# Warszawianka

Stanisław Wyspiański

> Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.


OSOBY

Maria

Anna

Chłopicki

Młody oficer

Stary wiarus

Chór


Rzecz dzieje się w roku 1831, 25-ego lutego, w dniu trzecim bitwy pod Grochowem.

### DEKORACJA

Na przedmieściu; w dworku; na parterze. Salon obszerny. Styl cesarstwa. Sala jasna biała; ściany dzielone pilastrami[1] wysokimi; czasem szczegół jaki zazłocony. W głębi dwa szerokie okna, ledwo pilastrami rozdzielone, tak bliskie siebie — zajmują całą prawie ścianę. Z prawej i lewej drzwi wysokie; nad drzwiami sczerniałe obrazy: portrety w strojach z roku l810. Między oknami, na wysokim postumencie: popiersie Cesarza Napoleona jako Augusta Imperatora, z opaską liści laurowych; popiersie marmurowe, białe. Posadzka ciemna, nieomal czarna. Stary garnitur[2] mebli białych pierwszego cesarstwa; na oparciach krzeseł lutnie toczone w przeźroczach. Na środek sali wysunięty klawikord. Od stropu zwisa kinkiet brązowy.Spoza białych tiulowych firanek w oknach widać gościniec tuż popod oknami; w dali ogrody i miasto w śniegu i śnieg jak prószy.Poranek: blisko siódma. —Nieustanne dalekie huki strzałów armatnich, przyciszone, ledwo słyszalne, trwające przez cały czas sceny. Osób dużo: generałów, oficerów, obywateli w strojach z r. 1830: grupami chodzą i rozmawiają ożywienie półgłosem; wojskowych miny wyzywające: są starsi wysłużeni pod Napoleonem, są młodsi wolontariusze[3].Na przodzie, z lewej, stoi Chłopicki w ubraniu cywilnym, ciemnym, w zarzuconym i udrapowanym bardzo szerokim płaszczu siwym; ręce założone na piersiach, głowa zadarta do góry; w całej staturze[4] sztywnej, dumnej, pogardliwej widać energię, siłę, moc, nieprzystępność. Stoi sam jeden zamyślony, zniecierpliwiony myślami…Na sali znajdują się; generał Jan Skrzynecki, generał Ludwik Michał hrabia Pac, generał Jan Nepomucen Umiński, Piotr Wysocki, Barzykowski, Kazimierz Małachowski, Rybiński, dwaj Niemojowscy, dwaj Mycielscy, Ledóchowscy, Wołowski, Błendowski, Borzewski, Zawisza, Plichta.Maria i Anna, dorosłe panny, córki pani domu, obiedwie ubrane biało; u sukien spódnice szerokie; rękawy baniaste sztywne, nisko od ramion; — tyłem do widza zwrócone, siedzą przy klawikordzie i grają, sposobiąc się do śpiewu. — Na sali głośna rozmowa, która w miarę gry ustępuje.

— gdy się ucisza:

MARIA

do Anny


— — — — — — — — — — — —
Odbiegł — mnie groza opadła i lęki; —
siadał na koń — gdym właśnie ku oknu podeszła; —
świt był szary — — snać[5] dostrzegł sukienki
mojej białej,
bo zwrócił ku mnie głowę i rękę do piersi
przycisnął; — razem z tymi był, którzy najpiersi
odjeżdżali; wiedz, że sam generał
znaczył mu posterunek; wyznał mi — to dowód
niezwykłego uznania…


ANNA


Ale jakiż powód
mógł zajść, bieżyć tak szybko od nas,
gdy inni wszyscy są jeszcze tu razem.


MARIA


Chciałam, by się odznaczył.


ANNA


Twoim więc rozkazem?…


MARIA


Nie nazywaj rozkazem, czego pragnie dusza.
Pragnę dlań Sławy; — lęk mnie przed Losem zejmuje,
muzykę szczęścia oddala i zgłusza.
Niepokój cienie swe nade mną snuje.
— — — — — — — — — — —


MŁODY OFICER

do Chłopickiego


. . . . . . . .
Ja się kocham w młodszej,
w blondynce tej, panie generale.


CHŁOPICKI

nagle głowę zwraca ku pannom, mierzy je wzrokiem i wraca głową do dawnej pozycji


Starsza mi się podoba więcej,
— to i ty rozkochany,
a pewno rozkochanyś na śmierć;
czemuż nie tamta —?
Zazdrościłbym dumy, co jej rysuje czoło.


MŁODY OFICER


Jej narzeczony właśnie jest w naszym pułku
i nawet blisko pana, generale.


CHŁOPICKI


…Oczywiście młody —
skoro szlify czuje u ramion,
tylko się kochać — któż to?


ANNA

która posłyszała


Powiemy, aż się czym odznaczy.


CHŁOPICKI


Odznaczy się — niewątpliwie, że się odznaczy,
bo za tym goni; —
jedno[6], że ci młodzi romantyzują;
oni poetyczni są — udzielne króle
fantazji; każdy z nich gra wielką rolę
komandorską;
patrzę po czołach, wszędy samowolę
bajrońską czytam:
jako żołnierz w portfelu układa poemat
własnego bohaterstwa; marszałkowskie laski
rozchwytaliby może na usługach Francji;
w Polsce nie będzie z nich nic, jako zwykle. —
Tu potrzeba Cezara, tu wzajem się głuszą.


MŁODY OFICER


Ktoś nieugięty, jako Cromwell, Bonaparte,
gdyby się nagle stał działania duszą…


CHŁOPICKI


To my Bonapartowscy — myśmy tu przynieśli
orły napolijońskie, pochwytane w lot.
Każdy z nas za Cyncynnata[7] się ma, za źródło cnót; —
myśląc, że gdy obejmie godność, którą sobie
nałoży sam, zdziwi pół świata.


PAC


Naśmieszy pół świata.


CHŁOPICKI


Orły padają z bólu; gną, łamią się im skrzydeł loty,
gdy je obsiadła zawiść stadem wronim
a w orlich piersiach serca są bijące,
zbyt czułe, wzajemnymi zdradami krwawiące.
Rzuciłem już raz bułat[8], bo rózgi liktorskie[9]
za moją togą siekły zbyt powolnie; —
widziałem, że nie zdzierżę, królów takie tłumy
znajdując co dzień.


SKRZYNECKI


Wydałeś sąd dumy;
że nikt prócz ciebie dziełu nie podoła.


CHŁOPICKI


Niechaj kolejno rosną dyktatory; —
patrz po sali, jak nasi statyści się puszą;
co jeno[10] który cień idei schwyci,
kruszynę inszej, niż myśl Chłopickiego,
już tworzy książkę — kreśli pamiętniki;
Wzrasta wolumen, traitement[11] polityki,
polowych działań, taktyka, brawura,
jaką kiedy w boju
stosować należało; po szkodzie, jako zawsze,
będzie można rozmyślać nad nią w czas pokoju.
Już widzę: jak się księgą błędów przyszłość pieści,
gdy zasiędzie spłakana czytać, zdarta z cześci;
po wojnie — jutro.


SKRZYNECKI


Generał nas satyrą mierzy, godząc trafniej,
niż dyktatorską dłonią w myśl spraw narodowych.


CHŁOPICKI


Satyrą trafnie kłuty, sok trucizn surowych
wszczepiłem sobie w krew i krew się burzy.


