprytny wybuch dowcipu! Pif, paf, dopiekł mu do żywego, raduje się moje serce, prawdziwy dowcip.[122]


HOLOFERNES


Dysputujesz jak dziecko. Poszedłbyś lepiej bawić się frygą.


ĆMA


To pożycz mi twojego rogu, bym sobie frygę wystrugał, a biczem popędzę twoją niesławę circum circa[123]: fryza z rogala rogu!


ŁEPAK


Gdybym za całą fortunę grosz posiadał, dałbym ci go na piernik. Weź więc, co mam; to cała remuneracja, którą od twojego pana dostałem, ty torebko dowcipu, ty gołębie jaje rozumu. Ach, czemu się nie podobało niebu, żebyś moim był bękartem! Jakby się tobą radował twój ojciec! Zuch z ciebie, umiesz wszystko ad drągiem, to jest, na palcach.


HOLOFERNES


Czuję fałszywą łacinę, ad drągiem zamiast ad unguem[124].


ARMADO


Majstrze preambula[125], zostawmy tu tych barbarzyńców. Czy nie edukujesz młodzieniaszka w wielkim domu na szczycie góry?[126]


HOLOFERNES


Albo montis, pagórka.


ARMADO


Jak ci się podoba, niech będzie i montis zamiast góry.


HOLOFERNES


Tak jest, sine dubio[127].


ARMADO


Mości panie, jest najgorętszym życzeniem i pragnieniem jego królewskiej mości powitać księżniczkę w jej pawilonie, na dzisiejszego dnia tyłku, który pospólstwo nazywa popołudniem.


HOLOFERNES


Tyłek dnia, mości panie, jest to wyrażenie szlachetne, stosowne, właściwe i odpowiednie na popołudnie. Wyraz jest dobrze uszczkniony, wybrany, słodkobrzmiący i dokładny, to poświadczam, to ja poświadczam.


ARMADO


Król ten jest to pan szlachetny, mój poufały, wierzaj mi, mój przyjaciel poufały. Ale jaka nasza zażyłość, nie mówmy o tym — proszę tylko o dyskrecję.

Holofernes kłania się, zdejmując kapelusz.

Nakryj, proszę, głowę. Co do innych ważnych i poważnych projektów głębokiej treści, możesz mi wierzyć — ale nie mówmy o tym — muszę ci jednak powiedzieć, że czasami podoba się jego królewskiej mości oprzeć się na moim biednym ramieniu i królewskim swoim palcem ciągnąć mnie za moje ekskrementy, to jest moje wąsy — ale, kochany panie, nie mówmy i o tym. Na honor, co mówię, nie są bajki. Podoba się czasem jego królewskiej mości zaszczycić oznakami poufałości Armada żołnierza, podróżnika, który niemało widział świata, ale nie mówmy ani o tym — koniec końców — tylko, kochany panie, proszę o sekret — życzeniem jego królewskiej mości jest, abym ofiarował księżniczce — kochane kurczątko! — jakie rozkoszne widowisko, spektakl, maskaradę, paradę albo fajerwerk. Otóż ja, przekonany, że nasz ksiądz pleban i ty, kochany panie, jesteście jedyni ludzie do takiego rodzaju erupcji, wybuchów radości, że się tak wyrażę, uwiadamiam was o wszystkim i proszę o pomoc.


HOLOFERNES


Należy przedstawić jej dziewięciu bohaterów.[128] Wielebny Natanielu, idzie tu o uroczystość, o widowisko mające się przedstawić na tyłku dnia tego przy naszej pomocy; to rozkaz króla i prośba tego walecznego, dostojnego i uczonego szlachcica w przytomności księżniczki. Otóż, moim zdaniem, nic właściwszego, jak przedstawić jej dziewięciu bohaterów.


NATANIEL


A gdzie znajdziemy ludzi dość godnych reprezentować godnie tych bohaterów?


HOLOFERNES


Jozue — ty sam, wielebny dobrodzieju, będziesz Jozuem; ja albo waleczny ten szlachcic Judaszem Machabeuszem[129]; ten pachołek, biorąc na uwagę rozmiary jego członków albo stawów, może ujść za Pompejusza Wielkiego[130], paź będzie Herkulesem.


ARMADO


Z przeproszeniem, jest w tym pomyłka. Nie ma w nim dość mięsa na wielki palec tego bohatera; on mniejszy od końca jego maczugi.


HOLOFERNES


Proszę o posłuchanie. Paź będzie przedstawiał Herkulesa w małoletności. Rola jego ograniczy się na uduszeniu węża, a ja napiszę stosowną do tego orację.


ĆMA


Wyborny projekt! Jeśli przypadkiem syknie jaki słuchacz, będziesz mógł wykrzyknąć: „Wybornie, Herkulesie! Dusisz, widzę, węża!”. Tym sposobem afront zmienisz na pochwałę, co nie lada komu się uda.


ARMADO


A co do reszty bohaterów?


HOLOFERNES


Ja sam trzech się podejmuję.


ĆMA


O trzykroć dzielny bohaterze!


ARMADO


Czy wiecie, co wam powiem?


HOLOFERNES


Słuchamy.


ARMADO


Jeśli się to nie uda, damy im pantomimy. Chodźcie tylko ze mną.


HOLOFERNES


Dalej, bracie Tępaku, przez cały ten czas nie przebąknąłeś jednego słowa.


TĘPAK


I nie zrozumiałem jednego.


HOLOFERNES


Allons![131] znajdzie się i dla ciebie robota.


TĘPAK


Przydam się może do tańca albo do czego innego, albo będę bił w bębenek bohaterom, gdy zaczną wybijać hołupce.


HOLOFERNES


Tępa z ciebie sztuka, uczciwy Tępaku. Do dzieła! Idźmy!


Wychodzą.

#### SCENA DRUGA

Inna część parku, przed pawilonem Księżniczki. Wchodzą Księżniczka, Katarzyna, Rozalina, Maria.

KSIĘŻNICZKA


Zanim odjedziem, będziemy bogate,
Jeśli prezenty sypać się tak będą.
Dyjamentami zasypana pani!
Patrzcie, co król mi zakochany przysłał.


ROZALINA


Czy z podarunkiem nic nie przysłał więcej?


KSIĘŻNICZKA


Nic? Rymów także i miłosnych pieśni,
Ile się może zmieścić na arkuszu,
Po obu stronach, nawet na krawędziach;
Pieczętowane wszystko Kupidynem.


ROZALINA


Teraz przynajmniej bożek cicho siedzi,
Gdy się trzepotał przez lat pięć tysięcy.


KATARZYNA


Brzydki wisielec, pełne zdrady chłopię.


ROZALINA


Znieść go nie możesz, bo siostrę ci zabił.


KATARZYNA


Ukradł jej łotrzyk pokój i wesele,
Zabił ją. Gdyby twoją miała duszę,
Lekką, ruchawą, trzpiotliwą i zmienną,
Przed śmiercią wnuków swoich by widziała.
Bo lekkie serca długo zwykle żyją.


ROZALINA


Jaką myśl ciężką w lekkich kryjesz słowach?


KATARZYNA


Ciężko jest jasno rzecz lekkiej tłumaczyć.


ROZALINA


To zapal świecę i objaśń nas lepiej.


KATARZYNA


Nie mam ochoty ucierać ci nosa,
Wolę więc rzeczy w ciemności zostawić.


ROZALINA


Wiem, lubisz rzeczy robione po ciemku.


KATARZYNA


Ty w twej lekkości i nocy nie czekasz.


ROZALINA


Lekką mnie zowiesz, bo mniej niż ty ważę.


KATARZYNA


To prawda, złota niewiele jest w tobie.


ROZALINA


I twoją wagą nie złoto, lecz ołów.


KSIĘŻNICZKA


Dosyć przycinków. Powiedz, Rozalino,
I ty podobno odebrałaś prezent?
Kto? Co ci przysłał?


ROZALINA


Wszystko wam pokażę.
Gdyby twarz moja twej była podobna,
Mój podarunek byłby równy twemu.
Mam też i rymy dzięki Bironowi.
Jeśli tak dobrze wdzięki me policzył,
Jak w swoich wierszach policzył sylaby,
To jestem pierwszą boginią na ziemi.
Mam piękność pięknych dwudziestu tysięcy.
Mój portret w liście swoim odmalował.


KSIĘŻNICZKA


Wiernie skreślony?


ROZALINA


Bardzo, co do liter,
Nie, co do pochwał.


KSIĘŻNICZKA


Piękna jak atrament —
Dobra konkluzja.


KATARZYNA


Albo jak „B” piękne
Na kaligrafa pięknym manuskrypcie.


ROZALINA


Daj pokój pędzlom, ty złota literko,
Co na twarzyczce przy zerze masz zerko[132].


KSIĘŻNICZKA


A Dumain jakie przysłał ci ofiary?


KATARZYNA


Tę rękawiczkę.


KSIĘŻNICZKA


Jak to, nie do pary?


KATARZYNA


Dwie rękawiczki przysłał mi pachnące,
W przypisku rymów jakie dwa tysiące,
Licha ramota[133] z obłudy złożona,
Z wszystkich poetów po wierszu kradziona.


MARIA


Ten sznurek pereł mam od Longaville'a
I list, którego długość przeszło mila.


KSIĘŻNICZKA


Sądzę, że lepiej byłby się przysłużył,
Gdyby list skrócił, a sznurek przedłużył.


MARIA


Tak jest, wyznaję, i nie chcę się wstydzić.


KSIĘŻNICZKA


Co wy za mądre z kochanków tak szydzić!


ROZALINA


Za śmiech nam płacą, damy go im, ręczę.
Ja przed odjazdem Birona zamęczę,
Gdyby choć tydzień więzy moje nosił!
Jakżeby skomlał, łasił się i prosił,
Czekał w pokorze na słowo, spojrzenie,
Marnował dowcip na miłosne pienie,
Na moje tylko uważał skinienia,
Był ze swojego dumny poniżenia!
Zostałby, ręczę, przed tygodnia końcem
Igraszką moją, a ja jego słońcem.


KSIĘŻNICZKA


To prawda, prawda, sprawa tam jest licha,
Gdzie mądry sam się na dudka wystrycha;
Bo dudek w mądrym gnieździe wylęgniony,
Nauką silny, mądrością natchniony,
Śmieszność swą długo sam przed sobą słoni,
Mędrca dowcipem głupstwo dudka broni.


ROZALINA


Krew w młodych żyłach mniej wrząca się toczy,
Niż gdy poważne serce miłość pali.


MARIA


Nad głupstwem głupca nikt się nie pożali,
Lecz głupstwo mądrych wszystkie razi oczy,
Bo im się bardziej mądry dowcip sierdzi,
Tym lepiej tylko swoje głupstwo twierdzi.


Wchodzi Boyet.

KSIĘŻNICZKA


Zbliża się Boyet cały jaśniejący.


BOYET


Dziś mnie zabije śmiech nieustający.


KSIĘŻNICZKA


Cóż to?


BOYET


Do broni! Ostrzec was przychodzę,
Bo na wasz pokój najazd już jest w drodze,
Przebrana miłość nawalnie się toczy,
Odurzy ucho, oślepi wam oczy.
W cały się dowcip zbrójcie na spotkanie
Lub uciekajcie jak trwożliwe łanie.


KSIĘŻNICZKA


Broń od Kupida, Dyonizy święty!
Przez kogo spisek przeciw nam napięty?


