# Tren II. (Jeślim kiedy nad dziećmi piórko miał zabawić...)

Jan Kochanowski

# Jan Kochanowski. Treny. Tren II. (Jeślim kiedy nad dziećmi piórko miał zabawić…)[1]

> Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Jeslim kiedy nad dziećmi piórko[2] miał zabawić[3],
A kwoli temu wieku[4] lekkie[5] rymy[6] stawić[7],
Bodajżebych[8] był raczej kolebkę kołysał
I z drugiemi nieważne mamkom pieśni[9] pisał,
Któremi by dziecinki noworodne[10] spiły[11]
I swoich wychowańców[12] lamenty toliły[13].
Takie fraszki[14] mnie zbierać[15] pożyteczniej było,
Niżli, w co mię nieszczeście moje dziś wprawiło[16],
Płakać nad głuchym grobem[17] mej wdzięcznej dziewczyny
I skarżyć sie na srogość[18] ciężkiej[19] Prozerpiny[20].
Alem użyć w obojgu jednakiej wolności[21]
Nie mógł — owom ominął[22], jako w dordzałości[23]
Dowcipu[24] coś ranego[25], na to mię przygoda[26]
Gwałtem wbiła[27] i moja nienagrodna szkoda[28].
Ani mi teraz łacno[29] dowiadać sie o tym[30],
Jaka mię z płaczu[31] mego czeka cześć na potym[32].
Nie chciałem żywym śpiewać, dziś umarłym muszę,
A cudzej[33] śmierci płacząc, sam swe kości suszę[34].
Prózno to[35]; jakie szczeście[36] ludzi naszladuje[37],
Tak w nas albo dobrą myśl[38], albo złą sprawuje.
O prawo krzywdy pełne! O znikomych cieni[39]
Sroga, nieubłagana, nieużyta[40] ksieni[41]!
Tak li moja Orszula, jeszcze żyć na świecie
Nie umiawszy, musiała w ranym umrzeć lecie[42]?
I nie napatrzawszy sie jasności słonecznej,
Poszła nieboga widzieć krajów nocy wiecznej[43].
A bodaj ani była świata oglądała,
Co bowiem więcej, jedno ród[44] a śmierć poznała.
A miasto[45] pociech, które winna z czasem[46] była
Rodzicom swym, w ciężkim je[47] smutku zostawiła.

W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

piórko — pióro (potoczny wariant tego wyrazu, a nie zdrobnienie). [przypis redakcyjny]

zabawić (daw.) — zatrudnić (się), strawić na czymś czas. [przypis redakcyjny]

kwoli temu (starop.) — z powodu tego, dla tego; temu wieku: chodzi tu o dzieci. [przypis redakcyjny]

lekki* (starop.) — mało ważny, posiadający małą wartość. [przypis redakcyjny]

rymy* (starop.) — wiersze. [przypis redakcyjny]

stawić — składać, układać. [przypis redakcyjny]

bodajżebych (starop.) — pochodzi od: Bóg daj, żebym, czyli: daj Boże, żebym. [przypis redakcyjny]

nieważne pieśni* — kołysanki; mamka: niańka, która karmi niemowlę. [przypis redakcyjny]

dziecinka — zdrobnienie od dziecina (dziecko); noworodne: nowonarodzone (por. współcz. wyraz: noworodek). [przypis redakcyjny]

spiły* (starop.) — usypiały. [przypis redakcyjny]

wychowańców — wychowanków. [przypis redakcyjny]

toliły (starop.) — tuliły, koiły, uspokajały; lamenty: płacze. [przypis redakcyjny]

fraszka (starop.) — błahostka, drobnostka, drobiazg (zob. w w. 2 „lekkie rymy”, w w. 4 „nieważne pieśni”) [przypis redakcyjny]

zbierać — gromadzić (tu chodzi o gromadzenie tekstów, fraszek). [przypis redakcyjny]

wprawić w coś — doprowadzić do czegoś, nauczyć czegoś. [przypis redakcyjny]

głuchy grób — który nie słyszy i nie słucha płaczu. [przypis redakcyjny]

srogi (starop.) — przykry, ciężki, okrutny (stąd srogość: okrucieństwo). [przypis redakcyjny]

ciężki* (starop.) — tu w znaczeniu: srogi. [przypis redakcyjny]