SKRZYNECKI


Znam ją z dawna — niech jeno dłoń krajowi służy.


MARIA i ANNA

grają i śpiewają


«Oto dziś dzień krwi i chwały,
oby dniem wskrzeszenia był;
w gwiazdę Polski orzeł biały
patrząc, lot swój w niebo wzbił
a nadzieją podniecany,
woła na nas ze wszech stron:
powstań, Polsko………»


Ogólne poruszenie; przerywają wołaniami, nucą półgłosem; śpiew panien ginie w zamieszaniu wykrzyków; po chwili znów słychać:

MARIA i ANNA

śpiewają


«powstań Polsko, skrusz kajdany,
dziś twój tryumf, albo zgon.»
— — — — — — —


CHŁOPICKI

wśród ogólnej rozmowy


Otóż to, otóż to: zgon! wtedy, gdy trzeba,
żeby Mars[12] w pełnej zbroi gnał przez pola.
Tu jest ukryty miazm[13] rozstroju i rozkładu
w malowniczości zgonu. To poemat
dla romantycznych głów:
kryjcież im czoła w czarne pióropusze
i dajcież im kir[14] na ubiory;
niech się stroją, wojowniki romansów…
«Los mój mnie woła — otom gotów — zginę;
za czym w nieśmiertelności po wieki zasłynę…»
Cesarz bił brawo Talmie i ja biłem brawo.
Teraz z parkietu zszedłem do tragedii,
otoczon sztabem tych, którzy się grobom
ślubują…
Maryjo!! myśmy szli wśród gradu kul,
przez deszcz kul, pod górę, pędem
a droga, jak skała wyschła od słońca,
kurzawę nam sypie w oczy i mgłą piasku obrzuca
a myśmy na wierch sam w galopie dopadli —
tam! tam! skał to był wierch przepaścisty…
Żadnemu nie ocieniła czoła myśl o zgonie.
Siła wojny, duch wojny, dzierżący sto grotów,
przemocą szedł z nami; za nami
W dął nieprzeparty wichrowy huragan
potęg zwycięskich i krzyczał: Victoria[15]!!!
Słońce nas swojem promieniem porwało
do wyżyn Sławy. Tak, byliśmy: chłopy,
pierwsi żołnierze sławni Europy.
Postrach szedł przed nami na mil tysiąc
i miast tysiącznych otwierał zawory[16];
a gdzie był opór, był mieczem Chrobrego
cięt i upadał w gruz. Ha, mógłbym przysiądz,
że wielki polski Duch stał się widomy.
Z wyżyn huczały nam armatnie gromy,
jako wulkany w skrach, w ogniach i dymie.
Było nam wtedy Zwycięstwo na imię
i tylko takie zaznaliśmy hasła…
A dziś… wy chcecie zgonu. — Więc zagasła
Marsowa gwiazda: — wy młodzi, wy młodzi,
wy się stroicie w szlify, w pióropusze
a zagrobowy laur wabi wam duszę.
Czoła tak dumne, wyniosłe, senackie —
serc czystość, nieprzystępne pychy lackie[17]
mundurami spowite, zatknięte na szpadzie. —
Skąd ta żałość, skąd niemoc, skąd śmierci żądanie? —
Jakiż się smutku cień nad wami kładzie? —
Wasze śpiewy, rozmowy — ukazują groby.
Sztandary otulacie szarfami żałoby.
Wy rycerze, z rozkoszą goniący w podziemie. —
Wam tak śpieszno, wzywająż was duchy z Erebów[18];
Już to w nocy wieczystej wam miło
utonąć — uroczystych spragnieni pogrzebów —?
Już się wasze wołanie spełniło?


SKRZYNECKI


Wielka tajemnic chusta rozwieszona
ponad Olszyną, a główny generał,
jakby ze śmiercią przymierze zawierał,
żołnierzom pewny zgon rozgłasza wokół.


CHŁOPICKI


I toż wojownik jest, rycerz a sokół,
orzeł, Zewsowy[19] ptak, żołnierz hartowny,
jeśli sercowych żalów łzą chce być wymowny
i myślą goni za snu marą zwodną
i we śmierć wierzy.


SKRZYNECKI


Źle działa na ludzi.
Żymirski jakiś pęd śmiertelny budzi.


CHŁOPICKI


Jak i ten młody — a śliczny a strojny;
w oczach mu błękit się palił, jak niebo,
gdy się zwierciedli pod wileńskim zamkiem
w rzece, a rzeką płynie czar upojny. — —
Jak on się gwałtownie dopominał i dopraszał;
widać chciał tego grobu ze Żymirskim razem. —
Przyzwoliłem, chciał lecieć tam, wytrwał w uporze.
Odchodził, mogłem wstrzymać go jednym wyrazem;
patrzyłem w jego oczy, twarz, wyraz, postawę
i kamieniałem w ruchu — szedł za Sprawę —
tam szedł, gdzieś dalej, niżeli te szańce,
w Sen, we wieczność, w rabatach[20] polskiego żołnierza
— już widzę, jako wzdęła się mogiła świeża.
I łzy w oczach, łzy w oczach, łez perłowe sznury
na mundurze; zachwytu łzy czy melancholii —?
Ha! gdyby cesarz dostrzegł: żołnierz płacze!
— — — — — — — — — — —
Nie powróci, nie wróci, «Amen» napisano[21]
miał na czole, na sercu, głęboko; — dziś rano
będziem natychmiast wiedzieć. Znam, jacy są gracze.
Niewątpliwie w raporcie przekaże mi swoją
ostatnią prośbę: — wstążka czy pamiątka,
że narzeczonej jego zwrócić muszę.


SKRZYNECKI


Rekonesansu nie ma do tej chwili.


CHŁOPICKI


Czekam i kroku stąd wprzódy nie ruszę;
to ważny moment w walce, ta pozycja;
to punkt zwrotny.


SKRZYNECKI


Tam oni biją się za wolno.


CHŁOPICKI


A trzeba właśnie tam, by tęgo bili.
Z dawnaś powinien mieć buławę polną; —
niedołęgi, co twego talentu nie znają.


SKRZYNECKI


Wróżbici są — przeczucia zwodzą złe potęgą wizji;
nie ostoją się długo, krzyż nad nimi kreślę.


CHŁOPICKI


Bierz ich czart; zbyt się długo trzymali ku szkodzie.
Niechby raz ich porwała w uścisk Śmierć przemożna.


SKRZYNECKI


Pozycji raz oddanej odbierać nie można,
ani komu innemu powierzyć dywizji.


CHŁOPICKI


Tak, to najpierwsza zasada karności.


SKRZYNECKI


Żymirski od dni kilku przedziwnie zmieniony,
każdego swoich przeczuć czynił spowiednikiem.
Żołnierzom stawiał widma przed oczy ogromne;
mówił o walkach dusz nad bojowiskiem,
gdzie jest wszechwładna Śmierć…


CHŁOPICKI


Cagliostro[22], wróżby —?
Wojak! powinny jemu być wichry za drużby.
Sen takiej bitwy, Sen wielkiego boju
kołysze duszę mą — …z daleka słyszę:
wielki bój — ducha mego czarodziej kołysze —
lat tyle…


MŁODY OFICER

w rozmowie z Anną


…Na kwaterach część została w mieście,
a my tu w pogotowiu.


ANNA

w rozmowie z młodym oficerem


Zatem wciąż jesteście
w połączeniu z Olszynką.