BOYET


Chciałem pod klonu cienistą osłoną
Na chwilę zamknąć źrenicę znużoną,
Aż nagle szelest w odległości słyszę;
Patrzę, tu idzie król i towarzysze.
Ciekawy, co ich ku mym stronom niesie,
Co prędzej w bliskim schowałem się lesie,
I z ich rozmowy zrozumiałem tyle,
Że tu z maskami przybędą za chwilę.
Heroldem będzie paź młody i mały;
Słyszałem mowę — mówca doskonały,
A jeszcze z wielką uczyli go męką:
„To tak wypowiesz, tu tak machniesz ręką”,
Bo twe spojrzenie trwoży ich niemało,
By mu śród mowy szyków nie zmieszało.
Król mówi: „Chociaż obaczysz anioła,
Nie drżyj, mów śmiało”, a na to paź woła:
„Widok anioła wcale mnie nie strwoży,
Gdyby to diabeł, to byłoby gorzej”.
Wszyscy w śmiech, król, go klepiąc po ramieniu,
Dodał śmiałości śmiałemu stworzeniu.
Trąc łokieć, jeden głosem wrzasnął całem:
„Takiej perory nigdy nie słyszałem!”
A drugi znowu, klaszcząc we dwa palce:
„Wiwat! Wygrana w tej upartej walce!”
Trzeci z radości skakał i bił w pięty,
Czwarty chciał skoczyć i upadł jak ścięty,
I potem wszyscy w trawie się tarzali,
I tak serdecznie, tak długo się śmiali,
Że jak za karę na śmiechy niewczesne
Z ócz im trysnęły żalu łzy bolesne.


KSIĘŻNICZKA


Więc jesteś pewny, że w te idą szlaki?


BOYET


A idą strojni jak jakie cudaki,
Idą przebrani niby za Moskali;[134]
Każdy komplement kochance wypali,
A każdy znajdzie swoją bez trafunku,
Bo ją po swoim pozna podarunku.


KSIĘŻNICZKA


Tak myślą? Dobrze, wkrótce się pokaże:
Wszystkie maskami osłonimy twarze,
A mimo błagań, westchnień i rozpaczy
Żaden nam końca nosa nie obaczy.
Ty, Rozalino, weź moje klejnoty,
Król ci miłosne będzie plótł ramoty.
Bierz, śpiesz się, twoje oddaj mi w zamianę:
Za Rozalinę przed Bironem stanę.
Niechaj to samo każda z was uczyni;
Niech do fałszywych wzdychają bogini.


ROZALINA


A niech znak każdy jasno w oczy wpada.


KATARZYNA


Na co ta cała zda się maskarada?


KSIĘŻNICZKA


Żeby im wszystkie plany pokrzyżować.
Śmiać się przychodzą, myślą z nas żartować;
Lecz nie tak łatwo załapać dziewczyny.
Figiel za figiel to mój plan jedyny.
Każdy nie swojej swe serce pokaże,
A kiedy później odsłonimy twarze,
Śmiać się będziemy, co gardła nam stanie.


ROZALINA


Gdy tańczyć zechcą, czy przyjmiem wyzwanie?


KSIĘŻNICZKA


Nie, za nic żadna i nogą nie ruszy,
Ni ich wymowa serc naszych nie skruszy,
Lecz każda, głucha na słówka miodowe,
Ust nie otworzy, a odwróci głowę.


BOYET


Na taką srogość serce ich zaboli
I każdy całej swej zapomni roli.


KSIĘŻNICZKA


Tego chcę właśnie, tą myślą się cieszę,
Że zbici z toru przepadną jak w lesie,
Bo żaden figiel nie zrówna figlowi,
Jak gdy się figlarz we własną sieć łowi;
Tak bowiem śmiech ich śmiechem będzie naszym,
Gdy nasz jedyną naszą jest własnością.
Przywalim śmieszków własną ich śmiesznością,
Panów szyderców szyderstwem odstraszym.


Słychać trąbkę w odległości.

BOYET


Trąbkę już słychać, czas wam przywdziać maski.


Damy biorą maski. Wchodzą Król, Biron, Longaville i Dumain przebrani za Moskali w maskach, Ćma, muzykanci, służba.

ĆMA


„Witam was, jasne ziemi tej oblicza!”


BOYET


Jasne, jak jasna może być kitajka[135].


ĆMA


„Wszelkiej piękności święty, czysty wzorze!

Damy obracają się do niego tyłem.

Co kiedykolwiek zwrócił ku nam — pięty”.


BIRON


„Oczy”, nicponiu, zwrócił ku nam oczy.


ĆMA


„Co kiedykolwiek zwrócił ku nam oczy.
Niebieskie duchy[136], raczcie dobrowolnie
Nie spojrzeć na mnie…”


BIRON


Przeklęty hultaju,
„Raz spojrzeć na mnie…”


ĆMA


„Raczcie dobrowolnie
Raz spojrzeć na mnie niebieską źrenicą —
Raz spojrzeć na mnie niebieską źrenicą…”


BOYET


Nigdy nie wybrniesz z tego epitetu,
Radzę spróbować „czerwoną źrenicą”.


ĆMA


Słuchać mnie nie chcą, to mi szyki mąci.


BIRON


To dzielność twoja? Precz mi stąd, hultaju!


ROZALINA


Czego żądają obcy ci przybysze?
Spytaj, Boyecie, a jeżeli który
Językiem naszym w stanie jest przemówić,
Wolą jest naszą, by w wszystkich imieniu,
Jeden po prostu sprawę ich przedstawił.


BOYET


Czego żądacie od naszej księżniczki?


BIRON


Pokoju tylko i dobrej przyjaźni.


ROZALINA


Co mówią? Czego ode mnie żądają?


BOYET


Pokoju tylko i dobrej przyjaźni.


ROZALINA


Więc im je daję, a niech z Bogiem idą.


KRÓL


Powiedz, żem milę niejedną przemierzył,
By z nią na darni jedną tańczyć miarę.


BOYET


Mówi, że milę niejedną przemierzył,
Na darni z tobą jedną tańczyć miarę.


ROZALINA


Więc niech mi powie, ile w jednej mili
Cali naliczył. Gdy zmierzył niejednę,
Łatwo mu będzie dać mu jednej miarę.


BOYET


Skoro tak wielką liczbę mil zmierzyłeś,
Aby tu przybyć, księżna ci się pyta,
Ileś naliczył cali w jednej mili?


BIRON


Powiedz, że drogę mierzyliśmy naszą
Zbolałą stopą.


BOYET


Księżna sama słyszy.


ROZALINA


Więc powiedz, ileś stóp zbolałych zrobił,
Aby z mil tylu jedną zmierzyć milę?


BIRON


Nie liczym tego, co robim dla ciebie.
Tak nieskończone nasze poświęcenie,
Żeśmy gotowi drugie tyle zmierzyć.
Racz nam pokazać twarzy twojej słońce,
Byśmy je czcili, jak czczą dzicy ludzie.


ROZALINA


Twarz ma to księżyc, co we mgle się nurzy.


KRÓL


Mgła to szczęśliwa, co za płaszcz ci służy!
Jasny księżycu, chmurą mgły okryty,
I wy, o jasne gwiazdy z jego świty,
Rozgońcie chmury, zwróćcie jasne lice
Na nasze łzami wilgotne źrenice.


ROZALINA


Mógłbyś się większej domagać usługi
Niż czczego blasku dla płytkiej wód strugi.


KRÓL


Pozwalasz błagać? Więc zrób mi ofiarę
I odmierz ze mną tańca jedną miarę.


ROZALINA


Więc grzmij, muzyko,

Muzyka.

W pląsy, dziewki moje —
Lecz nie — nie teraz — jak księżyc się mienię.


KRÓL


Czemu tak nagle cofasz przyrzeczenie?


ROZALINA


Bo byłam w pełni, teraz w kwadrze stoję.


KRÓL


Księżyc księżycem, pełny czy dwurogi,
Żwawo, do tańca! Słyszysz skoczne tony.


ROZALINA


Słyszą je uszy.


KRÓL


Niech słuchają nogi.


ROZALINA


Skoro przypadek w te przygnał was strony
Z ostatecznego ziemi naszej krańca,
Przyjmij mą rękę — ale nie do tańca.


KRÓL


Na co więc ręka? Jakie twoje cele?


ROZALINA


Aby się rozstać jak dwaj przyjaciele.
Teraz dyg jeden i piękne: żegnamy!


KRÓL


Jak to? I więcej nic nie otrzymamy?
Bądź szczodrobliwsza, błagam najgoręcej.


ROZALINA


Za taką cenę nie dostaniesz więcej.


KRÓL


Twe towarzystwo po twej kupię cenie,
Powiedz ją tylko.


ROZALINA


Twoje oddalenie.


KRÓL


Dać go nie mogę.


ROZALINA


To, kochany panie,
I nas nie kupisz. Przyjm więc pożegnanie,
Dwa dla twej maski, dla siebie połowę.


KRÓL


Odmawiasz tańca, przedłuż choć rozmowę.


ROZALINA


Chyba na stronie.


KRÓL


Nie ja się pożalę.


Rozmawiają na stronie.

BIRON

do Księżniczki


Piękna, na słodkie twoje słówko liczę.


KSIĘŻNICZKA


Miód, mleko, cukier — masz więc trzy słodycze.


BIRON


Trzy twe słodycze nie są mi do miary,
Dodam małmazję[137], krupnik[138], lipiec[139] stary,
Z trójki słodyczy zrobi się ich szóstka:
A co, czy dobrze wyrzucona kostka?


KSIĘŻNICZKA


Bywaj mi zdrowa, ty siódma słodkości!
Bo nie mam chęci w fałszywe grać kości.


BIRON


Jedno wprzód słówko powiedzieć chcę tobie.


KSIĘŻNICZKA


Byle nie słodkie.


BIRON


Wre mi żółć w wątrobie.


KSIĘŻNICZKA


Żółć to goryczka.


BIRON


A więc po twej woli.


Rozmawiają na stronie.

DUMAIN

do Marii


Czy mi twa dobroć słówko rzec pozwoli?


MARIA


Słucham.


DUMAIN


O piękna!


MARIA


Czy tak, piękny panie?
Piękny za piękna — to me pożegnanie.


DUMAIN


Lecz nim je przyjmę, chcę wprzódy na stronie
Powiedzieć sekret skryty w moim łonie.


Rozmawiają na stronie.

KATARZYNA

do Longaville'a


A twoja maska czy jest bezjęzyczna?


LONGAVILLE


Wiem, czemu pytasz o to, pani śliczna.


KATARZYNA


Wiesz, a więc powiedz, jeśli twoja łaska.


LONGAVILLE


Wiem. Dwa języki słoni twoja maska.
Pragniesz więc skarbów, których masz za wiele,
Złożyć połowę w moim niemym ciele.


KATARZYNA


Ach, nie wiedziałem, że pod maską cielę.


LONGAVILLE


To ja się z tobą wyrazem podzielę.


KATARZYNA


Zatrzymaj wszystko. Na co mi połowa,
Może się cielę na wołu wychowa.


LONGAVILLE


Ciężko mnie ranisz, chcąc się tylko bawić,
Gdy mi dla żartu rogi chcesz przyprawić.
O, nie rób tego!


KATARZYNA


Więc, ciołku ubogi,
Umrzyj cielęciem, nim ci puszczą rogi.


LONGAVILLE


Nim umrę, słówko na stronie ci powiem.


KATARZYNA


Rycz więc półgłosem, rzeźnik blisko bowiem.


Rozmawiają na stronie.

BOYET


Język szydzącej kobiety jest płytki
Jak najostrzejsze chirurga są noże,
Które tak cienkie przecinają nitki,
Że wzrok ich żaden obaczyć nie może.
Każde ich słówko na skrzydłach ucieka
Szybszych od strzały, kul, myśli człowieka.