Prozerpina — władczyni śmierci w mit. rzym. (odpowiadająca Persefonie w mit. gr.), żona Plutona (Hadesa), boga podziemia, była często w poezji antycznej i renesansowej uosobieniem śmierci. [przypis redakcyjny]

użyć w obojgu jednakiej wolności — mieć w obu rzeczach jednakowo wolny wybór; w obojgu: tj. i w pisaniu kołysanek (zob. w. 4) i w pisaniu płaczów (zob. w. 9). [przypis redakcyjny]

owom ominął — owo (jedno) ominąłem. [przypis redakcyjny]

dordzałość (starop.) — dojrzałość. [przypis redakcyjny]

dowcip* (starop.) — rozum, inteligencja, talent, błyskotliwość. [przypis redakcyjny]

rany* (starop.) — wczesny, przedwczesny, niedojrzały (por. rano, wcześnie rano); coś ranego w dordzałości: coś przedwczesnego („niewczesnego”) w czasie dojrzałości. [przypis redakcyjny]

przygoda* (starop.) — złe zdarzenie, nieszczęście, nieszczęśliwy wypadek. [przypis redakcyjny]

gwałtem wbiła — powaliła, ugodziła, gwałtownie doprowadziła do czegoś. [przypis redakcyjny]

nienagrodny (starop.) — taki, który nie może być nagrodzony, wynagrodzony, naprawiony. [przypis redakcyjny]

łacno (starop.) — łatwo. [przypis redakcyjny]

dowiadać sie o tym (starop.) — dowiadywać się o to, zastanawiać się nad tym. [przypis redakcyjny]

płacz — tu: w znaczeniu planctus (łac. żal, opłakiwanie), chodzi tu bowiem o same Treny jako utwór literacki. [przypis redakcyjny]

cześć na potym (starop.) — późniejsze uznanie, sława u potomnych. [przypis redakcyjny]

cudzy* (starop.) — nie swój (odcień znaczeniowy nieco inny od współczesnego). [przypis redakcyjny]

suszyć kości (starop.) — zwrot przysłowiowy posiadający genezę biblijną, oznacza tęsknotę („usychanie” z tęsknoty). [przypis redakcyjny]

prózno (starop.) — na próżno (tzn. daremne są przestrogi, które zalecają zachowanie równowagi ducha w żałobie). [przypis redakcyjny]

szczeście* (starop.) — los, fortuna. [przypis redakcyjny]

naszladować* (starop.) — iść za kimś, iść śladem, tropić. [przypis redakcyjny]

dobra myśl* (starop.) — pogoda ducha, pogoda umysłu, dobre usposobienie, dobry nastrój. [przypis redakcyjny]

znikome cienie — cienie znikające, nieuchwytne; dusze zmarłych snujące się w podziemiach opisywanych w opowieściach mitologicznych. [przypis redakcyjny]

nieużyty (starop.) — nie dający się uprosić, nieubłagany. [przypis redakcyjny]

ksieni (starop.) — księżna, przełożona (Prozerpina). [przypis redakcyjny]

w ranym lecie (starop.) — we wczesnym wieku; rany: zob. w. 13; lato*: rok. [przypis redakcyjny]

poszła widzieć krajów — poszła, aby widzieć (aby zobaczyć, popatrzeć na) kraje; kraje nocy wiecznej: kraina śmierci, która jest krainą ciemności (jak noc). [przypis redakcyjny]

jedno ród* — tylko narodziny. [przypis redakcyjny]

miasto* (starop.) — zamiast. [przypis redakcyjny]

z czasem — po pewnym czasie, w późniejszym wieku. [przypis redakcyjny]

je — ich (rodziców). [przypis redakcyjny]