# Woyzeck

Georg Büchner

# Georg Büchner. Woyzeck[1]. tłum. Jerzy Liebert

> Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.


OSOBY

Woyzeck

Maria

Kapitan

Doktor

Tamburmajor[2]

Podoficer

Andrzej

Małgorzata

Właściciel budy

Wywoływacz[3]

Starzec z katarynką[4]

Żyd

Gospodarz[5]

Pierwszy rzemieślnik[6]

Drugi rzemieślnik

Kasia

Obłąkany Karol[7]

Babcia[8]

Pierwsze, drugie, trzecie dziecko

Pierwsza, druga, trzecia osoba

Komisarz policji[9]

Żołnierze, studenci, chłopcy, dziewczęta, dzieci, tłum.


### U KAPITANA

Kapitan na krześle, Woyzeck goli go.

KAPITAN


Powoli, Woyzeck, powoli; jedno po drugim! Zawrotu głowy dostanę! Cóż to ja z czasem pocznę, gdy się dziś Woyzeck o dziesięć minut prędzej uwinie? Woyzeck! Niech no on pomyśli, jeszcze trzydzieści pięknych lat ma przed sobą! Trzydzieści lat! To jak obszył trzysta sześćdziesiąt miesięcy, a co dopiero dni, godzin, minut! Cóż to on myśli począć z taką kupą czasu? Niech on go sobie podzieli!


WOYZECK


Rozkaz, panie kapitanie!


KAPITAN


Zaczynam się na dobre bać o świat, kiedy pomyślę o wieczności. To orka, Woyzeck, to ci dopiero orka! Wiecznie — to wiecznie, wiecznie. To on rozumie; no, ale czasem nie jest znowu takie wieczne i wtenczas jedna chwila, tak, tylko chwilka. — Woyzeck, dreszcz mnie bierze, gdy pomyślę, że świat w jedną dobę sam siebie obiega. Co za marnotrawstwo czasu! — do czego to zmierza? — Woyzeck, już nie mogę patrzeć na żadne koło młyńskie, bo się mnie melancholia czepia!


WOYZECK


Tak jest, panie kapitanie!


KAPITAN


Woyzeck, czemuż to on zawsze taki zagoniony? Dobry człowiek tak nie wygląda, dobry człowiek, który ma czyste sumienie… Woyzeck, niech no on coś powie. Pogoda dzisiaj jaka?


WOYZECK


Parszywa, panie kapitanie, parszywa. Wietrzysko!


KAPITAN


Czuję to, coś się szasta po dworze, taki wiatr to coś jak mysz. szczwano Miarkuję, że to pewnie coś z północo-południa?


WOYZECK


Tak jest, panie kapitanie!


KAPITAN


Ha! ha! ha! Z północo-południa! Ha! ha! ha! On jest głupi, potwornie głupi. wzruszonyWoyzeck, on jest dobry człowiek, ale patetycznie on nie ma moralności! Moralność to znaczy, jak się jest moralnym, czy on to rozumie? Moralność — dobre słowo. On ma dziecko bez błogosławieństwa kościoła, jak mówi nasz wielebny kapelan, „bez błogosławieństwa kościoła” — wyrażenie nie moje.


WOYZECK


Panie kapitanie. Dobry Bóg nie będzie pytał biednego pędraka, czy wymówiono amen przed jego zrobieniem. Pan mówi: „Dopuśćcie maluczkich do mnie!”


KAPITAN


Co on gada? Cóż to za dzika odpowiedź? Woyzeck, on mnie tą odpowiedzią zupełnie zbił z pantałyku! Gdy mówię on, to jego mam na myśli, jego…


WOYZECK


My biedny naród. Widzi pan, panie kapitanie, grosz! grosz! Jak kto nie ma pieniędzy! — Niech no taki popróbuje w świecie radzić sobie na moralny sposób! A przecież ma się także ciało i krew! Ale naszemu bratu[10] źle będzie na tym i na tamtym świecie! Myślę, że gdybyśmy się nawet do nieba dostali, to by nas i tam zapędzono do robienia grzmotów.