ROZALINA


Dość na tym, dziewki, zakończmy rozmowy.


Wszystkie damy oddalają się od swoich kawalerów.

BIRON


Na honor, wszyscy z wzgardą odepchnięci!


KRÓL


A więc żegnamy, puste białogłowy!


Wychodzą Król, panowie, Ćma, muzyka, służba.

KSIĘŻNICZKA


A więc żegnamy, Moskale zmarznięci!
I toż jest gniazdo dowcipów sławione?


BOYET


Były to świece tchem waszym zgaszone.


ROZALINA


Dowcipy ciężkie, pękate i tłuste.


KSIĘŻNICZKA


Wspaniałe z wierzchu, ale wewnątrz puste.
Albo się wszyscy powieszą przed rankiem
Lub się bez masek więcej nie pokażą.
Dowcipny Biron zdał mi się barankiem.


ROZALINA


Wszyscy, jak trusia, z bladą stali twarzą.
Toć król o mało że się nie rozbeczał.


KSIĘŻNICZKA


Biron przysięgi za uchem mi skrzeczał.


MARIA


Dumain, gdy miecz swój u nóg moich składał,
Cięty językiem, nie wiedział, co gadał.


KATARZYNA


Longaville, gdy go wymowa uniosła,
Mówił, żem cała w serce jego wrosła,
I wiecie, czym mnie zwał?


KSIĘŻNICZKA


Może jemiołą?


KATARZYNA


Tak jest.


KSIĘŻNICZKA


Paskudne, pasożytne zioło!


ROZALINA


Lepsze dowcipy widziałam w sukmanie.
Na śmierć i życie król moim zostanie.


KATARZYNA


Prócz mnie Longaville myśli innej nie ma.


MARIA


Jak drzewa kora, Dumain mnie się trzyma.


BOYET


Wierzcie mi, panie, wkrótce się pokażą
W własnym ubiorze, z własną każdy twarzą,
Nie sądzę bowiem, by szyderstwa tyle
Cicho strawili.


KSIĘŻNICZKA


Wrócą więc za chwilę?


BOYET


O, wrócą, skacząc, śmiejąc się, weseli,
Chociaż kulawi od cięg, które wzięli,
Zmieńcie więc znaki, a gdy się pokażą,
Bądźcie jak róże rozwinięte w lecie.


KSIĘŻNICZKA


Jaśniej nam twoją myśl rozwiń Boyecie.


BOYET


Chętnie: kobieta z maskowaną twarzą
Jest jak kwiat róży pączkami owity,
Lecz gdy odsłoni lic swych aksamity,
Jest jako anioł z nieba spadający
Lub w całym blasku krzew róży kwitnący.


KSIĘŻNICZKA


Co mamy robić, jeżeli w te strony
Wrócą bez masek prawić nam androny?


ROZALINA


Zawsze ich radzę przyjąć szyderstwami
Czy to bez masek, czy to pod maskami.
Więc im objawmy nasz gniew, nasze żale,
Że nas nudzili cudaki Moskale;
W dziwnych ubiorach, nie wiem w jakiej myśli,
Głupią ramotę deklamować przyszli,
I z miną równie śmieszną jak ubiory
Jeszcze śmieszniejsze pletli rozhowory[140].


BOYET


Widzę, wracają; oddalcie się, panie.


KSIĘŻNICZKA


Więc do namiotów, rącze niby łanie.


Wychodzą Księżniczka, Rozalina, Katarzyna, Maria. Wchodzą Król, Biron, Longaville, Dumain we własnych ubiorach.

KRÓL


Bóg z tobą, panie, a gdzie jest księżniczka?


BOYET


W swoim namiocie. Czyli pragniesz, królu,
Ażebym do niej woli twej był posłem?


KRÓL


Chciałbym o krótkie prosić posłuchanie.


BOYET


Więc śpieszę, pewny, że się, jak chcesz, stanie.


Wychodzi.

BIRON


Człek ten koncepta, jak gołębie zboże,
Po ziarnku dziobie i po ziarnku ciska,
Kramarz dowcipu, tandetę, jak może,
Niesie na odpust, jarmark, zbiegowiska;
A my, co handel ten ryczałtem wiedziem,
By znaleźć kupca, daremno się biedzim.
Jak na lep każda lgnie do niego dama;
Kusiłby Ewę na miejscu Adama,
Bo umie szeptać, rozbierać kurczęta,
Całusy ręką słać między dziewczęta.
To małpa w formach ćwiczona dokładnie
Ostatniej mody i dworskiej grzeczności.
Kiedy gra w kostki, a zła kość mu padnie,
Kwiecistym stylem gniewa się na kości.
Śpiewa z partesów[141], a w dworaków tłumie
On jeden gości prezentować umie.
Wszystkie go panie nazywają „drogi”!
Gdy stąpa, schody całują mu nogi.
Do wszystkich z całej uśmiecha się gęby,
Żeby pokazać swoje białe zęby;
Ktokolwiek nie chce zostać mu dłużnikiem,
Zwie go: pan Boyet z miodowym językiem.


KRÓL


Bodaj ten język zjadły mu pryszczyki,
Skoro paziowi pomieszał tak szyki.


Wchodzą Księżniczka, Rozalina, Katarzyna, Maria, Boyet, służba.

BIRON


Nim się urodził, myślałem już nieraz,
Czym ułożenie było, czym jest teraz?


KRÓL


Niech Bóg pogodę na twą zleje głowę!


KSIĘŻNICZKA


Zleje pogodę! Słotne to życzenie.


KRÓL


O, lepszą myślą szczerą tłumacz mowę!


KSIĘŻNICZKA


Życz lepiej, lepsze znajdziesz tłumaczenie.


KRÓL


W moim pałacu już służba gotowa,
Przychodzim, pani, pokazać ci drogę.


KSIĘŻNICZKA


Dotrzymam pola, dotrzymaj ty słowa:
Bóg wiarołomstwa i ja znieść nie mogę.


KRÓL


Nie karć tak srogo, czegoś jest przyczyną:
Ócz twoich cnotą moje słowo łamię.


KSIĘŻNICZKA


Cnotą? Zapewne chcesz powiedzieć: winą,
Bo nikt przez cnotę przysięgom nie kłamie,
Więc ci na honor mój daję dziś słowo,
Mój honor czysty jak lilii kwiaty,
Żem wprzódy wszystkie męki znieść gotowa,
Nim wejdę gościem[142] do twojej komnaty,
Bo nie chcę grzeszną przyczyną być, książę,
Złamania ślubu, co cię w niebie wiąże.


KRÓL


Dotąd, o pani, ze wstydem wyznaję,
Śród nudów żyłaś w samotnym namiocie.


KSIĘŻNICZKA


Mylisz się, królu, dotąd, słowo daję,
Nie miałam czasu myśleć o nudocie.
Właśnie co wyszła stąd banda Moskali.


KRÓL


Moskali?


KSIĘŻNICZKA


Tak jest, a jak mi się zdało,
Panowie grzeczni, piękni i wspaniali.


ROZALINA


To żarty. Ja wam prawdę powiem całą:
Księżna przez grzeczność — jak to dzisiaj modne —
Chwali, co żadnej pochwały niegodne.
To prawda, że nas Moskali dwie pary
Całą godzinę męczyły bez miary,
Lecz przez godzinę, jak trwała rozmowa,
Nikt tu nie słyszał dowcipnego słowa.
Nie powiem, że to cztery były dudki,
Lecz to powiedzieć mogę bez ogródki,
Że gdy pragnienia przyjdzie im godzina,
Dla czterech dudków trzeba będzie wina.


BIRON


Pani, dowcipu twego tylko siła
Mądrych wprzód ludzi na dudków zmieniła.
Choć bystre oko, gdy w słońce się wlepi,
Zbytek go światła zaćmi i oślepi,
Tak przy dowcipu waszego potędze
Bogactwo myśli przemienia się w nędzę,
I rozum, wprzódy czczony z uwielbieniem,
Zdaje się tylko głupoty marzeniem.


ROZALINA


Twym zdaniem jesteś mądry i bogaty,
Mym sądem…


BIRON


Jestem żebrak głupowaty.


ROZALINA


Nie chcę się żalić, że mi z ust wyrwałeś
Własność, do której dawne prawo miałeś.


BIRON


Wszystko, co moje, pod twą składam nogę.


ROZALINA


Całego dudka?


BIRON


Mniej ci dać nie mogę.


ROZALINA


Jakąś miał maskę, jest temu godzina?


BIRON


Ja? Kiedy? Maskę? Cóż to za nowina?


ROZALINA


Tak jest, tu, maskę, powłokę dyskretną,
Co piękną twarzą twarz okryła szpetną.


KRÓL


Ha! Wiedzą wszystko! Zamęczą nas śmiechem.


DUMAIN


Rzecz na żart zmieńmy, wyznając z pośpiechem.


KSIĘŻNICZKA


Skąd to zdziwienie, ten wyraz frasunku?


ROZALINA


Patrzcie, jak pobladł, zemdleje. Ratunku!
Morska choroba — z Moskwy! To nie śmiechy.


BIRON


To niebios kara za nasze jest grzechy.
Miedziane czoło tutaj jest za mało.
Na mnie dowcipu siłę obróć całą,
Skrusz mnie przez wzgardę, śmiechy i sromotę,
Dowcipem moją posiekaj prostotę.
Nie będę więcej prosił cię do tańca
Ani za Moskwy udam się mieszkańca.
Nie chcę w pisane wierzyć komplementa
Ni w ostry język śmiałego studenta.
Nie będę w masce chodził do kochanek,
Jak ślepy lirnik pisał im sielanek.
Jedwab frazesów, słówek aksamity,
Hiperboliczne fantazji wybuchy,
Tak mnie te letnie pokąsały muchy,
Żem cały obrzękł, bąblami okryty.
Przysięgam na te rękawiczki białe,
W których się kryją bielsze rączki małe,
Że odtąd miłość wypowiem kochance
Przez „nie” w drelichu albo „tak” w parciance,
I żeby zacząć, wierzaj memu słowu,
Miłość jest moja jak słońce bez skazy.


ROZALINA


Za poetyczne jeszcze to wyrazy.


BIRON


Trudno się pozbyć starego narowu.
Jeszczem jest chory, miej cierpliwość, proszę,
A dawne zdrowie odzyskam po trosze.
Tym trzem, wielkimi możesz literami
Pisać na czole: „Zmiłuj się nad nami!”[143]
Śmiertelna dżuma pierś każdego pali,
A jej zarodek z waszych ócz wyssali.
Ale was także los czeka jednaki,
Bo na was także Pana widzę znaki.


KSIĘŻNICZKA


Nie mieli dżumy ci, co nam je dali.


BIRON


Wyrok nasz zapadł — nic nas nie ocali.


ROZALINA


Krok twój jednakże słowom twoim przeczy,
Gdy sam żałobę czynisz w trybunale.


BIRON


Skończmy, procesu z tobą nie chcę wcale.


ROZALINA


Ni ja, gdy pójdą po woli mej rzeczy.


BIRON


Niech teraz każdy z kolei co powie,
Bo wszystko w mojej zmąciło się głowie.


KRÓL


Naucz nas, proszę, naucz, piękna pani,
Jak za grzech ciężki odpust nasz dostaniem.


KSIĘŻNICZKA


Tylko otwartym i szczerym wyznaniem.
Czyście przed chwilą byli tu przebrani?


KRÓL


Tak jest.


KSIĘŻNICZKA


A w jakich chęciach tuście przyśli?


KRÓL


W dobrej, księżniczko, i uczciwej myśli.


