# Ulica żydowska

Zosia Szpigelman

> Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Hej — schyliły się brzuchy balkonów
Ciężarem niedoli spłakały się szyby okienne
nad nędzą, co boli.
Pod czapy dachów skrył mur lica
Pędzi, łka, krzyczy ulica
Ulica żydowska! rozkrzyczy się nagle
z krzykliwym szwargotem furgonów
by zamknąć twarz bladą, wtuliwszy w mur domów.
Lokal Anzeiger[1]… Lokal Anzeiger……..
Mróz kleszczem pęta białe plamy kolan
Mróz, wiatr, zimne palce wsadził w marynarkę, wierci
Zarobił? Tak, aż jedną markę[2]……
Ćwierć chleba będzie i gram margaryny,
#[3] krzyk z ust bladych i sinych
Lokal Anzeiger….. Nowe wiadomości
Ile Pan daje? Sto… to mało… To nic
W to brylant. To szpryc.
Więcej Pan da? Ile ma?
14, 14, 18, 20, marka, duże.
Jak Pan wydaje? Źle.
Kapusty Pan musi dać. Co to za marchew? sama nać!
Oszukują, oszukali, oszukali
Gmina, wysłali, kogo? syna
Niech sami jadą, niech!
Pani jednego, mnie trzech.
Gyt a pur groszen, Tyt mir a tojwe[4]
Hob nyszt gegessen, gyt a pur groszen[5]
Naprawdę tylko parę groszy, a zobaczysz, jak długo ponoszę
Z przodu różyczki, na plecach falbaneczki
Po bokach marszczone, w dole klosze,
Śliczne naprawdę, za grosze.
50 marek, za grosze
50 marek Paniusiu.
Get a pur groszen
Wus trachst dy Mojsze? Ich tracht
In dy gminy lacht sich
Sie ys szlecht
Die majst efszar…….. Ich mein…….
A gasajro, Majn ich mein, a gisajro nein[6]
Ausweis, Fingerabdruck? So?
Wohnhaft? Beschäftigt? Wo?
Wohin laufst du? Deine Freiheit ist gross
Straffe, bezahlen! los![7]
Będziesz za mną tęskniła, będziesz za mną tęskniła
Będziesz smutna i zła[8], zła, zła
Gdzieś się zaciął patefon uparcie
Strumień głosów przez okno wytrysnął
Ktoś się śmieje, ktoś pije zażarcie,
Ktoś się bawi, aż zęby zacisnął
Cierpliwości!
Będziesz za mną tęskniła, będziesz zła, zła, zła
Głód z oczu świeci!
Ogonek, wianuszek łachmanów i brudów
Opieka nie przyjmuje dzieci?
Ach machnąć ręką! tak szkoda trudu
In efszer brojcht ir jene? wie?
Nu papierosen, sacharin, bytteryn, formalin,
Zeig of ein anzug, drei meter
Aber nicht jetzt, ein Zehner gajt,[9]
Cztery pary butów wysokich
Skrzyp schodów raz wraz
Cztery odgłosy kroków szerokich.
Drzwi otwarto, zamknięto, trzask
Kom mit[10]!
Oczy zmętniałe, usta zbielałe
Strach!
Ja niewinny, niewinny!
trach, trach,
Pytanie, zapiski pana,
Skrzyp drzwi, ręce spazmem załamane
zabrali, zabrali!
W błocie jak małe kulki
bawią się Sury[11] i Srulki[12]
I grają sobie w sztrulki[13]
Srulki zapałki sprzedają
Sury w ogonkach wystają
Na giełdach Srulki, w tramwajach Sury,
Te Sury z dołu, te od góry
Sura Twa siostra
Srulek brat
I pełen Srulów cały świat
Przy gminnych biurkach pewnie i śmiele
Siedzą Srule, Izraele
(Gielda) Wieviele staje dy Wajchy[14]
Dłonie nerwowo szukające
Oczy w bok wybiegające,
Propozycja tajemna, skryta
Wymiana słów, dłoń w dłoń, sprawa ubita.
Ogonki, ogonki
Ogonki po mięso
Ogonki po chleb
Ogonki po masło
Koncesje na sklep,
Do opieki, do zdrowia, ludzi mrowie
Ten rząd obdarty po karty,
Ten drugi nowy, do kuchni ludowej,
Jak wyciągnięte postronki, do tramwaju ogonki,
Damskie pióra, łachy,
Nędza, brud, uśmiechy, zapachy
Znój i trud……. ogonki
Co jest prawdy w Tobie ulico żydowska
Czy blichter[15] i szyk,
Czy słońce, czy żar,
Czy słońce, czy żar,
Radość i ból giełdy?
Biedny handlarz? a może ból?
Rewizja! Przebiegło po telegramie spętanych języków
Sień, kościół, zdławionych opór krzyk i idą!
Piętro, piętro, piętro
Mgła ciężka ludzkich westchnień
Po czołach ciur ciur pot
Cu mir, cu dir, cu jenem, o got[16]!
Ryk, cepy oczu, błędne latarnie, człowiek,
Men chapt[17]? zapytał,
Dowiedział się, pobiegł, strach!
Strach! Zaczyna bicie
Strach za lejce chwyta
Serce? Nie, kamień, maska miast oblicza
Nogi raczej kopyta, przyczaić się, schować,
wskoczyć za głaz
I prędzej coraz prędzej, by zdążyć na czas,
Strach ścieka strumieniami lodowymi
I słychać jak tłoki pracują miarowo,
Wciąż dalej, wciąż dalej, czym prędzej na czas
I wciąż dalej, wciąż dalej, a wiatr w ucho gra
To na nic, to na nic,
A za co? a za nic.
Ból w sercu, płacz w oczach
Bez granic, bez granic.
Lecz prędzej, lecz prędzej wskoczyć w bok[18]
O zakręt! zaraz
Nie tu krok, a tam wskoczyć w bok
A potem, a potem
On wolny, on Pan,
Halt, stehen bleiben
Hier is doch Judenbahn[19].
Hej schyliły się brzuchy balkonów
Ciężarem niedoli
Spłakały się szyby okiennic nad ###[20] co boli
Pod czapy dachów
Skrył mur smutne lica,
Pędzi, krzyczy żydowska ulica
Lokal Anzeiger……. Get a pur groszen….
Będziesz za mną tęskniła
Będziesz smutna, zła, zła, zła
Menschen! helft mir, Menschen![21]
Dokąd pędzisz biedna ulico spłakana?
Co cię ciągnie do ludzi?
Niebo? gwiazdy?
Twa pierś nimi znakowana!
Piekło? Masz je w sercach tych ludzi!