MŁODY OFICER


Co chwila ktoś cwałem
dobiega do nas lub od nas powraca,
jak rekonesans — a przyniósłszy raport,
stawa przed nami tu, przed generałem.
Być może, że właśnie Józef…


CHŁOPICKI

który posłyszał


Otóż to imię mego bohatera.


MŁODY OFICER


Nazwiska panie są ciekawe,


ANNA


Że tak bezwzględnie szedł po żywą Sławę.


CHŁOPICKI


Młodym się główkom Sława ulubiona
śni; — bohaterom brałyby serduszka,
ja nazwisko przemilczę, bo by posmutnieli
krewni, co są może obecni w tym salonie —

Do Marii

Jak słyszę, jak miarkuję[23], panna narzeczona?

Maria wstaje i kłania się, dygając poważnie.

A młodzieniec wasz pewno jest dla was jak heros
śpiewów Homera.


ANNA


Herosa dobrze znasz pan, generale;
jeden z najbliższych, jeno nieobecny.


CHŁOPICKI


Wśród moich adiutantów? — Przy mnie?
Wszyscy są ze mną, okrom[24] — niepodobna[25] —
Jego nazwisko?


ANNA

żartobliwie


A kto teraz ciekawy? — Pytanie powraca.


MARIA


Niepokój wraca — siostro… Więc pan, generale,
nie daje wiary temu, co się w serce wkrada
tajemnie, półświadomie (jakaś ćma żałobna),
że uśmiech i pogodność z twarzy nam opada.


CHŁOPICKI


A co? panienko godna, kestioner[26] nie lada
jest serce, które kocha.


MARIA


Źle, że się w sercu moim lęk panoszy
i w usta mi kamienne słowa tłoczy.
Mojej się duszy sen złoty pustoszy.


CHŁOPICKI


Niechaj no panna chwilę popatrzy mi w oczy.
Szkoda, że źrenic ognie jakby łez mgła mroczy.
Ten włosów zaplot, głowy uczesanie
wysokie, rysy ostre, namiętne i dumne,
postawa smukła, gęsta, zachowanie,
niski tembr głosu… (brzęk o srebrną trumnę —) —
niezwyczajnie równają się dla mnie z obrazem,
gdym w Fontenaibleaux, w parku, z Kniaziewiczem razem,
Józefinę, cesarza żonę ujrzał — ach rumieńce!?
— — No, nie dla rumieńca, mówiłem,
panienko, jak wam ładnie; wcale się nie winię,
żem twarz bladą okrasił ponurej Korynie; —
Imperatorowa
w dziwnej zamyśleń ponurych rozterce
twarz chętna smutków obłóczyła chmurą,
skwapliwie chłonąc, co żal w serce wiodło:
zwoływała nieszczęście drugim. — — —
Komuż to panienka źle wróży — —?


MARIA


Moje trwogi zna dotąd tylko moje serce;
niech w mym sercu zostaną dla mnie;
bodaj tylko mnie samej.


Osuwa się ku siostrze na krzesło, powoli siadając; grupują się wkoło niej inne osoby.

CHŁOPICKI

patrząc na nią chwilę, po czym wołając


Do mnie dyżurny!


MŁODY OFICER

salutując


Słucham, do rozkazu…


CHŁOPICKI

pół pewno


Rekonesans powrócił? — Idź patrz —


MŁODY OFICER


Żołnierz idzie.


CHŁOPICKI


Sam jeden szeregowiec?


MŁODY OFICER


Tak — sam szeregowiec.
Mamże mu wyjść naprzeciw, odebrać raporty?


CHŁOPICKI


Zostań — przecz[27] jestem snać śmiertelny łowiec:
Nieszczęście szybciej biegło niż myśl moja.


MARIA

przyszedłszy do siebie i śledząc Chłopickiego, do Anny


On myślą snać połączył te tajemne znaki
którymi moje serce drga. —


ANNA


Siostro, on taki
jest zawsze zagadkowy; to milczy do razu:
(piorun wstrzymany w biegu, jak sfinks kuty z głazu;)
raz znów do twarzy zbiegną się płomienie.
Jakieś z myślami swymi stacza wojny;
te walki tylko jego zna sumienie.


MARIA


Siostro, nie…
Stało się, widzę to, przed czym się trwożę.
Myśl, co na jego czole tej chwili się pisze,
jest tworem Lęku, Grozy; Harpia się kołysze.
Ktoś okrutny, bezwzględny. Myśl ta sama we mnie
mieszka od rana, …nurtując tajemnie.


ANNA


Co ty chcesz mówić —?!


MARIA

wstając


Panie generale…


ANNA


Mario!


MARIA

badawczo patrzy, drżąca


…Pan chciałeś znać jego nazwisko —
mego narzeczonego. —
Mój narzeczony: Józef Rudzki.


CHŁOPICKI

gdy usłyszał, nagle, krótko


Boże!


ANNA


Maryniu!…


MARIA

wstając


Siostro! Imię Boże
złączył z jego imieniem.


Grupują się koło nich inne osoby i przesłaniają je przez chwilę.

CHŁOPICKI


Gdzie żołnierz? — wysłaniec?!


MŁODY OFICER


Wysłaniec Żymirskiego!?


CHŁOPICKI


Raport!


MŁODY OFICER


To się znaczy?


CHŁOPICKI

cicho, z trwogą


Posterunek stracony, przestał istnieć szaniec;
niedołężnej komendy ofiara przeklęta.
Która godzina?


MŁODY OFICER


Siódma.


CHŁOPICKI


Przewidziałem,
że do tej pory w pień będzie wycięta
dywizja. — W pół godziny o tym wieść, bom żądał.


MŁODY OFICER


Właśnie wchodzi w dziedziniec…


CHŁOPICKI

nie obracając się; widząc, jakby wyobraźnią


Tak, jakbym poglądał:
Sam jeden szeregowiec — —?


MŁODY OFICER


Tak…


CHŁOPICKI


Nie mój.


MŁODY OFICER


Już wchodzi.


CHŁOPICKI


Zatrzymać go trza było — daj znak, niech nie mówi!


MŁODY OFICER


Za późno. On ze starych, sam ze się odgadnie;
sam przemilczy; zatrzymać nie można, spostrzegą.


CHŁOPICKI


Kobiety na nas patrzą. —

gdy się uwaga ku niemu zwraca — on do całego towarzystwa —

Tu sprawy wojskowe.
Proszę, śpiewajcie panie. Jakieś śpiewy nowe?


PANI DOMU


Nowy śpiew, co się zbudził na wieść o powstaniu.
Pan Delavigne, zapalny francuski poeta,
skomponował strof kilka.


CHŁOPICKI


Francuz dał pomysły.


PANI DOMU

prezentując literata


Nasz rymopis, co w polski rytm je ujął ścisły,
mniej dźwięczny, ale bliższy naszemu kochaniu.


LITERAT


Tłumaczyłem francuski zapał w polską mowę,
póki jeszcze goreją zapały chwilowe;
choć Francuz dał pomysły — z daleka się patrzy;
nie zgadłby, że pieśń bólem gra.


MARIA

od chwili wstała była raptownie; oczu nie odrywa od Chłopickiego


Wraz[28] stał się bladszy.


