# Tren I. (Wszytki płacze, wszytki łzy Heraklitowe)

Jan Kochanowski

# Jan Kochanowski. Treny. Tren I. (Wszytki płacze, wszytki łzy Heraklitowe…)[1]

> Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Wszytki[2] płacze, wszytki łzy Heraklitowe[3]
I lamenty, i skargi Symonidowe[4],
Wszytki troski na świecie, wszytki wzdychania
I żale, i frasunki[5], i rąk łamania,
Wszytki a wszytki zaraz[6] w dom sie mój noście[7],
A mnie płakać mej wdzięcznej[8] dziewki[9] pomoście[10],
Z którą mię niepobożna[11] śmierć rozdzieliła
I wszytkich moich pociech[12] nagle zbawiła[13].
Tak więc smok[14], upatrzywszy gniazdo kryjome[15],
Słowiczki liche zbiera[16], a swe łakome
Gardło pasie[17]; tym czasem matka szczebiece[18]
Uboga[19], a na zbójcę co raz sie miece[20].
Prózno[21], bo i na samę okrutnik zmierza[22],
A ta nieboga[23] ledwe[24] umyka pierza[25].
«Prózno płakać» — podobno drudzy rzeczecie.
Cóż, prze Bóg żywy[26], nie jest prózno na świecie?
Wszystko prózno; macamy, gdzie miękcej w rzeczy,
A ono[27] wszędy[28] ciśnie: błąd wiek człowieczy[29].
Nie wiem, co lżej[30]: czy w smutku jawnie żałować[31],
Czyli sie z przyrodzeniem[32] gwałtem[33] mocować[34].

W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

wszytki (starop.) — wszystkie. [przypis redakcyjny]

łzy Heraklitowe — Heraklit z Efezu (ok. 540–480 r. p.n.e.), filozof gr., w swoich dziełach często rozpaczał nad ludzkim losem. [przypis redakcyjny]

lamenty (…) Simonidowe — Simonides z Keos (ok. 556–468 r. p.n.e.), poeta gr., autor wielu utworów lamentacyjnych. [przypis redakcyjny]

frasunk a. frasunek (starop.) — zgryzota, smutek, strapienie. [przypis redakcyjny]

zaraz (starop.) — razem. [przypis redakcyjny]

w dom sie mój noście — zmierzajcie, przybywajcie do mojego domu. [przypis redakcyjny]

wdzięczny* (starop.) — miły, przyjemny. [przypis redakcyjny]

płakać dziewki — opłakiwać dziewkę. [przypis redakcyjny]

pomoście — pomóżcie (zob. rym: „noście — pomoście”). [przypis redakcyjny]

niepobożny* (starop.) — postępujący źle, nie „po Bożemu”, bezbożny. [przypis redakcyjny]

pociecha (daw.) — radość i nadzieja; pocieszenie. [przypis redakcyjny]

zbawić* (starop.) — pozbawić. [przypis redakcyjny]

smok — potwór, wąż. [przypis redakcyjny]

kryjomy (starop.) — ukryty (dziś mówi się jeszcze po kryjomu, czyli: skrycie). [przypis redakcyjny]

zbierać — tu w znaczeniu: „wybierać” (z gniazda). [przypis redakcyjny]

gardło pasie — napełnia gardło (dziś mówi się: pasie brzuch). [przypis redakcyjny]

szczebiece (forma starop.) — szczebioce, szczebiota. [przypis redakcyjny]

ubogi* (starop.) — nieszczęśliwy. [przypis redakcyjny]

miece sie (forma starop.) — miota się, rzuca się. [przypis redakcyjny]

prózno (starop.) — próżno, na próżno. [przypis redakcyjny]

na samę (…) zmierza — zmierza ku (niej) samej. [przypis redakcyjny]

nieboga (daw.) — biedaczka, nieszczęsna. [przypis redakcyjny]

ledwe (starop.) — ledwo, ledwie. [przypis redakcyjny]

umyka pierza — przez umknięcie ocala pierze, umyka z pierzem, tj. ratuje się. [przypis redakcyjny]

prze (starop.) — przez; prze Bóg żywy: na Boga żywego, przez Boga żywego. [przypis redakcyjny]

macamy, gdzie miękcej w rzeczy, a ono… — macamy (dotykamy), gdzie rzekomo jest bardziej miękko, a tymczasem… [przypis redakcyjny]

wszędy (starop.) — wszędzie. [przypis redakcyjny]

błąd wiek człowieczy — błądzeniem jest życie ludzkie. [przypis redakcyjny]

co lżej — co lżejsze, co przynosi większą ulgę. [przypis redakcyjny]

żałować (starop.) — cierpieć, boleć, opłakiwać, żalić się. [przypis redakcyjny]

przyrodzenie* (daw.) — to, co jest przyrodzone człowiekowi, natura. [przypis redakcyjny]

gwałt (daw.) — w wyrażeniu: robić coś gwałtem, czyli siłą, przemocą. [przypis redakcyjny]

mocować się — walczyć tak, jak walczą z sobą zapaśnicy. [przypis redakcyjny]