KSIĘŻNICZKA


Jeśli tak, wyznaj, ciekawie słuchamy,
Co wyszeptałeś do ucha twej damy?


KRÓL


Że ją nad skarby, nad świat ten przenoszę.


KSIĘŻNICZKA


A jednak, kiedy weźmie cię za słowo,
Ty ją odrzucisz.


KRÓL


Przysięgam na nowo…


KSIĘŻNICZKA


O, nie kończ, nie kończ! Nie przysięgaj, proszę,
Bo kto raz jeden swej przysiędze skłamał,
Tym łatwiej jeszcze i drugą przełamał.


KRÓL


Jeśli tę złamię, niechaj marnie zginę!


KSIĘŻNICZKA


Dobrze, pamiętaj! — Pytam Rozalinę,
Jakie jej Moskal szepnął tajemnice?


ROZALINA


Że mnie tak kocha jak swoje źrenice,
Że przy mnie skarby świata waży za nic
I, aby dowieść miłości bez granic,
Albo mnie żoną swą nazwie przed rankiem,
Albo w rozpaczy umrze mym kochankiem.


KSIĘŻNICZKA


Więc szczęść wam Boże! Boć nie zechcesz znowu
Zostać niewiernym danemu jej słowu.


KRÓL


Nie, na mój honor, nie, na moje życie,
Takiegom słowa nie dał tej kobiecie.


ROZALINA


Dałeś, na dowód klejnot ci pokażę,
Który wsunąłeś do mej rękawiczki.


KRÓL


Moje przysięgi były dla księżniczki,
Którą po moim rozpoznałem darze.


KSIĘŻNICZKA


Klejnot ten stroił jej ramię, nie moje.
Moim kochankiem, jak się pokazuje,
Był Biron, za co pięknie mu dziękuję.
Czy chcesz mnie, czy chcesz perły zabrać twoje?


BIRON


Niczego nie chcę, wszystkiego się zrzekam.
Wiem teraz wszystko, wszystkiego dociekam:
To sprzysiężenia dzieło, czarnej zdrady,
Na smutny koniec naszej maskarady.
Jakiś darmozjad, lizus, plotkarz płaski,
Co szpiegostwami zarabia na łaski,
Pajac z przykrytym do marszczek uśmiechem,[144]
Na rozkaz bawić was obowiązany,
Nie wiem, jak odkrył wszystkie nasze plany
I wszystkie zaraz wypaplał z pośpiechem.
Gdy wieść przed czasem doleciała dworu,
Zmieniły damy dane im prezenta,
A my prawilim — ułudą pozoru —
Zamiast kochankom znakom komplementa,
Dla naszej hańby i dla naszej zguby
Dwakroć złamalim uczynione śluby.
Tak jest, nie wątpię,

do Boyeta

Czy to ty, łaskawco,
Krzywoprzysięstwa tego jesteś sprawcą?
Czy nie ty, panie, mierzysz jej buciki,
Twój śmiech i płacz twój jej rządzisz skinieniem,
I tylko jesteś posłusznym jej cieniem,
Talerz jej trzymasz, stroisz jej żarciki?
Czy nie ty pazia pomieszałeś szyki?
Tak jest, ty, panie, to są twoje czyny.
Niech i tak będzie; więc zapisz to sobie,
Że, kiedy umrzesz, za pomnik jedyny,
Spódnicę na twym zawiesimy grobie.[145]


BOYET


Tę sprawiedliwość oddać mu należy,
Że rycerz w szrankach pięknie galopuje.


BIRON


Pan ten, jak widzę, na ostre już bieży,
Ale ja, kończąc, z placu ustępuję.

Wchodzi Łepak.

Witaj nam! Z dobrą przychodzisz usługą,
Zrywając bitwę wrzącą już za długo.


ŁEPAK


Panowie, panie, o któż mi z was powie,
Czyli wejść mogą trzej bohaterowie?


BIRON


Jak to? Trzej tylko?


ŁEPAK


Nie, nie, wielkie cuda!
Z trzech bohaterów każdy trzech wam uda.


BIRON


A trzy razy trzy, dziewięć.


ŁEPAK


Nie, nie, panie, z przeproszeniem, panie, mam nadzieję, że tak nie jest. Nie uda ci się tak łatwo, panie, wystrychnąć nas na głupców, bo wiemy, co wiemy. Spodziewam się, panie, że trzy razy trzy, panie…


BIRON


Co? Nie dziewięć?


ŁEPAK


Z przeproszeniem, panie, wiemy, ile to czyni.


BIRON


Na Jowisza, przekonany byłem dotąd, że trzy razy trzy czyni dziewięć.


ŁEPAK


Bieda byłaby z tobą, panie, gdybyś rachunkami na kawałek chleba miał zarabiać.


BIRON


Więc ileż to czyni?


ŁEPAK


Strony same, to jest aktorowie pokażą sami, ile to czyni. Co do mnie, mam tylko, jak powiadają, jednego deprezentować, jednego chłopa, jednego biednego chłopa, Pompejona Wielkiego.


BIRON


Czy jesteś jednym z bohaterów?


ŁEPAK


Podobało się im uznać mnie godnym Pompejona Wielkiego. Co do mnie, nie znam godności tego bohatera, ale mam stać za niego.


BIRON


Idź, powiedz im, niech się przygotują.


ŁEPAK


Rzecz pójdzie jak z płatka, bo robota będzie sumienna.


Wychodzi.

KRÓL


Srom nam przyniosą, niechaj nie przychodzą.


BIRON


Srom do nas, królu, przystępu nie znajdzie,
A polityczną może będzie rzeczą
Dać widowisko gorsze od naszego.


KRÓL


Nie, nie, powtarzam, niechaj nie przychodzą.


KSIĘŻNICZKA


Niech przyjdą, pozwól, królu, proszę ciebie.
Żart to najlepszy, co sam nie zna siebie.
Kiedy gorliwość, ubawić nas chciwa,
W swym własnym zbytku marnie dogorywa,
Właśnie gdy w pączku wielkie rzeczy giną,
Nie chcąc, śmiech rodzą śmieszną mieszaniną.


BIRON


To żywy obraz naszej maskarady.


Wchodzi Armado.

ARMADO


Pański pomazańcze, błagam cię o tyle twojego słodkiego królewskiego oddechu, ile potrzeba na wymówienie pary wyrazów.


Armado rozmawia z Królem i oddaje mu papier.

KSIĘŻNICZKA


Czy człowiek ten bożym jest sługą?


BIRON


Dlaczego pytasz się o to, pani?


KSIĘŻNICZKA


Bo nie mówi jak boże stworzenie.


ARMADO


To wszystko jedno, mój piękny, słodki, miodowy monarcho, bo przysięgam, że bakałarz jest to człowiek nadzwyczaj fantastyczny; zbyt, zbyt tylko próżny; zbyt, zbyt tylko próżny; ale zostawmy to wszystko, jak to powiadają, alla fortuna della guerra[146]. Pokój waszym duszom, najmajestatniejsza paro!


Wychodzi.

KRÓL


Możemy się spodziewać niepospolitej reprezentacji bohaterów. On przedstawia trojańskiego Hektora; parobek Wielkiego Pompejusza; pleban Aleksandra; paź Armada — Herkulesa; a bakałarz Judasza Machabeusza.

Gdy rzeczy pójdą dobrze w pierwszym przedsięwzięciu,
Czterej zmienią ubranie i przedstawią pięciu.


BIRON


Już w pierwszej części będzie ich pięciu.


KRÓL


Mylisz się.


BIRON


Obaczmy: bakałarz, paliwoda[147], klecha, pajac i paź —
Gdybyście i z latarnią szukali po świecie,
Podobnych bohaterów pięciu nie znajdziecie.


KRÓL


Okręt rozwinął żagle i przypływa.


Wnoszą krzesła dla Króla, Księżniczki itd. Wchodzi Łepak, zbrojny, jako Pompejusz.

ŁEPAK


„Jam jest Pompejusz…”


BOYET


Kłamstwo, kłamstwo, mości panie.


ŁEPAK


„Jam jest Pompejusz…”


BOYET


Lampart na moim kolanie.[148]


BIRON


Dobrze powiedziałeś, stary szyderco, chcąc nie chcąc, muszę być twoim przyjacielem.


ŁEPAK


„Jam jest Pompejusz, tak nazwany gruby…”


DUMAIN


Wielki.


ŁEPAK


Prawda, panie, Wielki;
„tak nazwany Wielki,
Przed którego orężem drżał bohater wszelki;
Idąc wybrzeżem, trochę wyboczyłem z drogi,
By miecz mój pod francuskiej księżny złożyć nogi”.
Byle wasza królewska mość powiedziała: „dziękuję,
Pompejuszu”, skończyłem.


KSIĘŻNICZKA


Bardzo dziękuję, bardzo, Wielki Pompejuszu.


ŁEPAK


Nie ma za co, choć myślę, żem uczciwie się sprawił, omyliłem się tylko trochę na „wielki”.


BIRON


Stawiam mój kapelusz przeciw trojakowi, że Pompejusz pokaże się najlepszym bohaterem.


Wchodzi Nataniel, zbrojny, jako Aleksander.

NATANIEL


„Gdym żył na świecie, świat mi ten ulegał cały…
Przed mym orężem ziemi cztery rogi drżały,
Ma tarcza mówi jasno, żem jest Alisander”.


BOYET


Lecz nos twój przeczy temu, co tarcza powiada.


BIRON


Nos, który to wywietrzył, dobry wiatr posiada.


KSIĘŻNICZKA


Zdobywca traci głowę. Dalej, Aleksandrze!


NATANIEL


„Gdym żył na świecie, świat mi ten ulegał cały…”


BOYET


A ten, co przeczy temu, człowiek to zuchwały.


BIRON


O Wielki Pompejuszu!


ŁEPAK


Jaka pańska wola?


BIRON


Wyprowadź Aleksandra, ziemi całej króla.


ŁEPAK

do Nataniela


O panie, wywróciłeś zdobywcę Aleksandra! Za karę zedrę z ciebie płaszcz malowany, a twojego lwa, co z toporem w łapie siedzi na stolcu, dadzą Ajaksowi, a to będzie dziewiąty bohater. Zdobywca, a zapomniał w gębie języka! Wstydź się, Alisandrze, i zmykaj!

Wychodzi Nataniel.

Z pańskim przeproszeniem, jest to trochę głupowate, miękkoduszne człeczysko, wielki uczciwiec, to prawda, ale łatwo z nóg zbity. Nie ma lepszego jak on sąsiada i nikt mu w kręglach nie zrówna, ale co do Alisandra, widzicie sami, niestety, jak stoją rzeczy — nie dorósł jeszcze swojej roli. Obaczycie teraz innych bohaterów, którzy wam swoje myśli na inny ton wyśpiewają.[149]


Wchodzą Holofernes jako Judasz Machabeusz i Ćma jako Herkules.

HOLOFERNES


„Ten karzełek wielkiego przedstawia Alcyda,
Który zabił Cerbera trzygłowego canus[150].
A gdy w kolebce jeszcze mały był jak gnida,
Tak dusił wielkie węże w swojej drobnej manus[151].
Quoniam[152] zdaje się jeszcze być w małoletności;
Napisałem ten prolog dla dostojnych gości”.

do Ćmy

A teraz wynoś się stąd majestatycznym krokiem.

Wychodzi Ćma.

„Jestem Judasz”.


DUMAIN


Judasz!


HOLOFERNES


Ale nie Iskariota[153].
„Jestem Judasz, nazwany Judasz Machabeusz”.


DUMAIN


Odejm przezwisko, a zostanie czysty Judasz.