CHŁOPICKI

czując jej wzrok: stoi nieruchomo, nieco odwrócony


Trzebaż więc było, bym tę spotkał dzisiaj,
w której serce zmierzony cios najsilniej godzi!
cios, który sam jej bezwiednie zadałem.
Czemuż tak szybko, tak lekko zbywałem
jej amanta, a dzisiaj poznaję ją samą,
tę, która śpiewa chwałę, dumę naszą
ustami, co niedługo przeklinać mnie będą; —
O Śmierci! jak skwapliwie[29] grabisz nam kwiat młodzi.


ANNA

równocześnie gra muzykę refrenu

LITERAT

zbliża się do klawikordu, opiera się z pozą, daje takty.

Rozmowa ogólna.

CHÓR


«Hej, kto Polak, na bagnety!
Żyj swobodo, Polsko żyj!
Takiem hasłem cnej podniety
trąbo nasza wrogom grzmij!»


W czasie śpiewu wchodzi żołnierz, stary wiarus, prosty szeregowiec z dywizji generała Żymirskiego, wchodzi zbłocony, schlapany, oprószony śniegiem; — rozstępują się; …on staje w odstępie dwu kroków od generała, salutuje…Chłopicki nie patrząc wyciąga rękę; żołnierz podaje mu pismo; Chłopicki czyta w milczeniu i oddaje młodemu oficerowi, który pismo chowa w zanadrze. — Na klawikordzie grają teraz: melodię pieśni.Chłopicki czując, że żołnierz jeszcze wciąż stoi, odwraca głowę; …żołnierz podaje mu zwitek, pakiecik maleńki, wstążeczkę — Chłopicki odbiera szybko i w dłoni chowa. — Żołnierz w milczeniu salutuje i odchodzi.

MARIA

równocześnie, śledząc ruchy generała


Blednie — marszczy się — zwitek — żołnierz, jak być miało,
przynosi raport tylko… i to, co się stało —
już — jakże straszny smutek w oczach niesie…
to ten pułk, gdzie on był; mundur, co on miał…
Miał…? Co ja myślę — to plamy, zbroczony —
Ale zwitek różowy — wstążka była biała.
Boże — jest! — ja okrutna, cóżem pomyślała —?


CHŁOPICKI

chowając za mundur na piersi zwitek, do oficera


Wiesz, co jest. — Ani słowa. — Uważaj na damy.


ANNA

do Marii


Przestałaś śpiewać, Mario, jesteś blada.


MARIA

półgłosem


Pieśń się rwie; mnie się słowo śpiewane nie składa;
czy to my wieńce złote i kwiaty targamy.


SKRZYNECKI

na środku sali


Zda mi się, że nad nami w pełnym pieśni dźwięku
przelatują kolosy, bożyszcza bitewne,
że krzyczą w głos: «na wojnę» — przyznaj generale,
trudno wystać i serce utrzymać spokojne.
Głos, co woła, porywa tam! do krwi rozlewu! —


CHŁOPICKI

półgłosem


Nieszczęście nam wyśpiewa w wróżbnym szale.


MARIA


— — Razem generał życzy mego śpiewu?


CHŁOPICKI

wahając się chwilę; zmienionym głosem


— — — Proszę. W tej pieśni waszej brzęczą dziwa.
Pieśń ta muzyki ze mnie wydobywa
śpiące. — Jaw-prawda staje mi przed oczy. — —
Jeszcze chwila, a pozna ze mnie i wyczyta,
jaka jest rozpacz straszna w duszy skryta.


MARIA

stojąc; oczy utkwione w Chłopickiego


Anno, bierz najsilniejszy akord, uderz gromem!


CHŁOPICKI


Jak wichr akordy płyną ponad domem.


MARIA

szeptem


Wzruszony jest widocznie. W rytm muzyki pnie się
ku niemu Lęk — już nad nim ton panuje.


CHŁOPICKI

pod siłą jej oczu


Śledzi mnie, patrzy za mną, czy zgaduje,
co w piersi wichrem, burzą rwie się?


MARIA

cała drżąca; oczy jej się mglą


Więcej widzę, niż Szczęścia mego śmierć przygodną;
mój los na wielkie losy cienie rzuca.
Muzyko, śpiewie, płyń, niech się zasmuca
ton bohaterski — Losów będę godną.


CHÓR


Droga Polsko — dzieci twoje
dziś szczęśliwszych doszły chwil,
od tych sławnych, gdy ich boje
wieńczył Kremlin, Tybr i Nil.
Lat dwadzieścia nasze męże
los po obcych grodach siał:
dziś, o matko, kto polęże[30],
na twym łonie będzie spał.


MARIA

powolna, jak w półśnie


«Dziś — o matko, kto polęże
na twym łonie będzie spał!»


Słychać trąbę odmarszu wojska, za czym wszyscy rzucają się ku oknom; parę osób wychodzi; — na swoich miejscach zostają nieporuszeni Chłopicki i Maria.

MARIA

zmienionym, prawie męskim głosem


Panie generale…


CHŁOPICKI


Co, panienko?


MARIA


Ktoś drogi mnie powróci kiedy…?!


CHŁOPICKI


Ktoś wam drogi, panno, jest żołnierzem.
Teraz wojna i bitwa dziś.


MARIA


Żołnierza kraj po wojnie potrzebować będzie:
rolę siać zbożem, …na czas trudów inny —
wrócić powinien i przyjść.


CHŁOPICKI


Dalbóg, panienko, ja sam niespokojny
jestem o niego — aleć jeszcze wierzym. —
Niepokoję się. —


MARIA


…Boś jest generale winny.
Przede mną skrywasz, milczysz, nie chcesz wyrzec.
On nie wróci już. — Boże — nie możesz mi przyrzec,
generale, że wróci; najbłahszym się słowem
nie zbędziesz: — «może» — że niepewna dola,
mów — czujesz, panie, jak się twoja wola/
nagiąć nie może kłamać, gdy patrzysz na serce,
które się jako gołąb poraniony ciska.
Ja wiem to, jakby wiem, bo mnie się błyska
wiedza, co słucha tych trwożnych uderzeń. —
Próżno się silę nagiąć, przełamać do wierzeń,
że lęk próżny; — — a! tyś wiedział wprzódy!!
To okrutnie tak Śmierci wysyłać go w ręce.
Ja widzę cały kraj we krwi, kraj cały w męce
w tej waszej wojnie; słuchaj generale,
wy ostaniecie wszyscy tam, we chwale,
wy piękni, wy boscy — wy skarb, duma nasza…
…własnych mnie moich słów klątwa przestrasza —
już wam wrota podziemu otwarli…
Wy ostaniecie wszyscy tam: umarli.


CHŁOPICKI


Przez miłość Boga, panno — ha, i do mnie
garną się twoje złe, straszne obłędy
i moją stal, hart mój rycerski łamią.


MARIA


Zwycięstwo gram,
a słowa moje kłamią!
Ginąć będą, padać od kul
szeregi za szeregami;
przed oczyma je widzę pokotem:
otom je rękami zakryła.
Tajemniczych mocy siła
gałęzie suche łamie nad rotami;
wicher dmie, świstają kule,
ryk dział tętni łoskotem
a żołnierzy łany całe się kładą,
Przeznaczeń walone młotem. —
Poznałeś serdeczny ból:
zanim dzisiejsze słońce przejdzie ponad lasem,
po bruzdach śniegu spłynie krew…


CHŁOPICKI

przejęty


To nasza pozycja, dziewczyno!

groźnie, głośniej wołając na Marię, by oprzytomniała

dziewczyno!