KAPITAN


Woyzeck! on nie ma cnoty, on nie jest cnotliwy człowiek! Ciało i krew? Gdy leżę w oknie — a deszczyk dopiero co przeszedł — i przyglądam się białym pończoszkom, jak skaczą po ulicy — tam do diaska! Woyzeck, wtenczas na miłość mi się zbiera! Ja także mam ciało i krew. Ale cnota, Woyzeck, cnota! Bo inaczej, cóż z tym czasem zrobić? — mówię sobie zawsze — cnotliwy z ciebie człowiek, wzruszony dobry człowiek, dobry człowiek!


WOYZECK


Tak, panie kapitanie, cnota — ale gdzie mi tam do tego. Widzi pan, my prosty naród — nie mamy cnoty; naszemu bratu zostaje tylko natura[11]. Ale gdybym ja był panem i miał kapelusz i zegarek, i monokl, i umiał ładnie gadać, wtedy bym już na pewno był cnotliwy. Już tam musi być coś ładnego w tej cnocie, panie kapitanie, ale ja jestem biedny człowiek.


KAPITAN


Cóż, Woyzeck, on jest dobry człowiek, dobry człowiek. Ale on za dużo myśli, a to zżera człowieka; on jest zawsze taki rozdrażniony. — Zmęczył mnie ten dyskurs. Woyzeck, niech on sobie idzie, a niech tak nie pędzi; niech idzie powoli, powolutku ulicą.


### WOLNA OKOLICA[12]. MIASTO W ODDALI

Woyzeck i Andrzej wycinają pręty w zaroślach. Andrzej gwiżdże.

WOYZECK


To miejsce jest przeklęte. Patrz, widzisz ten jasny pas na trawie, gdzie rośnie tyle bedłek[13]? Tam wieczorami toczy się głowa ludzka. Raz podniósł ją jeden, myślał — jeż. A w trzy dni i trzy noce leżał już na wiórach. (cicho) Andrzej! To byli farmazoni[14], ja wiem. Farmazoni!


ANDRZEJ

śpiewa


Jadły trawkę dwa zające,
Trawkę na zielonej łące…


WOYZECK


Cicho! Andrzej, słyszysz? Słyszysz? Coś idzie!


ANDRZEJ


Zjadły trawkę świeżą z łąki,
Trawkę całą po korzonki!


WOYZECK


Idzie coś za mną, pode mną. tupie o ziemię Wszędzie pusto, słyszysz? Pod nami pusto! Farmazoni!


ANDRZEJ


Boję się.


WOYZECK


Cicho, że aż dziwno. Dech zapiera. Andrzej!


ANDRZEJ


Czego?


WOYZECK


Gadaj coś! wodzi ogłupiałym wzrokiem po okolicy Andrzej, jak jasno! Łuna nad miastem! Ogień bucha z ziemi pod niebiosa, a z góry jakby ryk puzonów… Jak się przybliża! Uciekajmy! Nie oglądaj się!


Ciągnie go w krzaki.

ANDRZEJ

po chwili


Woyzeck, słyszysz jeszcze?


WOYZECK


Cicho, znowu wszędzie cicho, jakby świat zamarł.


ANDRZEJ


Słyszysz? Bębnią na apel. Musimy iść!


### MIASTO

Maria z dzieckiem w oknie, Małgorzata. Ulicą przeciąga capstrzyk[15]. Tamburmajor na przedzie.

MARIA

kołysząc na ręku dziecko


No, mały! Tra ta ta! Tra ta ta! Słyszysz? Nadchodzą!


MAŁGORZATA


Co za chłop! Jak dąb!


MARIA


Trzyma się jak król!


Tamburmajor salutuje.