BIRON


Całujący zdrajca. W jaki sposób zostałeś Judaszem?


HOLOFERNES


„Jestem Judasz…”


DUMAIN


Tym większy wstyd dla ciebie, Judaszu.


HOLOFERNES


Co przez to rozumiesz, panie?


BOYET


Rozumiem, że najlepiej zrobiłby Judasz, gdyby się powiesił.


HOLOFERNES


Niech mi pan grabia da przykład, gotów jestem naśladować pana grabię.


BIRON


Dobrze rozumiesz, boć pono Judasz powiesił się na grabie.


HOLOFERNES


Nie dam sobie grać na nosie.


BIRON


Bo go nie masz, nie mając głowy.


HOLOFERNES


A to co?


BOYET


Główka kapusty.[154]


DUMAIN


Główka szpilki.


BIRON


Trupia główka w sygnecie.


LONGAVILLE


Zatarta, ledwo dostrzeżona główka na rzymskim pieniążku.


BOYET


Gałka szabli Cezara.


DUMAIN


Rzezana gałka na prochownicy[155].


BIRON


Pół głowy św. Jerzego na spince.


DUMAIN


A nota bene na spince ołowianej.


BIRON


Przyczepionej do kapelusza zęborwacza. A teraz prowadź rzecz dalej, bo daliśmy ci więcej niż jedną głowę.


HOLOFERNES


Aleście mi odjęli moją.


BIRON


Nieprawda, tylko dodaliśmy ci czoła.


HOLOFERNES


A zrobiliście to bezczelnie.


BIRON


Zrobilibyśmy to samo, choćbyś lwem był nawet.


BOYET


Ale że jest tylko osiem, puśćmy go z Bogiem. Żegnamy więc, słodki Juda! Na co czekasz jeszcze?


DUMAIN


Na koniec swojego nazwiska.


BIRON


Na „szu-ja”, dodam „szu-ja” do „Juda”. Judaszu — ja żegnam cię.


HOLOFERNES


To ani szlachetnie, ani dwornie, ani miłosiernie.


BOYET


Przyświećcie panu Judaszowi, mrok zapada, mógłby się potknąć.


KSIĘŻNICZKA


Ach, biedny Machabeusz, jakie dostał cięgi!


Wchodzi Armado, zbrojny, jako Hektor.

BIRON


Skryj głowę, Achillesie, zbliża się Hektor zbrojny.


DUMAIN


Choćby szyderstwo moje na mnie samego spadło, muszę się teraz zabawić.


KRÓL


Hektor przy nim postawiony wyglądałby jak niżnik dzwonkowy[156].


BOYET


Ale czy to tylko naprawdę Hektor?


DUMAIN


Nie myślę, żeby Hektor tak był pięknie zbudowany.[157]


LONGAVILLE


Za grube ma golenie na Hektora.


DUMAIN


Przynajmniej za mięsiste łydki, to pewna.[158]


BIRON


Nie, to nie może być Hektor.


DUMAIN


To bóg albo malarz, bo dziwaczne stroi grymasy.


ARMADO


„Mars, bóg potężnobronny, z swojej bożej mocy
Dał w darze Hektorowi…”


DUMAIN


Złoconą muszkatową gałkę.


BIRON


Cytrynę.


LONGAVILLE


Szpikowaną goździkami.[159]


ARMADO


Cicho!
„Mars, bóg potężnobronny, z swojej bożej mocy
Dał w darze Hektorowi w murach Ilionu
Oddech silny, że mógłby od rana do nocy
Bez wypoczynku walczyć z swego pawilonu.
Jam kwiat ten…”


DUMAIN


Jam ta mięta.


LONGAVILLE


Jam jest ta psia róża.


ARMADO


Słodki panie Longaville, skróć cugle twojemu językowi.


LONGAVILLE


Muszę je raczej popuścić, gdy za Hektorem goni.


DUMAIN


To prawda, bo Hektor chart jest czysty.


ARMADO


Słodki bohater już umarł i zgnił. Kochane kurczątka, nie pastwcie się nad kościami umarłego. Póki oddychał, był to mąż — ale wróćmy do mojej roli.

do Księżniczki

Słodka księżniczko, nadstaw mi łaskawie twoich uszu.


Biron rozmawia na stronie z Łepakiem.

KSIĘŻNICZKA


Mów śmiało, waleczny Hektorze, bawisz mnie niepospolicie.


ARMADO


Ubóstwiam pantofel twojej słodkiej dostojności.


BOYET


Kocha ją na stopy.


DUMAIN


Bo nie może na łokcie.


ARMADO


„Ten Hektor był dzielniejszy niż dzielny Annibal[160]…”


ŁEPAK


Kumie Hektorze, z naszą dziewką źle stoją rzeczy; zaszła już od dwóch miesięcy.


ARMADO


Co chcesz powiedzieć?


ŁEPAK


Na uczciwość, jeśli się nie pokażesz uczciwym Trojańczykiem, biedna dziewka przepadła. Jest w ciąży; już dziecko budzi się w jej łonie, to twoje.


ARMADO


Chcesz mnie zrobić infamisem przed potentatami? Zginiesz!


ŁEPAK


To Hektor dostanie chłostę za Żakinettę, którą zapłodnił, a pójdzie na szubienicę za Pompejusza, którego zabił.


DUMAIN


O najrzadszy Pompejuszu!


BOYET


O sławny Pompejuszu!


BIRON


Większy niż wielki, wielki, wielki, wielki Pompejuszu! Pompejuszu ogromny!


DUMAIN


Pod Hektorem drżą łydki.


BIRON


A Pompejusz się sierdzi. Więcej furii! Więcej furii! Huź! Wyczha![161]


DUMAIN


Hektor wyzwie go na rękę.


BIRON


Albo nie ma więcej krwi w żyłach, niż trzeba pchle na obiad.


ARMADO


Na dwa bieguny, wyzywam cię!


ŁEPAK


Nie chcę się bić na bieguny, jak północny człowiek, ja chcę cię pokiereszować, a na to potrzeba mi szabli. Pożyczcie mi, błagam, pożyczcie mi znowu mojej broni!


DUMAIN


Zróbcie miejsce zapalczywym bohaterom.


ŁEPAK


Będę się bił w koszuli.


DUMAIN


O rezolutny Pompejuszu!


ĆMA


Pozwól, panie, niech ci parę guzików odepnę. Czy nie widzisz, że się Pompejusz rozbiera do pojedynku? Czy chcesz stracić swoje dobre imię?


ARMADO


Panowie szlachta i żołnierze, przebaczcie, ale nie chcę potykać się w koszuli.


DUMAIN


Nie możesz odmówić, wyzwał cię Pompejusz.


ARMADO


Moi kochankowie, mogę i chcę.


BIRON


Jakie masz do tego powody?


ARMADO


Żeby wyznać nagą prawdę — nie mam koszuli; na pokutę noszę tylko wełnę.


BOYET


Potwierdzam wyznanie; naznaczono mu tę pokutę w Rzymie za to, że nie miał bielizny. Odtąd, przysięgam, nie nosił żadnej innej prócz ścierki Żakinetty, a tę nosi na sercu jako zadatek miłości.


Wchodzi Mercade.

MERCADE


Bóg z tobą, pani!


KSIĘŻNICZKA


Witaj mi, Mercade!
Choć twoje przyjście miesza nam zabawę.


MERCADE


Boleję nad tym, bo wieść, którą niosę,
Cięży mi w ustach. Król, ojciec twój, pani….


KSIĘŻNICZKA


Umarł!


MERCADE


Tak, pani. Skończyłem poselstwo.


BIRON


Bohaterowie, precz stąd! Scena chmurzyć się zaczyna!


ARMADO


Co do mnie, oddycham znowu wolnym powietrzem. Widziałem dzień niegodziwości przez szparkę dyskrecji, a sprawiedliwość sam sobie wymierzę jak żołnierz.


KRÓL


Księżniczko, jakie są twoje zamiary?


KSIĘŻNICZKA

do Boyeta


Przygotuj wszystko. Odjeżdżam tej nocy.


KRÓL


Błagam cię, pani, wstrzymaj się dni kilka.


KSIĘŻNICZKA


Przygotuj wszystko. Dzięki wam, panowie,
Za wszystkie wasze dobre ku nam chęci;
A z głębi duszy boleścią dotkniętej
Proszę, niech wasza mądrość nam przebaczy
Wesołej myśli rozpustę i śmiechy.
Jeśli w rozmowach byłyśmy zbyt śmiałe,
To wina waszej zbytniej uprzejmości.
Żegnam cię, królu! Język tam niemieje,
Gdzie serce ciężar boleści przygniata.
Przebacz więc, jeśli lichym słowem płacę
Wspaniałomyślne twoje ustąpienia.


KRÓL


Nieraz ostatnia chwila pożegnania
Przyśpiesza koniec długo upragniony
I nieraz sprawę szczęśliwie rozstrzyga,
Której nie mogły rozstrzygnąć procesa.
Choć czoło córki, smutkiem powleczone,
Tkliwej miłości przemawiać zabrania
W najdroższej sprawie dla duszy kochanka,
Jednak gdy słowo miłości wyrzekłem,
Niech chmura żalu nie niszczy jej celów,
Przyjaciół bowiem opłakiwać stratę
Mniejszą przynosi korzyść i otuchę
Niż się radować z nowo znalezionych.


KSIĘŻNICZKA


Słów twoich, królu, nie pojmuję wcale.
Dwoisz mój smutek.


BIRON


Uczciwa otwartość
Najlepiej trafia do boleści ucha.
Może zrozumiesz teraz lepiej króla.
Przez miłość ku wam czas nasz straciliśmy,
Przez miłość ku wam przysięgi zgwałcili,
Wszystkich nas wasza piękność oszpeciła,
Wiodąc do czynów z myślami niezgodnych.
Jeśliśmy byli śmieszni — nie dziwota,
Bo miłość pełna dziwnych jest kaprysów,
Zmienna i próżna, i lekka jak dziecię;
Zrodzona w oku, jak oko odbija
Tysiączne formy, kształty i zjawiska,
Zmienia obrazy, jak je zmienia oko,
Kiedy z przedmiotu na przedmiot przelata.
Jeśli więc, panie, te miłości zmiany
W waszych niebieskich wydały się oczach
Krzywdą dla naszych przysiąg i powagi,
Pomnijcie, że te niebieskie źrenice,
Które świadkami błędów naszych były,
Same tym wszystkim błędom dały życie:
Jak jest więc dziełem waszym miłość nasza,
Tak waszym dziełem są błędy miłości.
Sami dla siebie byliśmy niewierni,
Aby, raz jeden przełamując wiarę,
Na zawsze potem wiernymi pozostać
Dla tych, co były i krzywoprzysięstwa,
I wiary źródłem, to jest dla was, panie.
Krzywoprzysięstwo, choć grzech samo w sobie,
Cnotą się staje, miłością omyte.


KSIĘŻNICZKA


I listy wasze miłością natchnione,
I dary wasze, miłości posłańce,
Ogólnym sądem dziewic moich rady
Były uznane za żart i pustotę,
Jedynie, żeby czasu nudę słodzić.
Nie przywiązując żadnej głębszej wagi
Do sprawy całej, przyjęłyśmy, królu,
Jak żart wesoły wasze oświadczenia.


DUMAIN


Było coś więcej niż żart w naszych listach.


LONGAVILLE


W naszych spojrzeniach.


ROZALINA


Ale nam się wszystko
Żartem wydało.


KRÓL


To przynajmniej teraz,
W ostatniej chwili ostatniej godziny,
Miłością naszą miłość nam odpłaćcie.