MARIA

groźnie, prostując się, wskazuje na niego


Wierzysz mej Trwodze; — ty, ty byłeś nasz Lew!
Znaj, czyją Zbrodnia winą.
Znaj, czyim głosem wołam. —
Lament mną szarpie i targa
bólem przeczuć, lęków grozą; —
zali[31] tej bolu przemocy,
tej wielkiej żałości podołam —
zali nie zmoże[32] mnie Skarga? —
Struny harfowe przez pierś moją grają
i dźwięczą jęk i rozpacze.
Piorunie! O mą pierś twe groty skrusz i połam!
Ja wam, wróżka, wydarzenia znaczę,
jako jeszcze dziś spełnić się mają.
Byłam wolną,
buntowna przemocy,
oto mnie w kajdany zakuto.
Byłam panią, oto mam być sługą;
bom dłoń wzniosła,
skowaną dłoń nieudolną. —
Zagojone mi rany rozpruto.
Otom w niemocy,
żelazną spowita kolczugą.


CHŁOPICKI


Wróżka ty nieszczęśliwa.
Tam wojsko idzie w bój —
tam bitwa, z dali, nasyła nam głuchy
pogłos huczących dział.


MARIA


Ze mną są Duchy!! —
Stos trupów, stos poległych ciał!!
Tam bojowisko znasz!!!


CHŁOPICKI


Dzisiejsza walka waży Los nasz;
dziś jestem, jako w noc błądzący ciemną:
u szczytu rycerskich chwał
głos nieszczęścia twój stawa przede mną.


Wszyscy zabierają się do wyjścia; generałowie czekają, na Chłopickiego się oglądając; zewnątrz pobudki odmarszu.

PAC


Generale, czekamy, czemuż to odwlekasz?


CHŁOPICKI


Albożem wodzem, ty mnie tam iść nie każ. —
Kto wódz naczelny! Książę! — To idźcie do niego.


PAC


Zwlekaniem dosyć już czyniłeś złego.
Wszakżeż, po prawdzie, tyś jest wódz jedyny;
niechże nie będzie klęski z twojej winy; —
skoroś raz objął władzę — czemuś składał — —?


CHŁOPICKI


Czart mi odebrał ją i czart ją nadał.


PAC


Przeklęty, kto, jak mieczem, berłem władał.


CHŁOPICKI

nagle


Znajcież wy, kto ów wódz,
jak nagły piorun, jak błysk;
półbogi wojenne go wiodą,
przed nim i za nim gromy.
On Mars, on Duch widomy,
leci zwalać i zmóc.
Gdzie ręką skinie — tłum,
szczęków, tętentu szum.
Przez pola, jak sięgnąć wzrokiem,
gest jego Śmierci wyrokiem.

powolej

Ja prosty żołnierz jestem, ja ochotnik;
ja nie chcę być w debatach psotnik;
dokażę cudów, jeno mnie rozkażcie.
Jako był wielki On, na to się ważcie.
On w sobie miał potęgę wielkoluda.
On wskrzeszał cud, a dziś śpią we mnie cuda.

zwracając się ku popiersiu Napoleona

O Cesarzu!?
Myśmy dla ciebie w oczach Europy
działali cuda dla Glorii a Sławy.
Myśmy dla ciebie szli i zwyciężali
a dziś, gdy losy ważą się na szali,
serca nam niemoc rwie i dusze łamie,
że całą ziemię kir żałobny słoni. —
O Cesarzu — przecz[33] wielkie twe wołanie kłamie —?
Myśmy dla ciebie, za szczęściem w pogoni,
setne legiony stawiali żołnierza,
chwytali wawrzyn z twych rąk, z ust pochwały.
Dziś z naszej wielkiej europejskiej dumy,
z wielkiego Duchów i orłów przymierza
rozbitki tylko i strzępy zostały.
Kraj, kraj, ojczyzna w upadek się kłoni — —
O Cesarzu — w nas piorun przekleństwa uderza.
Skazańcom Losów nikt nie poda dłoni.
Tę rękę, choćby moją, nieraz w dłoń twą brałeś
i prawicą na Grodno, Wilno wskazywałeś;
rozumiałem, że państwo nasze chcesz wskrzeszone
pokazać światu — świat zadziwić mocą.
O Cesarzu! Dziś Francja piosnkę nam przysyła,
harmonią dźwięków wyrazy kraszone.
— Idźcie sami w drogę.
Moją duszą przeczucia szarpią i szamocą.
Ja z wami pójść nie mogę. —
Tu trzeba wiary, wiary w powodzenie.
Wiary, potęgi tej, co serce spiera
na granitowy gmach, co święta jest, szczera,
co archaniołem jest modlącym duszy.
Niech inny wiedzie was, może szczęśliwy?…


PAC


Niepodobna. — Ty musisz. Uszanuj porywy
tej młodzi, co się garnie ku nam świeża, czysta,
a nie dręcz nas skargami, ty — statysta[34].


SKRZYNECKI


Ty jeden jeszcze potrafisz ratować
pozycję — choć jest zła; — rzecz twojej głowy,
Jestem pewien, że skryty plan masz, wiesz gotowy. —
Zjaw się tylko na polu, a armia żołnierzy
na twój jedyny widok w Zwycięstwo uwierzy.


CHŁOPICKI


Zwycięstwo, zapał, ogień, uniesienie
wiódł nas pod Saragossę, tam! tam! przez płomienie.
Dla Francji nasza młodość i zapał spłonęły.


SKRZYNECKI


Żymirski zginął. Już swego dopięły:
upór, zła wola. — Cały post[35] stracony.
Już wieść złowróżbna po pułkach się szerzy.
Zginął…


CHŁOPICKI


Wiem, słyszcie, to nieszczęście całe,
że o godzinę nie był zginął wcześniej.


SKRZYNECKI


Generale, przecz coraz ranisz nas boleśniej.


CHŁOPICKI


Tam należało postawić innego.
Wiedziałem od początku bitwy, że stracony,
Książę ich tam postawił, książę był szalony.
Ja tu nie rządzę. — Radziwiłł niech rządzi.


PAC


Radziwiłł? Myślisz? Znać ich dobrze trzeba; —
ale gdy jest u steru, nic ten nie pobłądzi,
kto powie, że już gwiazda książęca upada; —
słuchają Radziwiłła, dopóki nie rządzi.


SKRZYNECKI


Wy pierwsi: Mości hrabio, byliście u steru.
Ster z rąk do rąk się chwieje, jak piłka Nauzyki[36].


PAC


Gra polskich amuletów pod godłem Fortuny.


SKRZYNECKI


A za nami, przed nami wszerz pożarów łuny.
Tu potrzeba…


PAC


Tu nie potrzeba nic. Rzesze gawronie,
serca czułe, łby orle, okręt bez maszt tonie.


CHŁOPICKI


Ha! To książęca troska, niech książę rwie struny.


PAC


Niewątpliwie, że książę chętnie ci ustąpi.


CHŁOPICKI


Nie powinien — niech sobie szyderstwa nie skąpi.


SKRZYNECKI


Pójdź z nami, generale!