MAŁGORZATA


Cóż za czułe spojrzenie, pani sąsiadko! Nie wiedziałam, że umiecie tak patrzeć.


MARIA

śpiewa


Żołnierze to chłopcy na schwał —
Żołnierze, żołnierze —


MAŁGORZATA


Wasze oczy błyszczą jeszcze.


MARIA


A choćby! Co wam do tego? Zanieście swoje ślepia do Żyda, niech wam je wypucuje, może też jeszcze będą błyszczeć i znajdzie się kto, co da za nie dwa świecące guziki.


MAŁGORZATA


Co, co? Ty panno z dzieckiem! Ja jestem uczciwa osoba, ale ty, każdy cię zna! Siedem par skórzanych portek potrafisz prześwidrować ślepiami.


MARIA


Zdzira! zatrzaskuje okno Chodź, mój mały! Czego się ci ludzie czepiają! Bękart biedny z ciebie, a cieszysz matkę nieślubną mordką! Aaa!


śpiewa


Dziewczyno, jakiż teraz twój los?
Dziecko masz, ale męża ci brak.
Tak czy owak, tak czy siak!
Nocką śpiewam sobie tak —
Baju, baju, mój maleńki, o, hej!
Nie pomoże mi żaden człek, nie!

Janku, zakładaj siwków sześć,
Daj im coś pić, daj im coś jeść —
Siwki owsa nie chcą żreć,
Siwki wody nie chcą pić.
Szczere wino, zimne wino musi być! O, hej!
Dla nich wino zimne musi być!


Ktoś puka w okno.

MARIA


Kto tam? Czy to ty, Franek? Chodź do środka.


WOYZECK


Nie mogę. Muszę na apel!


MARIA


Naciąłeś prętów dla kapitana?


WOYZECK


Tak, Maryś. Ach…


MARIA


Co ci, Franek? Wyglądasz jakoś nieswój?


WOYZECK

tajemniczo


Maryś, było znów coś, dużo… Czyż nie jest napisane: „I patrz — oto wyszedł dym od ziemi jakoby z pieca…”[16]


MARIA


Franek!


WOYZECK


Szło za mną aż do miasta. Coś, czego nie można pojąć, coś, co nam rozum odbiera. Co to może być?


MARIA


Franek!


WOYZECK


Muszę iść. Dziś wieczorem na kiermasz! Uciułałem jeszcze trochę grosza!


Odchodzi.

MARIA


Co za człowiek! Taki zamyślony! Nie popatrzył nawet na dziecko. Jeszcze mu się rozum pokręci od tego myślenia! Coś tak ścichł, syneczku? Boisz się? Ależ ciemno, choć oko wykol! A zawsze przecie widno, jakby latarnia świeciła. Nie wytrzymam już, dreszcz mnie chwyta.


Odchodzi.

### ŚWIATŁA, BUDY, LUDZIE

Stary człowiek śpiewa, Dziecko tańczy przy dźwiękach katarynki.

STARY CZŁOWIEK

śpiewa


Nic stałego, nic trwałego na tym wielkim świecie,
Każdy umrze prędzej, później — wszyscy o tym wiecie!
Hopsasa! Hopsasa!


WOYZECK


Hej, Maryś, hopsasa! — Biedny starzec, biedne dziecko! Smutek i wesele!


MARIA


Franek, jak błazny mają rozum, to my chyba też błazny. — Śmieszny świat! Piękny świat!


Oboje idą do Wywoływacza.

WYWOŁYWACZ

przed jedną z bud, jego żona w spodniach, małpa w kostiumie.