KSIĘŻNICZKA


Czas mi się, królu, wydaje zbyt krótki,
Abym wiecznego dobić chciała targu.
Nie, nie, mój królu, wielkie twoje grzechy,
Bo wielkim grzechem złamana przysięga.
Jeśli więc pragniesz dla mojej miłości
(Chociaż wyznaję, że błahy to powód)
Jaką ofiarę zrobić, słuchaj pilnie:
Twoim przysięgom nie mogę dać wiary,
Śpiesz więc do jakiej dalekiej pustelni,
Której są obce światowe rozkosze,
Pokutuj ciężko, dopóki na niebie
Gwiazdy rocznego nie dopełnią biegu.
Jeśli surowe i samotne życie
Nie zmieni uczuć w żarach krwi poczętych,
Jeśli post, zimno i twarde posłanie
Pięknego pączka miłości nie zwarzą,
Lecz miłość próby wytrzyma niezmienna —
Wracaj po roku, a, w wierność twą ufny,
Wymagaj śmiało spełnienia przyrzeczeń,
A na tę rękę, którą ci podaję,
Ja twoją będę. Tymczasem rok cały
W domu żałoby samotna się zamknę
I łez potokiem będę opłakiwać
Gorzką pamiątkę śmierci mego ojca.
Jeśli odmówisz, rozplątajmy dłonie,
Niepamięć słowa nasze niech pochłonie.


KRÓL


Gdy się nie poddam tej lub większej próbie,
Gdzie duch się wzniesie, a wiara odżyje,
Niech śmierć mnie nagła w ojców złoży grobie!
Odtąd me serce w piersiach twoich bije.


DUMAIN


A mnie co droga kochanka zapowie?


KATARZYNA


Przez rok się cały bożej poleć pieczy,
Proś, niech samotność cztery da ci rzeczy:
Żonę, uczciwość i brodę, i zdrowie.[162]


DUMAIN


Mamże powiedzieć dzięki, piękna żono?


KATARZYNA


Nie, nie, mój panie, bo przez rok ten cały
Będę na wszystkie głucha madrygały[163].
Powracaj z królem z pokutą skończoną,
A jeśli znajdę do zbycia miłości,
Może ci trochę ustąpię z litości.


DUMAIN


Serce to wierność przez rok ci dochowa.


KATARZYNA


Lecz nie przysięgaj, byś nie złamał słowa.


LONGAVILLE


A co Maria?


MARIA


Gdy rok przyjdzie drugi,
W miejsce żałoby ślubny włożę wieniec.


LONGAVILLE


Będę cierpliwy — lecz termin to długi.


MARIA


Podobny tobie, bo żaden młodzieniec
W niewielu wiosnach tak w górę nie strzelił.


BIRON


O czym ma piękna głęboko tak duma?
Kochanko droga, proszę, spojrzyj na mnie,
Patrz w moje oczy, okna mego serca,
Czytaj tam prośbę i racz odpowiedzieć,
Mów, co mam robić dla twojej miłości?


ROZALINA


Bironie, długo, nim cię obaczyłam,
Dziwne o tobie słyszałam powieści,
Że jesteś pełen śmiechu i szyderstwa,
I uszczypliwych porównań i żartów,
Które twój dowcip bez litości miota
Na wszystko, co mu sposobność nastręczy.
Aby ten piołun z duszy twej wyplenić,
Ażeby w sercu moim miłość wzbudzić,
Jeden konieczny kładę ci warunek:
Co dzień i co dzień, tak jak rok jest długi,
Nawiedzaj chorych, od boleści niemych,
Stojąc przy łożu jęczących łazarzy,
Wywołuj wszystkie dowcipu potęgi,
By uśmiech wzbudzić na cierpiącej twarzy.


BIRON


W śmierci gardzieli śmiech dziki rozbudzać?
To być nie może, bo jest niepodobna
Natchnąć weselem duszę konającą.


ROZALINA


Tak się poskramia złośliwe dowcipy,
Co winne tylko wpływ potakiwaniom
Dawanym głupstwu przez śmieszków bez myśli.
Bo triumf żartu tylko w uchu leży
Pustych słuchaczy, a nigdy w języku
Żartującego. Jeśli uszy chorych,
Jękiem boleści własnych ogłuszone,
Twoim się żartom zechcą przysłuchiwać,
Zostań, jak byłeś, śmieszkiem i szydercą,
Ja cię z twą wadą przyjmę za powrotem;
Lecz jeśli żartów twych nie zechcą słuchać,
Wypędź z umysłu twego urąganie,
A gdy cię ujrzę wolnym od tej wady,
Z radością twoją powitam poprawę.


BIRON


Rok cały? Dobrze, bez szemrań i żalu
Będę rok prawił koncepty w szpitalu.


KSIĘŻNICZKA


Teraz przyjmijcie nasze pożegnanie.


KRÓL


Nie, pani, pozwól, że cię odprowadzim.


BIRON


Nie tak się nasze dziś kończą nadzieje,
Jak się to zwykle w starych sztukach dzieje:
Maciek nie dostał swej Kasi. O damy!
Wasza to wina, że koniec ten samy
Z naszego żartu komedii nie zrobił.


KRÓL


Cierpliwość! Za rok wróci nam wesele.


BIRON


Jak na komedię, rok trochę za wiele.


Wchodzi Armado.

ARMADO


Słodki majestacie, dozwól mi…


KSIĘŻNICZKA


Czy to nie Hektor?


DUMAIN


Waleczny rycerz trojański.


ARMADO


Przychodzę ucałować twoje królewskie palce i pożegnać cię. Idę dopełnić ślubu. Ślubowałem Żakinetcie, że dla słodkiej jej miłości przez trzy lata będę chodził za pługiem. Ale czy zechcesz, najdostojniejszy monarcho, wysłuchać dialogu ułożonego przez dwóch uczonych mężów na pochwałę sowy i kukułki? Miał to być koniec naszego widowiska.


KRÓL


Przywołaj ich co żywo, gotowi jesteśmy słuchać.


ARMADO


Hola! Przybywajcie!


Wchodzą Holofernes, Nataniel, Ćma, Łepak i inni.

ARMADO


Po tej stronie jest Hiems — zima, a po tamtej Ver — wiosna; pierwsza trzyma stronę sowy, druga kukułki. Ver, zaczynaj.


PIEŚŃ

WIOSNA


Kiedy rzeżuchy srebrzyste kwiaty,
Modre fiołki i pstre stokrocie,
I jaskier cały błyszczący w złocie
Haftują łąkom bogate szaty,
Wtedy kukułka z każdego drzewa
Śmieje się z mężów, kiedy im śpiewa:
Kuku!
„Kuku!” bladą trwogę miota
Przez wszystkich żonatych wrota.

Kiedy pastuszek gra na swej fletni,
Skowronek w chmurach swe nuci trele
I każdy ptaszek gniazdeczko ściele,
I dziewki suszą swe szaty letnie,
Wtedy kukułka z każdego drzewa
Śmieje się z mężów, kiedy im śpiewa:
Kuku!
„Kuku!” bladą trwogę miota
Przez wszystkich żonatych wrota.


ZIMA


Gdy z dachów wiszą zimowe sople
I kiedy w palce pachołek dmucha,
I ogień z wszystkich kominów bucha,
A w skopku[164] mleka mróz ścina krople,
Kiedy śnieg drogi wszystkie zawiewa
I tylko sowa śród nocy śpiewa:
Uhu!
Pieśń wesoła, gdy kucharka
Szumowiny zbiera z garka[165].

Gdy wiatr śnieg pędzi z świstem przez błonie,
Gdy nastrzępione umilkły ptaki,
Gdy nosy dziewczyn niby buraki,
A głos plebana w kaszlaniu tonie,
Pieczone jabłka na roszcie[166] syczą
I tylko sowy śród nocy krzyczą:
Uhu!
Pieśń wesoła, gdy kucharka
Szumowiny zbiera z garka.


ARMADO


Słowa Merkurego[167] brzmią twardo po pieśni Apollina. Idźmy. Tam wasza droga, a tu nasza.


Wychodzą.

bakałarz (daw.) — tu: nauczyciel. [przypis edytorski]

Łepak: pajac — pierwodruki dzieł Szekspira nie zawierają listy postaci; na podst. treści sztuki postać tę określa się słowem clown (pajac) lub swain (wieśniak, pastuch). [przypis edytorski]

Dwór nasz ogrodem będzie Akadema — tj. akademią filozoficzną; w gaju ateńskim poświęconym herosowi Akademosowi zbierała się założona przez Platona szkoła filozoficzna. [przypis edytorski]

Nie mogę tylko słowa ich powtórzyć — w późn. wyd. tłumaczenie poprawiono: „Ja mogę tylko słowa ich powtórzyć”. [przypis edytorski]

płużyć (daw.) — przynosić korzyść. [przypis edytorski]

Dla modnych panien niebezpieczne prawo — w późn. wyd. tłumaczenie poprawiono: „Dla dwornych manier niebezpieczne prawo”. [przypis edytorski]

item (łac.) — również; ponadto. [przypis edytorski]

zabyć (daw.) — zapomnieć. [przypis edytorski]

sromota (daw.) — hańba, niesława. [przypis edytorski]

reprehendować (daw.) — napominać, ganić; tu: przekręcone reprezentować. [przypis edytorski]

konwisarz (z niem.) — rzemieślnik wytwarzający przedmioty z cyny i spiżu; tu: przekręcone komisarz. [przypis edytorski]

małoumny (daw.) — niewiele rozumny. [przypis edytorski]

mopanku (daw., pot.) — forma grzecznościowa używana poufale, na ogół przy bezpośrednim zwracaniu się do rozmówcy; zdr. od mopanie (skrót od: mości panie). [przypis edytorski]

pokost — wytwarzana z oleju szybkoschnąca substancja do pokrywania powierzchni drewna; daw.: lakier; tu przen. [przypis edytorski]

tańczący koń — Marocco (ok. 1586–ok. 1606), zwany też „myślącym koniem”, słynny z zadziwiających sztuczek, prezentowany w Londynie, a potem w innych miastach Anglii i Europy. [przypis edytorski]

Więcej powagi, mój paziu — w późn. wyd. popr. tłumaczenie: „Więcej takich sław, mój paziu”. [przypis edytorski]

Samson — postać biblijna, legendarny bohater wojen Izraelitów z Filistynami; obdarzony nadludzką siłą, którą stracił po ścięciu mu włosów przez kochankę, Dalilę. [przypis edytorski]

dowcip (daw.) — rozum, spryt, inteligencja. [przypis edytorski]

ballada „O królu i żebraczce” — znana ballada o królu Kofetui, który zakochał się w żebraczce i poślubił ją; zamieszczona w zbiorze Johnsona Crown Garland of Goulden Roses (1612); wzmianki o tej legendzie zawierają także inne sztuki Szekspira: Romeo i Julia (akt II, scena 1), Ryszard II (akt V, scena 3), Henryk V, część 2 (Akt V, scena 3). [przypis edytorski]

Jak się zdarzy. — w późn. wyd. popr. tłumaczenie: „To tutaj obok”. [przypis edytorski]

hajdamak a. hajdamaka (daw.; z tur.) — zawadiaka, hultaj, łobuz. [przypis edytorski]

passado — w szermierce: pchnięcie z wypadem. [przypis edytorski]

foliał — książka formatu folio (wielkości połowy arkusza); ogólnie: wielka, gruba księga. [przypis edytorski]

suplikant (daw.) — osoba wnosząca prośbę. [przypis edytorski]

powieść — tu: opowieść. [przypis edytorski]