MAŁACHOWSKI


Z nami, ze starymi!
Patrz dokoła, jak oto zgliszcz w ruinach dymi.
Chwila święta — bierz władzę — skoroć ją podają —
Rozkazuj, słowo święte — skoroć chcą — wołają!
Książę miejsca ustąpi — książę się usunie;
nie cofaj się — ty, jeden ty — bo Sława runie.


SKRZYNECKI


Ty zmuś księcia. Zbyt zwleka, a chwile nam drogie.


CHŁOPICKI


A ty, co byś uczynił, gdybyś ty sam władał?
Gdyby się w oczach twych pałac rozpadał?
Pomnij, przyjdziesz do władzy — a przyjdziesz koleją; —
na pióropusz ci gwiazdę narodu zawdzieją;
wspomnij — że będzie człowiek — co ciebie podkopie.
Że to jest wszystko czar, to, co ja robię.


SKRZYNECKI


Zapomnę. Straszne rzeczy, przedsię[37], co są w tobie.
Bóg ode mnie nie żąda. Gdy Bóg bułat poda,
zobaczę, jak popłynie w mym strumieniu woda; —
mącić nie daj mi, Boże — ale ty jedyny
ty geniusz walk — ty zwołuj swe marsowe syny!


CHŁOPICKI


Nie pochlebiaj, czas przyjdzie, sam los dzieło wskaże;
duch się we mnie rozmoże, jako są mocarze
ducha wielcy — i są im podległe narody.
Nie wiem, czy u nas kiedy zawładnie duch zgody —
jedno wiem, że mi polec, jeśli nie zwyciężę;
żem nie na śmiech dobywał rdzewiące[38] oręże.
Wszakżeż nie to mnie dzieło, kto z nas wrychlej zginie;
lecz żeby się pokazać dzielnym w żywym czynie.


SKRZYNECKI


To się krzep, wodzu-orle, do chwały, do sławy,
do wojny; — na naradach, ty jeden milczący,
czekasz, aż każdy inny zdanie swe objawi,
gdy my twojego sądu jedynie ciekawi.
Czujesz, jak w błahość idą plany, które snujem;
rozkaz, raz już wydany — sami znów rujnujem.
Potem ty się natrząsasz. Ty wiesz wszystko wprzódzi,
twoje pomysły lepsze; w obłęd wodzisz ludzi. —
Przecz już lepiej brać wszystko w swe ręce samemu.


CHŁOPICKI


To uszanujcie wodza i posłuszni jemu,
milczcie jak ja. Nam trzeba powiązać języki,
dopiero rekrutować; — język to nam szyki
miesza, a tu potrzeba ręki, nie języków —
serc żelaznych, nie szlifów lśniących i stroików.


SKRZYNECKI


Płyń przed nami; jak orzeł, tocz nad nami skrzydła,
skoroć Bóg orlą duszę dał i loty.


CHŁOPICKI


Tu trzeba wiary…


SKRZYNECKI


Więc wierz, bohaterze!
W gwiazdę narodu wierz, zawierzaj szczerze,
a przeznaczeniu zostaw losów wagę.
— Odwagi!…


CHŁOPICKI

zmieniony


Odwagi wołasz, oto mam odwagę
tysiącokrotną… Wstępuję w zawroty!


CHÓR

wszyscy porwani ostatnimi słowy


Prowadź nas, dyktatorze, prowadź, prowadź wodzu,
z tobą wiara, dla ciebie, niech Chłopicki żyje!!
Niech żyje, z tobą wiara!!


CHŁOPICKI

ciszej


…Z wami pójść, jak młody,
na ten bój: tam was powieść na ognie, na działa,
w zamęt — słyszcie…


Nagle urywa; — ucisza się, nadsłuchują.

MARIA

głośno, dziwnie spokojnie


Wam oto wiara się rozwiała.
Przeznaczeń twoich gwiazda leci mimo[39],…
więc rycerze i boje stracone —


Niektórzy patrzą na nią ze zdumieniem.

CHŁOPICKI

trzymając wzrok w jej wzroku


W twych słowach słyszę rzeczy niezgadnione,
co budzą we mnie rycerza z uśpienia.
W oczach twych widzę ócz moich odbicie;
na rzęsach długich chwieje się łzy perła,
nim spadnie płaczem na stracone życie,
za zmarnowane geniuszowe skrzydła,
włóczące w śniegu mogiłach piór loty;
miasto[40] roztoczyć je na bieg rozpędny,
wśród gromów dział, wojny straszydła
gonić….
Tylu już padło od kul, tam w tym boju;
moc dziwna mnie ochrania w walk zamęcie.
Mnie oto zginąć! Mnie zejść w grób spokoju,
com przeżył moich idei tragedie
i patrzę błędno[41] na spełnione dzieła,
jak na spaczone wielkości obrazy,
którymi pycha moja mnie przeklęła.
— — — — — — — — —
Duch wielki zadrżał we mnie znów na głos wojenny.
Drżę, drżę, to radość, ton — Sen, Los niezmienny.
Z założonymi na piersiach rękami
czekam, aż sen się stanie prawdą żywą,
a rzeczywistość zasunie się mgłami
…i widzę gwiazdę mą szczęśliwą, …leci,
jak meteoru błysk ogniowy —
upadła w otchłań, …na dnach otchłani
jeszcze zwodniczym błyskiem gwiazdy świeci…
— Los niech dopełni się…; Fatum mnie mami.
Dobrze i dobrze, z wami idę, z wami!
Konia! Mój biały sam w pierwsze szeregi
pogoni. — Konia! Żołnierstwo za nami?
Dowodzę!


Poruszenie między oficerami. Anna stojąc, wygrywa jedną ręką nutę i śpiewa; inni półgłosem jej wtórują, ucząc się od niej słów pieśni.

CHŁOPICKI

do Marii, korzystając z ogólnego zamieszania; poważnie, przygnębiony


Panno Mario, panienkę żegnam.

do oficerów, generałów

Panowie, w drogę! Ha! wojsko, już widzę,
w rotach przechodzi. — Dowództwo obejmę!

ciszej

Przykuwa mnie oczyma.


SKRZYNECKI

półgłosem


Czy zapał ze słomy —?
On zwleka, a w dziewczynę patrzy nieruchomy…


CHŁOPICKI

do Marii


Nie życzysz, bym się zbliżył — słów się twoich boję;
Przebaczcie — jedno jeno to z daleka proszę.
Snać przeznaczeniem dzisiaj u wrót stoję:
które są wrota Śmierci; — już żegnam od proga.


ANNA

w domysłach


Siostro, drżysz, ty się chwiejesz, kochana ty, droga?


Staje obok siostry, podtrzymując ją; wszyscy wychodzą, prócz obu panien.

ANNA

przy oknie, patrzy w ulicę

MARIA

na środku, koło klawikordu — półgłosem


— — Po cóż pytam? — Badać po cóż?
Wiem, już niemal wiem…
…Cóż to ze mną? W oczach ciemno…
Z pola walki jęk dział głuchy.
Wichr kryje w śnieżyste puchy
pola… olszynę, bój. —
Z pól skostniałe wstają duchy;
lecą wirem, gonią tłumnie
w szumiącej śnieżycy;
sztywne, trupie ich postawy,
pierś im znaczy stygmat krwawy;
czoła dumne…
Oni jego drużbowie-orlicy…
— a on, mój.
…Cóż to ze mną — — —?
Jak to, więcem klęskę odgadła —?
To może być nieprawda.
Nie! — to nie!! — ach —
czy to już Noc duszę moją opadła?