Panowie i panie! Tu można oglądać stworzenie, jakim jej Pan Bóg zrobił. Nic, to fraszka! Proszę, co może sztuka! Oto małpa. Chodzi prościuteńko, ma surdut i spodnie. Nosi pałasz u boku! To żołnierz! Najniższy gatunek rodzaju ludzkiego. Michałek, ukłoń się! Ładnie, tak! Niczym baron! Daj buzi. Tak! trąbi Muzykalne stworzenie! Panowie i panie! Tu można oglądać astronomicznego konia i kanarki. Faworyci wszystkich koronowanych głów Europy. Powiedzą wam wszystko, jaki wiek, ilość dzieci, co za choroba! Rozpoczynamy widowisko! Za chwilę początek początku!


WOYZECK


Chciałabyś tam?


MARIA


A jakże, mogę! Chłop z frędzlą[17], a baba w portkach! To musi być ciekawe.


Wchodzą.

TAMBURMAJOR


Stój! Widzisz! Ale kobita!


PODOFICER


Diabli nadali! Na rozpłodek pułków kirasjerów[18]!


TAMBURMAJOR


I do hodowli tamburmajorów!


PODOFICER


Jak głowę nosi! A krucze włosy jakby ją ciężarem na bok ciągnęły! Ależ oczy —


TAMBURMAJOR


Jakbyś do komina spojrzał albo do studni. Jazda za nią!


### WNĘTRZE JASNO OŚWIETLONEJ BUDY

MARIA


Co za światło!


WOYZECK


Tak, Maryś: czarne koty, ogniste ślipia! Ha! Ależ wieczór!


WŁAŚCICIEL BUDY

prezentując konia


Pokaż, co umiesz! Pokaż swój bydlęcy rozsądek! Zawstydź ludzką socjetę! Szanowni państwo, oto koń, posiada cztery kopyta, jeden ogon, należy do świata uczonych: jest profesorem na uniwersytecie, a studenci uczą się u niego jazdy konnej i fechtunku[19]! Posiada zwykły rozum i podwójny rozsądek! Pokaż, co robisz, używając podwójnego rozsądku! Powiedz, czy wśród szanownej tu socjety dostrzegasz jakiego osła?


Koń potrząsa łbem.


Proszę, oto podwójny rozsądek! To nie jakieś głupie bydlę, to osoba, człowiek, człowiek-zwierzę — a jednak bydlę, bestia.


Koń zachowuje się nieprzyzwoicie.


Tak, zawstydź socjetę. Szanowni państwo widzą — bydlę jest jeszcze naturą, niedoskonałą naturą! Uczyć się od niego! Trzeba zapytać lekarza, to przecież bardzo szkodliwe! To znaczy: człowieku, bądź naturalny! Stworzonyś z prochu, popiołu, błota. Chcesz być coś więcej niż proch, popiół, błoto? — Proszę, co za rozum! Umie liczyć, ale nie na palcach. Dlaczego? Nie umie się wyrazić, wytłumaczyć, jest odmienionym człowiekiem. Powiedz szanownej publiczności, która godzina! Czy ktoś spośród szanownych państwa posiada zegarek?


PODOFICER

wspaniałomyślnie i powoli[20] wyciąga zegarek z kieszeni


Proszę.


MARIA


To muszę zobaczyć!


Wspina się na ławkę, Podoficer pomaga jej.

TAMBURMAJOR


Ale baba!


### IZBA MARII

MARIA

siedzi, dziecko ma na podołku, a w ręku trzyma kawałek lusterka.


Ktoś mu kazał i musiał iść przegląda się. Ale też świecą te kamyczki! Co to za jedne być mogą? Co on gadał? — Śpij, maluśki, zamknij ślipka mocno!


Dziecko zakrywa oczy rączkami.


Jeszcze mocniej! Leż tak cichutko! Bo cię coś weźmie…


śpiewa


Dzieweczko, dzieweczko,
Zawrzyj okieneczko,
Idzie z lasu Cygan,
Porwie cię na wygon.


Znów się przegląda.


To z pewnością złoto! Jak mi z tym będzie w tańcu do twarzy! Biedakowi zostaje tylko kącik w świecie i kawałek lusterka, a przecież moje usta tak samo czerwone jak tych wielkich dam, co mają lustra od góry do dołu i ślicznych panów, co je po rączkach całują. Ale ja jestem tylko biedna sobie dziewczyna.