W pałacu godne powitanie znajdziesz. — w oryg. to my court: „na mym dworze”, co może być rozumiane ogólnikowo jako teren posiadłości; związany przysięgą Król unika zaproszenia Księżniczki i jej dam do wnętrza budynku. [przypis edytorski]

Słyszałam, królu, żeś się zobowiązał/ Twojego domu progu nie przekroczyć — w późn. wyd. tłumaczenie poprawiono: „Słyszałam, królu, żeś się zobowiązał/ Twojego domu bramy nie otwierać”; w oryg. I hear your grace hath sworn out house-keeping: „Słyszałam, że wasza miłość odprzysiągł się gościnności”. Księżniczka wytyka Królowi sprzeciwienie się świętemu nakazowi przyjęcia gości do domu. [przypis edytorski]

To Rozalina, dziedziczka Alençon. — w późn. wyd. popr. tłumaczenie: „To Katarzyna, dziedziczka Alençon”. [przypis edytorski]

Jak powiadają, zwie się Katarzyna. — w późn. wyd. tłum.: „Jak powiadają, zwie się Rozalina”. [przypis edytorski]

Może barany zarówno gorące — wg wydania Quarto te słowa oraz cztery następne kwestie Marii, aż do końca aktu II, mówi Katarzyna. [przypis edytorski]

opowiedzieć słowy (przestarz.) — opowiedzieć słowami; por.: innymi słowy (starop. forma N. lm). [przypis edytorski]

Mądry w miłości, mówisz, jakby książka — w późn. wyd. te słowa Rozaliny mówi Maria. [przypis edytorski]

Kupidyn (Kupido) a. Amor (mit. rzym.) — syn Wenus i Marsa, bóg miłości, przedstawiany jako skrzydlaty chłopczyk z łukiem. [przypis edytorski]

Wieści od wnuka Kupida odbiera. — w późn. wyd. tłum. te słowa Marii mówi Katarzyna. [przypis edytorski]

Wenera (mit. rzym.) — Wenus, bogini miłości. [przypis edytorski]

Drogę przed nami — w późn. wyd. tłum. te słowa Rozaliny mówi Maria. [przypis edytorski]

Concolinel — zapewne tytuł piosenki śpiewanej przez Ćmę; być może przekręcona nazwa popularnej wówczas nieobyczajnej piosenki francuskiej Qvand Colinet. [przypis edytorski]

francuski kołowrotek — branle (bransle, brawl), francuski taniec grupowy składający się z figur wykonywanych przez pary połączone w zamknięty lub otwarty łańcuch; od końca XVI w. popularny na dworach Europy. [przypis edytorski]

Koń drewniany, zapomniany — oryg.: The hobby-horse is forgot, zapewne fragm. popularnej piosenki, odwołującej się postaci podobnej do naszego lajkonika, występującej w ludowym tańcu morris dance oraz podczas obchodów święta wiosny; podczas zabawy hobby horse straszył i chwytał dziewczęta pod swój kostium, stąd zapewne występujące w sztukach Szekspira (por. Otello, akt IV, scena 1, Opowieść zimowa, akt I, scena 2) powiązanie z rozwiązłymi kobietami. [przypis edytorski]

mierzynka (daw.) — nieduża, silna klacz pociągowa. [przypis edytorski]

envoy a. envoi (fr.) — krótka strofa na końcu wiersza adresowana do osoby, której go dedykowano, lub podsumowująca a. komentująca całość utworu. [przypis edytorski]

turma (daw.) — więzienie. [przypis edytorski]

purgans (łac.) — oczyszczający; uniewinniający; przeczyszczający. [przypis edytorski]

remuneracja (daw., z łac.) — rekompensata. [przypis edytorski]

Choć go pilnujesz wciąż i regulujesz? — w późn. wyd. uzupełniono tłumaczenie, dodając po tym wersie: „Krzywoprzysięgać, co już jest najgorsze”. [przypis edytorski]

Argus (mit. gr.) — stuoki olbrzym, pilnujący nimfy Io na rozkaz Hery. [przypis edytorski]

Nie wiem, pani — w późn. wyd. tłum. kwestię tę mówi Gajowy. [przypis edytorski]

kacerstwo — herezja. [przypis edytorski]

znaczy videlicet: przyszedł, raz, obaczył, dwa, podbił, trzy — w późn. wyd. popr. tłumaczenie: „znaczy videlicet: przyszedł, obaczył, podbił, przyszedł, raz, obaczył, dwa, podbił, trzy”. [przypis edytorski]

czyli — tu: konstrukcja z partykułą wzmacniającą -li; znaczenie: czy, czyż. [przypis edytorski]

nemejski lew (mit. gr.) — grasujący w pobliżu Nemei olbrzymi lew o skórze odpornej na ostrza, pokonany przez Heraklesa. [przypis edytorski]

Monarcho (zm. 1580) — Włoch przebywający na dworze Elżbiety I, przezwany tak z powodu swojej manii wielkości i uważany za obłąkanego. [przypis edytorski]

Pepin Mały a. Krótki (714–768) — król Franków od 751, ojciec Karola Wielkiego. [przypis edytorski]

Guinewra, częściej: Ginewra — postać z legend arturiańskich, żona króla Artura, ukochana Lancelota z Jeziora; miała żyć na przełomie V i VI w. [przypis edytorski]

jak na literata przystoi — w późn. wyd. tłumaczenie poprawiono: „jak na uczonego przystoi”. [przypis edytorski]

haud credo (łac.) — nie wierzę. [przypis edytorski]

facere (łac.) — robić, czynić. [przypis edytorski]

ostentare (łac.) — chwalić się czymś, stawiać na widoku. [przypis edytorski]

prostota — tu: prostactwo. [przypis edytorski]

bis coctus (łac.) — dwukrotnie gotowany a. pieczony. [przypis edytorski]

omne bene (łac.) — wszystko dobrze. [przypis edytorski]

ex tempore (łac.) — bez przygotowania, na poczekaniu. [przypis edytorski]

perge (łac.) — mów dalej. [przypis edytorski]

Rzadki talent! — w późn. wyd. uzupełniono tłumaczenie, dodając po tym wersie kwestię Tępaka: „Jeśli talent jest pazurem, patrzcie, z jakim go chwyta talentem”. [przypis edytorski]

aprehensja (tu z ang., z łac.) — postrzeganie, pojmowanie; pojęcie, idea. [przypis edytorski]

pia mater (łac., anat.) — opona miękka, najgłębsza warstwa błon otaczających mózg i rdzeń kręgowy; tu: mózg. [przypis edytorski]

mehercle a. mehercule (łac.) — na Herkulesa! [przypis edytorski]

vir sapit, qui pauca loquitur (łac.) — mądry człowiek, co mówi niewiele. [przypis edytorski]

quasi (łac.) — jak, jakby. [przypis edytorski]

Fauste, precor, gelida quando pecus omne sub umbra ruminat (łac.) — Faustusie, chciałbym, skoro całe stado w chłodnym cieniu przeżuwa… (początek pierwszej eklogi Baptysty Spagnoliego, pierwszego wiersza w podręczniku do łaciny ówczesnych szkół średnich). [przypis edytorski]

O dobry stary Mantuańczyku! — urodzony w Mantui wł. poeta Baptysta Spagnoli (1447–1516), zwany Mantuanus, był autorem Eklog (1498), napisanych stosunkowo prostą łaciną i wykorzystywanych w szkołach angielskich do jej nauczania. [przypis edytorski]

Venetia! Venetia! Chi non ti vede, non ti pretia. (przysł. wł.) — Wenecjo, Wenecjo! Kto ciebie nie widział, ten cię nie ceni. [przypis edytorski]

Ut, re, sol, la, mi, fa — system solmizacji, sylab stosowanych w nauce śpiewu, pierwotnie zaczynał się od „ut”, w XVII w. zastąpionego przez „do”. [przypis edytorski]

Lege, domine (łac.) — Czytaj, panie. [przypis edytorski]

canzonetta (wł. dosł.: pioseneczka) — gatunek krótkich, popularnych utworów wokalnych o lekkim charakterze, powstały w poł. XVI w. we Włoszech. [przypis edytorski]

caret (łac.) — nie ma; jest pozbawiony; obchodzi się (bez). [przypis edytorski]

Owidiusz, Publius Ovidius Naso (43 p.n.e. – 17 lub 18 n.e.) — wybitny poeta rzym., wsławiony kunsztem, inwencją i barwnością opisów. [przypis edytorski]

imitari (łac.) — naśladować. [przypis edytorski]

Adieu! (fr.) — do widzenia! [przypis edytorski]

ben venuto (wł.) — serdeczne powitanie. [przypis edytorski]

pauca verba (łac.) — kilka słów. [przypis edytorski]

wczas (daw.) — odpoczynek, wypoczynek, rozrywka. [przypis edytorski]

Ajaks a. Ajas zw. Wielkim (mit. gr.) — uczestnik wojny trojańskiej, najdzielniejszy po Achillesie wojownik achajski. Rywalizował z Odyseuszem o zbroję po poległym Achillesie. Kiedy zbroję przyznano Odyseuszowi, oszalał z gniewu i wyrżnął stado baranów, sądząc, że morduje wodzów achajskich. Oprzytomniawszy, ze wstydu popełnił samobójstwo. [przypis edytorski]

przychodzi z papierem jak krzywoprzysięzca — skazanym za krzywoprzysięstwo wieszano na piersi papier z opisem ich przestępstwa. [przypis edytorski]

zmrużek (daw.) — ciuciubabka, zabawa dziecięca. [przypis edytorski]

dudek (daw., pot.) — głupek. [przypis edytorski]

Jowisz a. Jupiter (mit. rzym.) — najwyższe bóstwo rzymskiego panteonu, bóg nieba i burzy, odpowiednik gr. Zeusa. [przypis edytorski]

Junona (mit. rzym.) — bogini kobiet, małżeństwa i macierzyństwa, żona Jowisza. [przypis edytorski]

przysiągłby przy tobie, że Junona jest Cyganką — w oryg.: „że jest Etiopką”; w czasach Szekspira śniada, ciemna cera uchodziła za brzydką. [przypis edytorski]

bierwiono — kawałek drewna oczyszczony z gałęzi, przeznaczony na opał. [przypis edytorski]

Alcyd (mit. gr.) — heros Herkules, syn Alkmeny (łac. Alcmene). [przypis edytorski]

fryga (daw.) — wirująca zabawka dziecięca, podobna do bąka. [przypis edytorski]

Nestor (mit. gr.) — król Pylos, najstarszy uczestnik wojny trojańskiej, symbol wieku i związanego z nim doświadczenia. [przypis edytorski]

Tymon z Aten (V w. p.n.e.) — znany w starożytności ze swojej zgorzkniałej niechęci do ludzi. [przypis edytorski]

łątka (daw.) — lalka, kukiełka. [przypis edytorski]

tyzanna, właśc. tyzana (daw., z fr.) — ziółka, leczniczy napar z suszonych roślin. [przypis edytorski]

gwebr (daw.) — wyznawca zaratusztrianizmu; perscy zaratusztrianie w ucieczce przed muzułmańskimi prześladowaniami osiedlili się w Indiach. I jak Gwebr — w oryg.: grubiański i dziki człowiek z Indii. [przypis edytorski]

kosa (daw.) — warkocz. [przypis edytorski]

Dumain: Odkryj tekst jaki, jakie prawo stare. Longaville: I diabła jakim oszukaj fortelem — w późn. wyd. tłumaczenie zweryfikowano, dodając jeden wers i odmiennie przypisując postaciom: „Dumain: Właśnie! na grzech nasz wynajdź jakie ziele. Longaville: Odkryj tekst jaki, jakie prawo stare i diabła jakim oszukaj fortelem”. [przypis edytorski]