Lokal Anzeiger (niem.) — gazeta ogłoszeniowa; rodzaj gazety zawierającej przede wszystkim lokalne ogłoszenia reklamowe. [przypis edytorski]

marka — właśc. reichmark; niemiecka waluta używana w czasie drugiej wojny światowej na terenach wcielonych do hitlerowskiej Rzeszy lub okupowanych przez nią. [przypis edytorski]

# — w ten sposób oznaczone są miejsca, w których rękopis lub maszynopis był nieczytelny. [przypis edytorski]

Gyt a pur groszen, Tyt mir a tojwe (jid.) — Daj parę groszy, bądź taki dobry. [przypis edytorski]

Hob nyszt gegessen, gyt a pur groszen (jid.) — Nic dziś nie jadłam, daj parę groszy. [przypis edytorski]

Get a pur groszen Wus trachst dy Mojsze? Ich tracht In dy gminy lacht sich Sie ys szlecht Die majst efszar…….. Ich mein……. A gasajro, Majn ich mein, a gisajro nein (jid.) — Daj parę groszy. Co myślisz, Mojsze? Myślę, że oni w gminie się śmieją. Oni są źli. Czy masz może na myśli… Mam na myśli… Gasajro… Nie, gisajro. [przypis edytorski]

Ausweis, Fingerabdruck? So? Wohnhaft? Beschäftigt? Wo? Wohin laufst du? Deine Freiheit ist gross Straffe, bezahlen! los! (niem.) — Dokumenty, odcisk palca? Więc? Zamieszkały? Zajęcie? Gdzie? Dokąd biegniesz? Twoja wolność ma swoją cenę. Kara, płać! szybko! [przypis edytorski]

Będziesz za mną tęskniła, będziesz smutna i zła — początkowe słowa znanej przedwojenne piosenki Będziesz za mną tęskniła, słowa: Jerzy Ryba, ps. Jerry (1909– po 1941), muzyka: Józef Wilner (1905–1942?). Tango śpiewał m.in. Adam Aston, właśc. Adolf Loewinsohn (1902–1993). [przypis edytorski]

In efszer brojcht ir jene? wie? Nu papierosen, sacharin, bytteryn, formalin, Zeig of ein anzug, drei meter Aber nicht jetzt, ein Zehner gajt, (jid.) — A może potrzebujecie jakąś? No jak? No, papierosy, sacharyna, gorzkie krople, formalina, pokaże ubranie, trzy metry ale nie teraz, żołnierz idzie. [przypis edytorski]

Kom mit (niem.) — [Idziesz] z nami. [przypis edytorski]

Sura (jid.) — imię żeńskie, prawdopodobnie pochodzące od heb. Sara. [przypis edytorski]

Srul, Srulek (jid.) — imię męskie, zdrobnienie od heb. Izrael. [przypis edytorski]

sztrulki — gra zręcznościowa znana także jako strulki, hacle, hancle, hacelki, gra w kamyki. Odnotowana już w starożytności zabawa polegająca na podrzucaniu, łapaniu i jednoczesnym dobieraniu pięciu drobnych przedmiotów (np. kamyków czy śrub do podków, tzw. sztuli, haceli). Na początku należy rozsypać na ziemi lub na stole pięć kamyków (hacelków, sztrulków), jeden z nich wziąć do ręki i podrzucić, a następnie, zanim ten spadnie, dobrać jeszcze jeden kamyk i złapać podrzucony. Następny etap polega na podrzuceniu dwóch kamyków i dobraniu trzeciego itd. [przypis edytorski]

(Gielda) Wieviele staje dy Wajchy (jid.) — (Giełda) Ile kosztują Wajchy. [przypis edytorski]

blichter — właśc. blichtr, polor, blask, pozór, pozorna świetność, kryjąca niedostatek. [przypis edytorski]

Cu mir, cu dir, cu jenem, o got (jid.) — Do mnie, do ciebie, do każdego, o boże. [przypis edytorski]

Men chapt (jid.) — Łapią [ludzi]? [przypis edytorski]

I prędzej coraz prędzej, by zdążyć na czas (…) Lecz prędzej, lecz prędzej wskoczyć w bok — odniesienie do wiersza Juliana Tuwima Lokomotywa, który został opublikowany po raz pierwszy w 1936 r. w Wiadomościach Literackich. [przypis edytorski]

Halt, stehen bleiben Hier is doch Judenbahn (niem.) — Stój! Zatrzymać się! Tutaj jest przecież tramwaj dla Żydów. [przypis edytorski]

### — w ten sposób oznaczone są miejsca, w których rękopis lub maszynopis był nieczytelny. [przypis edytorski]

Menschen! helft mir, Menschen! (niem.) — Ludzie! Pomóżcie mi, ludzie! [przypis edytorski]