Dziecko podnosi się.


Cicho, mały, zamknij ślipka! Śpij, aniołku! miga lusterkiem Jak to biega po ścianie! — Zamknij oczka — bo jak ci do nich wpadnie, to oślepniesz!


WOYZECK

wchodzi do izby za jej plecami; Maria zrywa się, zasłaniając uszy dłońmi.


Co tam masz?


MARIA


Nic.


WOYZECK


Coś ci przecież błyska pod palcami.


MARIA


Kolczyki — znalazłam.


WOYZECK


Ja jeszcze nic takiego nie znalazłem! Dwa na raz.


MARIA


Czym ci dziewka[21]?


WOYZECK


No, dobrze już, Maryś. Jak ten mały śpi. Popraw mu rączkę. Stołek go uwiera. Pot kroplisty wystąpił mu na czoło… Wszystko pracuje na tym świecie, nawet we śnie! Ach, my, biedaki!… Masz tu jeszcze pieniądze, Maryś, żołd i to, com dostał od kapitana.


MARIA


Bóg ci zapłać, Franku.


WOYZECK


Muszę iść. Do wieczora, Maryś! Bądź zdrowa!


MARIA

sama, po chwili


A przecież zły ze mnie człowiek. Dźgnęłabym się. — Ach! Co za świat! Wszystko w końcu diabli wezmą — chłopa i babę.


### GABINET DOKTORA

Woyzeck, Doktor.

DOKTOR


Czegóż to ja dożyłem, Woyzeck? I to się nazywa honorowy człowiek? Aj! Aj! Aj!


WOYZECK


Co takiego, panie doktor?


DOKTOR


Już ja widziałem, Woyzeck! On szczał na ulicy, szczał na ścianę jak pies! To za to mu daję trzy grosze na dzień i wikt, Woyzeck? To źle! Świat staje się zły, bardzo zły!


WOYZECK


Co robić, panie doktor, jak kogo natura przyprze!


DOKTOR


Natura przyprze, natura przyprze! Natura! Czyż nie dowiodłem, że musculus constrictor vesicae[22] podlega woli? Natura! Woyzeck! Człowiek jest wolny! W człowieku indywidualność dojrzewa do wolności! Moczu nie móc utrzymać!(potrząsa głową, zakłada ręce w tył i przechadza się tam i z powrotem) Czy on już zjadł swój groch, Woyzeck? Tylko groch, tylko strączkowe owoce, do kroćset, niech on sobie zapamięta! Będzie przewrót w nauce — rozbiję ją w puch. Mocznik 0,10, salmiak[23], hyperoxyd[24] — Woyzeck, czy on mógłby się teraz wyszczać? Niech no on tam wejdzie i spróbuje!


WOYZECK


Nie mogę, panie doktor.


DOKTOR

przesadnie


Ale na ścianę szczać! Mam na piśmie, umowa jak wół! — Widziałem, widziałem na własne oczy — wytknąłem właśnie nos przez okno, aby promienie słoneczne mogły wpadać do dziurek i abym mógł obserwować proces kichania. Idzie wprost na niego. Nie, ja się nie gniewam, gniew zdrowiu szkodzi, gniew to nie naukowa rzecz. Jestem spokojny, zupełnie spokojny, mój puls ma swoje normalne 60 i wszystko to mówię mu z najzimniejszą krwią. Też coś, któż by się to na człowieka gniewał, na człowieka! Gdyby to był przynajmniej jakiś odmieniec, który mi zdycha! Ale, Woyzeck, on przecież nie powinien był szczać na ścianę!


WOYZECK


Widzi pan, panie doktor, czasem to się może mieć taki charakter, taką budowę. — Ale z naturą to inna rzecz, widzi pan, z naturą strzela palcami to jest coś takiego, jak by to powiedzieć, na ten przykład…


DOKTOR


Woyzeck, on znowu zaczyna filozofować.