Patrzy przed siebie nieruchomie[42].

ANNA

w oknie z lewej


Maryniu, jadą — chodźże patrzeć — — —
aha, teraz Chłopicki sam,…
wiodą mu konia, dosiada — ha! to koń się zrywa,
…zatrzymali — — bohater wspaniały —
co za marsowy wzrok, bo prawie nie odrywa
oczu od naszych okien — że aż mi to dziwno;
może poznał, że to z nas która. —
Podejdź-że ku mnie. —
Patrzy się tu, lecz wzrokiem, co w dal jakąś goni…


MARIA


Nieszczęścia czarnych skrzydeł widzi dwoje,
rozwieszonych nad armią.


ANNA


Małachowski! — Skrzynecki! — ha, dosiedli koni.
Zniknęli jak dwa wichry. — Boże mój! Ułany!
Oni muszą zwyciężyć, Mario!


MARIA


Idą w dal, kędy[43] losy nad nimi się spełnią.


Postępuje z wolna ku oknu.

ANNA


Patrz! jacy piękni, młodzi, jak dorodni;
cały gościniec pełnią, tak sutym szeregiem
płyną na koniach…
Siostro, ja nawet pomyśleć nie mogę,
żeby z nich który padł, zginął od kuli.
A oni płyną tam, gdzie grad kul leci; —
mnie by, siostro, z żalu
moje zamarło serce. O nasi!, o nasi!


MARIA


Serce we mnie omdlewa. Piękność ich tak krasi
na ostatnich chwil kilka.

drgnęła patrząc; nagle pochyla się ku oknu

To ten jest Chłopicki, co zwraca koniem — —?
Patrzy tu, przyzywa kogoś, laską skinął,


ANNA


A pan Jan już przy generale znowu;
widzisz, to jego wołał. — — —
Coś z nim mówi, oddaje mu jakiś zwitek.


MARIA

drżąca


Ten sam zwitek, co żołnierz przyniósł.


ANNA


Mój młodzik salutuje.
Co? Tutaj biegnie? — Widocznie tu! — Do nas?


MARIA

szybko w domysłach


Do mnie…
Nie śmiał mi powiedzieć sam;
przysyła adiutanta… gońca. —
I ten zwiastun ulęknie się mego oblicza
i łzy mu w gardło wtłoczą wieść straszliwą.

głośno

Zatrzymać go. — Stój, gończe! Ty mnie nieszczęśliwą
nie czyń!! — Ty żywym słowem reszty mego życia
mnie nie wydzieraj…

szybko zamyka drzwi z boku, z lewej

On jeszcze we mnie żyw,
jeszcze go widzę — przed sobą, przy sobie —
jak się żegna, żyw jeszcze, żyw jeszcze…


ANNA

przestraszona, mówiąc do kogoś za drzwiami


To pan, panie Janie! —

do Marii

Co ci jest —


MARIA

gwałtownie


Nie zwołuj, nie zwołuj!!


ANNA

ciszej; — zawstydzona


Bo moja ty droga — my się także chcemy
pożegnać ładnie —

odsuwa ją lekko ode drzwi

…Zezwolisz siostro; — zrozumiesz, ty kochasz.


Wpada młody oficer i przystaje przy drzwiach na widok Marii; Anna podbiega ku niemu; Maria, cała drżąca, siada sztywna przy klawikordzie, niespokojnie śledząc za każdym ruchem oficera; ten całuje Annę w rękę; Anna ręką lewą odpląta wstążkę od ubioru uczesania głowy i podaje mu.

ANNA


Weź pan tę szarfę…


MŁODY OFICER

tknięty tym


Panno Anno!…


ANNA


Jak to, pan tej mojej wstęgi
nie pragnął może?
Pan prawie przyjąć nie chce — —?


MARIA

w myślach


Widział wstęgę krwawą; —
może przyniósł, przynosi…


ANNA

do oficera


Weź szczęście i sławę.


MARIA

głośno


Dzisiaj świtem, ja mego stroiłam rycerza,
moją szarfą, mym szczęściem i żądaniem sławy;
pan nie chce być memu bohaterowi bratem.


MŁODY OFICER

biorąc wstążkę; poważnie, patrząc w Marię


Niech kraj mój życie weźmie; to Szczęście, szczyt Sławy.


MARIA

patrzy w niego, w oczy — i wychodzi do pokoju bocznego, w drzwi pierwsze z prawej

ANNA


Pan blednie, panie Janie, co panu jest? Czemu pan nagle pobladł?


MŁODY OFICER

po odejściu Marii, mówi szybko, oglądając się na drzwi, którymi wyszła


Na miłość boską, panno Anno, przyjm pani to spokojnie; — — Józef zginął, godzinę temu; — dzisiaj to, o świcie, generał sam wysłał go na posterunek, który sam od dawna uważał za stracony, a tylko przez upór, żeby wykazać niedołęstwo księcia, trwał w posłuszeństwie raz wydanym rozkazom; — a Józef się domagał, prosił; że zaś jeden z nas musiał pójść, dobrze to wiedział. — Tam z całej dywizji nikt nie został; ów żołnierz, który tu przed chwilą wszedł na salę, ów stary wiarus, jak się pokazało, był ciężko ranny, jeno wszystko skrywał w sobie; — w sieniach go złożono; — ten żołnierz przyniósł raport: że dywizji całej już nie ma.


ANNA


Moja siostra!


MŁODY OFICER


Wczoraj wieczorem Józef w żartach, gdy już raz uzyskał zezwolenie od generała, by na ów post jechał, prosił, a śmiał się, ażeby generał wstążkę z jego piersi, gdy polegnie, sam zwrócił jego narzeczonej…

Generał przyrzekł. Było śmiechu wiele i żartów. Żaden z nas nie myślał wtedy, że pozycja tak groźna była i że Chłopicki miał ją za straconą nieodwołalnie…

A teraz tam leci sam, goni
tę Śmierć, co mu jego rycerze wykradła.
Pierwszy na przedzie, w lot o kilka koni
wyprzedził nasze szwadrony.
Widzieć go teraz, jaki weń szalony
duch wojny wstąpił…

trąby odmarszu

— — Oto wstążka jest jej; —
generał nie śmiał sam doręczyć.


ANNA

biorąc wstążkę


Boże! Cała we krwi!


MŁODY OFICER


Bądź mi zdrowa —


ANNA

żegnając się, zarzuca mu ręce na szyję, przy czym porzuca wstążkę zbroczoną na klawisze klawikordu


Panie Janie — mój drogi… mój Jasiu!


MŁODY OFICER

przytula ją do siebie, okręca, trzymając wpół; sadza na krześle i wybiega: a jeszcze we drzwiach zawoła, wskazując okno


Pułk czwarty, Anno!


ANNA

która się zerwała natychmiast


Czwartacy! Chcę widzieć…


Wybiega za nim.

Trąba odmarszu odzywa się kilka razy mocno, w różnych odległościach z gościńca;za oknami przejeżdża i przechodzi wojsko w szyku; widać ich do pół na koniach, końskie łby i tętent nieustanny i stukanie i brzęk słychać.