Bachus (mit. rzym.) — bóg wina i płodności; gr. Bakchos, Dionizos. [przypis edytorski]

Hesperyd drzewo (mit. gr.) — jabłoń rodząca złote jabłka, rosnąca w ogrodzie nimf Hesperyd; jej owoce miał zdobyć Herakles. [przypis edytorski]

Apollo (mit. gr.) — bóg słońca, opiekun sztuki, przewodnik dziewięciu muz. [przypis edytorski]

pustota (daw.) — lekkomyślność i skłonność do żartów; tu: lekkomyślne figle. [przypis edytorski]

Satis quod sufficit (łac.) — Dostateczne, czego wystarcza. [przypis edytorski]

quondam (łac.) — pewnego razu; niegdyś; nieraz. [przypis edytorski]

Novi hominem tanquam te (łac.) — Znam tego człowieka jak ciebie. [przypis edytorski]

peregrynat (przestarz.) — podróżnik, wędrownik. [przypis edytorski]

pugilares (daw.) — portfel. [przypis edytorski]

abominacja — wstręt, odraza, obrzydzenie; z łac. abominatio, w daw. źródłach zapisywanego także jako abhonimatio, gdyż błędnie wywodzono to słowo od ab homine: od człowieka. [przypis edytorski]

insania (łac.) — szaleństwo. [przypis edytorski]

ne intelligis, domine? (łac.) — nie rozumiesz, panie? [przypis edytorski]

frenetykiem, lunatykiem — frenetyk: osoba gwałtowna, żywiołowa; w oryg. frantic, lunatic: szalony, wariat. [przypis edytorski]

Laus Deo, bone intelligo (łac.) — Chwała Bogu, dobrzy rozumiem (powinno być bene: dobrze, zamiast bone, tj. bonae: dobrzy, dobrego a. dobremu). [przypis edytorski]

Pryscjan, właśc. Priscianus Caesariensis (1 poł. VI w. n.e.) — gramatyk łaciński, autor monumentalnego dzieła w osiemnastu księgach Institutiones grammaticae, używanego w średniowieczu jako standardowy podręcznik łaciny dla zaawansowanych; w Anglii powstał idiom to break Priscian's head, „skręcać kark Pryscjanowi”, oznaczający posługiwanie się złą gramatyką. [przypis edytorski]

Videsne quis venit? (łac.) — Czy widzisz, kto idzie? [przypis edytorski]

Video et gaudeo (łac.) — Widzę i cieszę się. [przypis edytorski]

quare (łac.) — dlaczego. [przypis edytorski]

honorificabilitudinitatibus (łac.) — utworzony przez Szekspira celownik liczby mnogiej poświadczonego w śrdw. łacinie wyrazu honorificabilitudinitas (stan gotowości do przyjęcia zaszczytu), uważanego w tych czasach za najdłuższe ze znanych słów. [przypis edytorski]

pueritia (łac.) — dzieciństwo; dziecinność. [przypis edytorski]

z rogiem w dodatku — dawna ang. pomoc dydaktyczna do nauki czytania, zwana hornbook (książka rogowa), składała się z pojedynczej kartki z wypisanym alfabetem (czasem także z cyframi oraz z modlitwą Ojcze nasz), umieszczonej na drewnianej tabliczce z rączką i chronionej osłoną z cienkiej, przezroczystej płytki z rogu lub miki. [przypis edytorski]

Quis, quis? (łac.) — Co, co? [przypis edytorski]

raduje się moje serce, prawdziwy dowcip. — w późn. wyd. uzupełniono tłumaczenie, dodając po tym wersie trzy kwestie: „Ćma: I to przypięty przez dzieciaka staremu człowiekowi — rogalowi. Holofernes: Cóż to za figura? Ćma: Rogi”. [przypis edytorski]

circum circa (łac.) — wokoło, na wszystkie strony. [przypis edytorski]

ad unguem (łac.) — dosł.: do paznokcia; dokładnie, skrupulatnie, starannie. [przypis edytorski]

preambula, właśc. praeambula (łac.) — idź przodem. [przypis edytorski]

Czy nie edukujesz młodzieniaszka w wielkim domu na szczycie góry? — w późn. wyd. popr. tłumaczenie na: „Czy nie edukujesz młodzieniaszków w wielkim domu na szczycie góry?”. [przypis edytorski]

sine dubio (łac.) — bez wątpienia. [przypis edytorski]

Należy przedstawić jej dziewięciu bohaterów — popularną rozrywką w epoce elżbietańskiej było przedstawianie Dziewięciu Bohaterów, postaci uznanych w średniowieczu za ideały rycerstwa. Na dziewiątkę składało się trzech pogańskich herosów antyku: Hektor, Aleksander Wielki i Cezar, trzech żydowskich biblijnych: Jozue, Dawid i Juda Machabeusz, oraz trzech średniowiecznych, chrześcijańskich: król Artur, Karol Wielki i Godfryd de Bouillon. Tutaj skład zostaje zmieniony: Holofernes dodaje Pompejusza i Herkulesa. [przypis edytorski]

Juda Machabeusz — dowódca żydowskiego powstania Machabeuszy przeciwko władzy Seleucydów (167–160 p.n.e.). [przypis edytorski]

Pompejusz Wielki, Gnaeus Pompeius Magnus (106–48 p.n.e.) — rzym. dowódca wojskowy i polityk, jeden z twórców I triumwiratu, po jego rozpadzie walczył przeciwko Juliuszowi Cezarowi w wojnie domowej. [przypis edytorski]

Allons! (fr.) — Chodźmy! [przypis edytorski]

na twarzyczce przy zerze masz zerko — twarz w piegi lub krostki. [przypis edytorski]

ramota — pisanina bez większej wartości literackiej. [przypis edytorski]

Idą przebrani niby za Moskali — pod koniec XVI w. egzotyczna Rosja była modna w Londynie. Car Iwan Groźny szukał sojusznika wojskowego i politycznego, proponując królowej Elżbiecie wzięcie za żonę jej krewnej, zgodził się też udzielić Anglikom praw wyłączności na handel ze swoim państwem. Wymieniano wizyty ambasadorów, prężnie działała Kompania Moskiewska, angielska spółka objęta patronatem królewskim. Przebranie za Moskali stanowi echo widowiska wystawionego w 1594 podczas festiwalu zimowego w Gray's Inn w Londynie, gdzie pojawili się aktorzy przebrani za posłów moskiewskich (podczas tego samego festiwalu trupa Szekspira odegrała Komedię omyłek). [przypis edytorski]

kitajka — gładka, błyszcząca tkanina jedwabna, pierwotnie chińska, skąd nazwa (daw. Kitaj to Chiny), tafta. [przypis edytorski]

Co kiedykolwiek zwrócił ku nam oczy. Niebieskie duchy, raczcie… — w późn. wyd. uzupełniono tłumaczenie, dodając wtrąconą kwestię Boyeta: „Ćma: Co kiedykolwiek zwrócił ku nam oczy. Duchy… Boyet: Twa rola wyzionie wnet ducha. Ćma: Duchy niebieskie, raczcie…”. [przypis edytorski]

małmazja (daw.) — słodkie, aromatyczne czerwone wino z krajów śródziemnomorskich, bardzo kosztowne. [przypis edytorski]

krupnik — tu: słodka nalewka miodowo-korzenna. [przypis edytorski]

lipiec — tu: miód z kwiatu lipy. [przypis edytorski]

rozhowor (daw., z rus.) — rozmowa, opowieść. [przypis edytorski]

partes (daw.) — partytura, nuty; w oryg. gra słów: he can sing/ A mean most meanly: śpiewa głos środkowy marnie. [przypis edytorski]

wejdę gościem — dziś: wejdę jako gość. [przypis edytorski]

Pisać na czole: „Zmiłuj się nad nami!” — na drzwiach domów dotkniętych zarazą umieszczano napis „Panie, zmiłuj się nad nami”. [przypis edytorski]

Pajac z przykrytym do marszczek uśmiechem — w późn. wyd. tłumaczenie poprawiono: „Pajac, co lica wciąż marszczy uśmiechem”. [przypis edytorski]

Spódnicę na twym zawiesimy grobie. — w późn. wyd. uzupełniono tłumaczenie, dodając po tym wersie: „Coś krzywo patrzysz i lica masz blade,/ W twych oczach widzę ołowianą szpadę”. [przypis edytorski]

alla fortuna della guerra (wł.) — na los wojny. [przypis edytorski]

paliwoda (daw.) — zawadiaka, człowiek gwałtowny. [przypis edytorski]

Lampart na moim kolanie — szaty lub zbroje rycerskie zdobiono, umieszczając na ramionach, łokciach lub kolanach wizerunki głów lwów lub lampartów. [przypis edytorski]

inny ton wyśpiewają. — w późn. wyd. uzupełniono tłumaczenie, dodając po tym wersie kwestię Księżniczki: „Stań z boku, dobry Pompejuszu”. [przypis edytorski]

canus (łac.) — pies. [przypis edytorski]

manus (łac.) — ręka. [przypis edytorski]

quoniam (łac.) — ponieważ, gdyż. [przypis edytorski]

Iskariota — Judasz Iskariota, wg Nowego Testamentu jeden z uczniów Jezusa Chrystusa, którego zdradził, wydając w ręce władz. [przypis edytorski]

Główka kapusty — w oryg: A cittern-head, tj. groteskowa główka, jaką rzeźbiono na końcu instrumentu muzycznego, rodzaju gitary; podobnie zdobiono szpilki do włosów, o których mowa poniżej. [przypis edytorski]

prochownica (hist.) — podręczny pojemnik do przechowywanie prochu, wykonywany z rogu, kości drewna a. metalu, często zdobiony. [przypis edytorski]

niżnik dzwonkowy (daw.) — przen.: lekceważąco o mężczyźnie; niżnik: najniższa figura w kartach do gry, walet; dzwonkowy (daw., pot.): karowy. [przypis edytorski]

Nie myślę, żeby Hektor tak był pięknie zbudowany — w późn. wyd. tłum. tę kwestię wypowiada Król. [przypis edytorski]

Przynajmniej za mięsiste łydki, to pewna. — w późn. wyd. uzupełniono tłumaczenie, dodając po tym wersie kwestię Boyeta: „Najzgrabniejszą ma nogę poniżej łydki”. [przypis edytorski]

Szpikowaną goździkami. — w późn. wyd. uzupełniono tłumaczenie, dodając po tym wersie kwestię Dumaina: „Gdzież tam! Całkiem bez szpiku i rozdartą na dwoje”. [przypis edytorski]

Annibal — tj. Hannibal (247–183 p.n.e), wódz kartagiński, jeden z najwybitniejszych dowódców starożytnych. [przypis edytorski]

Wyczha! — okrzyk łowiecki zachęcający psy do ataku; huzia! [przypis edytorski]

Żonę, uczciwość i brodę, i zdrowie — w późn. wyd. uzupełniono tłumaczenie, dodając po tym wersie: „Czego ci życzę w najpoczciwszym słowie”. [przypis edytorski]

madrygał — gatunek krótkiego poematu miłosnego z motywami sielankowymi. [przypis edytorski]

skopek — drewniane wiaderko używane daw. na wsi na mleko i śmietanę. [przypis edytorski]

z garka — dziś popr.: z garnka. [przypis edytorski]

roszt (daw.) — ruszt. [przypis edytorski]

Merkury (mit. rzym.) — bóg handlu, patron podróżnych, utożsamiany z gr. Hermesem. [przypis edytorski]