MARIA

wychodzi z bocznych drzwi z prawej; włosy w nieładzie; idzie jak posąg — oczy duże, rozświetlone; idzie przed siebie we śnie zapamiętania, ręce nieco naprzód wyciągnięte


Wiem, wiem.
Oni nie śmią mówić przede mną. —
— Milczycie; ja wyczytam, zgadnę, zgadnę wiele
z oblicza; patrzcie w oczy mnie, odgadnę wszystko…
Szum, łoskot, tylu mężów orężnych się zbiera…


Otwiera okna obydwa machinalnie; oficerowie przejeżdżający i wojsko widzi ją.

CHÓR

wojsko popod oknami przejeżdżające


«Leć nasz orle w górnym pędzie,
Sławie, Polsce, światu służ…»


MARIA

idzie do klawikordu i gdy bierze klawisze, plącze palce we wstążkę porzuconą, swoją własną, zakrwawioną; — opada z płaczem na ręce i na klawisze. Jękiem ponurym zatrząsł się i zahuczał instrument cały. — Słychać jej szlochanie. — — — Podnosi głowę, zdobywa się na siłę niezwykłą: promienieje cała tą siłą; — gra z mocą i śpiewa:


«Leć nasz orle w górnym pędzie,
Sławie, Polsce, Światu służ.
Kto przeżyje, wolnym będzie;
kto umiera, wolnym już».

wstawszy od klawikordu, idzie ku oknu wołająca:

Orlej sławie, Sławie służ.
Piersi szarp i dziobem rań.
Skrzydła białe we krwie[44] włócz;
leć, polatuj krwawy wróż,
bierz orężną dań: —
oto twoi, oto twoi
na koniach, w rynsztunku zbroi,
za tobą, za tobą wszędzie.
Leć, polatuj w górnym pędzie;
Sławie, Sławie, Sławie służ!!!


Drży, trzęsie się, przy oknie otwartym stojąc, z ręką wyciągniętą za odjeżdżającymi; wbiega Anna.

ANNA

zamknąwszy okno z lewej


Zamknąć okna! Jak zimno! Ty masz ręce z lodu.
Mario! Tyś nieprzytomna…


MARIA

z ręką wyciągniętą za odjeżdżającymi


Tam się krwią narodu
ubroczy całe pole; krwią się błonie zrosi.
Jakaż Was siła zrywa i ponosi
na bój, na krwawy bój?!
Po śmierć, jak mój!
Patrz, jadą na mogiły.
Krzyże tam będą tkwiły,
gdzie krzewów gęsty rój,
wyschnięty zimą.


ANNA

usuwając się ze zgrozą przed jej wołaniem


Mario, na miłość Boga, co ty mówisz, Mario;
oni idą się bić za ojczyznę,
a ty tak wołasz straszno,
Mario, tak straszno — —


MARIA

bezprzytomna


Widzisz, za nimi, nad nimi, kto — — —!
Przez słońce świecące, patrz, pruszy śnieg
a oni zaczęli ku kresom swój bieg
a oni zaczęli swój pęd.
A! widzisz, ta orłów chmura —
będzie ich siwych ze sto!
O, patrzaj, na piersiach krew!


ANNA


Siostro!


MARIA


Przekleństwo! gniew!!
Łamie i gnie mnie ból;
daremno ty mnie tul. — —
O słyszysz, słyszysz śpiew.
Ten obłok orłów śpiewa;
ta chmura w śpiewie płynąca. — —
O patrz, przez śnieżną sieć,
w górze, w promieniach słońca!: — —
Leć orle!! Orle leć —!!


CHÓR

wojsko popod oknami przejeżdżające


«Leć nasz orle w górnym pędzie,
Sławie, Polsce, Światu służ».


MARIA


Serce moje martwieje,
zbudź moje serce —
siostro… serca nie czuję. — —
Daj rękę — oto martwota. —
Wołaj, krzycz…
przywróć mi czucie. — —
Ręce moje sztywnieją,
Myśl, myśl skrzepła się w lody.
— — — — — — — — — — —
Co widzę? Czego chciałam —? —
Szłam z Nią w zawody;
przeklętej nie strzymałam:
moje serce w dłoń zimną ujęła,
jako kwiat mnie zwarzyła[45] i zgięła.


Siostra ją wiedzie ku pokojom z prawej.

CHÓR

wojsko popod oknami przejeżdżające


Leć nasz orle w górnym pędzie,
Sławie, Polsce, Światu służ.
— — — — — — — — — — — —

pilaster — detal architektoniczny w formie kolumny przylegającej do ściany. [przypis edytorski]

garnitur — komplet. [przypis edytorski]

wolontariusz — ochotnik. [przypis edytorski]

statura — postawa. [przypis edytorski]

snać a. snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]

jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

Cyncynnat — Lucius Quinctius Cincinnatus, rzymski patrycjusz z V w. p.n.e., sprawował urząd konsula w 480 p.n.e.; wg legendy, po upływie swej kadencji wrócił do pracy na roli. [przypis edytorski]

bułat — stalowe ostrze bądź stal, z której wyrabiano broń białą. [przypis edytorski]

rózgi liktorskie — noszone przed urzędnikami w staroż. Rzymie stanowiły symbol władzy. [przypis edytorski]

jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

traitement (fr.) — tu: omówienie. [przypis edytorski]

Mars (mit. rzym.) — bóg wojny. [przypis edytorski]

miazm — dziś popr.: miazmat, tj. trujący wyziew. [przypis edytorski]

kir — czarna tkanina, symbol żałoby. [przypis edytorski]

victoria (łac.) — zwycięstwo. [przypis edytorski]

zawora (daw.) — zamknięcie. [przypis edytorski]

lacki — polski. [przypis edytorski]

Ereb (mit. gr.) — kraina umarłych. [przypis edytorski]

Zewsowy — dziś popr.: Zeusowy. [przypis edytorski]

rabaty — wyłogi na mundurze. [przypis edytorski]

napisano — dziś popr.: napisane. [przypis edytorski]

Cagliostro, Alessandro (1743–1795) — wł. awanturnik i alchemik. [przypis edytorski]

miarkować (daw.) — wnioskować, rozumieć. [przypis edytorski]

okrom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]

niepodobna (daw.) — nieprawdopodobne, niemożliwe. [przypis edytorski]

kestioner (z fr.) — przesłuchujący. [przypis edytorski]

przecz (daw.) — dlaczego. [przypis edytorski]

wraz (daw.) — zaraz. [przypis edytorski]

skwapliwie (daw.) — szybko, chętnie. [przypis edytorski]

polęże — dziś por. forma 3.os.lp cz. przyszłego: polegnie. [przypis edytorski]

zali (daw.) — czy. [przypis edytorski]

zmóc (daw.) — pokonać. [przypis edytorski]

przecz (daw.) — dlaczego. [przypis edytorski]

statysta (daw.) — polityk, mąż stanu. [przypis edytorski]

post — placówka. [przypis edytorski]

Nauzykaa — bohaterka jednego z epizodów Odysei Homera; Odyseusz spotkał ją grającą w piłkę z dwórkami. [przypis edytorski]

przedsię (daw.) — jednak. [przypis edytorski]

rdzewiące — dziś popr.: rdzewiejące. [przypis edytorski]

mimo (daw.) — obok. [przypis edytorski]

miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]

błędno — dziś popr.: błędnie. [przypis edytorski]

nieruchomie — dziś popr.: nieruchomo. [przypis edytorski]

kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]

we krwie — dziś popr.: we krwi. [przypis edytorski]

zwarzyć — zmrozić. [przypis edytorski]