WOYZECK

poufale


Panie doktor, widział pan już coś z podwójnej natury? Gdy słońce stało wysoko i było tak, jakby świat palił się w ogniu, przemówił do mnie jakiś głos straszny.


DOKTOR


Woyzeck, on ma zwykłą aberratio[25].


WOYZECK

kładąc palce na nosie


Bedłki, w tym cała rzecz! Czy pan widział kiedy, jak na ziemi rosną bedłki i układają się figury, w tym coś jest, tak — gdyby to mógł ktoś odczytać!


DOKTOR


Woyzeck, on ma dobrą idée fixe[26], cenną aberratio mentalis partialis[27], drugą species! Bardzo pięknie rozwinięte! Woyzeck, on dostanie podwyżkę! Druga species — idée fixe przy stanie na ogół normalnym! Czy on robi wszystko jak zawsze? Goli swego kapitana?


WOYZECK


Tak jest!


DOKTOR


Je groch?


WOYZECK


Dokumentnie, panie doktor! Pieniądze za strawne[28] dostaje kobieta.


DOKTOR


I pełni służbę?


WOYZECK


Tak jest!


DOKTOR


Bardzo z niego interesujący okaz! On otrzyma jeszcze dodatek na tydzień, Woyzeck, niech on się tylko dzielnie trzyma. Niech pokaże puls. Dobrze.


### IZBA MARII

Maria, Tamburmajor.

TAMBURMAJOR


Maryśka.


MARIA

patrząc na niego znacząco


Idź no kawałek! — Ale bo też pierś jak u byka. Broda jak u lwa. Takiego niełatwo znaleźć. Mogę się pysznić przed wszystkimi babami!


TAMBURMAJOR


A co dopiero w niedzielę, jak włożę wielki pióropusz i białe rękawice! Do stu piorunów! Książę mówi zawsze — człowieku, kawał draba z niego!


MARIA

drwiąco


Ho, ho, ho! staje naprzeciwko niego Chłop na schwał!


TAMBURMAJOR


A z ciebie baba jak mur. Do licha! Może byśmy tak założyli hodowlę tamburmajorów, co?


Obejmuje ją.

MARIA


Puszczaj!


TAMBURMAJOR


Ty bestio!


MARIA

gwałtownie


Ręce przy sobie!


TAMBURMAJOR


Diabeł ci z oczu patrzy.


MARIA


Niech będzie. Wszystko jedno!


### ULICA

Kapitan, Doktor.

KAPITAN

idzie ulicą zadyszany, zatrzymuje się; sapie, rozgląda się.


Nie pędź pan tak, panie doktorze! Nie wiosłuj tak laską. Za śmiercią gonisz? Dobry człowiek, co ma czyste sumienie, nie chodzi tak prędko. Dobry człowiek — chwyta Doktora za surdut pozwól, że uratuję jedno życie ludzkie.


DOKTOR


Pilno mi, pilno!


KAPITAN


Doktorze, jest mi tak smutno, jakaś melancholia mnie ogarnia i wciąż chce mi się płakać, kiedy widzę mój mundur wiszący na ścianie.


DOKTOR


A pan sam? Hm! nabrzmiała, tłusta, gruba szyja, apoplektyczna kompleksja! Tak, panie kapitanie, może pan dostać apopleksji cerebri[29]. Możliwe jednak, że tylko po jednej stronie, tak jest, może pana sparaliżować tylko z jednego boku, a w najlepszym wypadku może pan mieć paraliż mózgu i czeka pana tylko wegetacja. Tak! Oto w przybliżeniu widoki pańskie na najbliższe cztery tygodnie! Poza tym mogę pana zapewnić, że dostarczy pan jednego z bardziej interesujących wypadków; jeśli Bóg pozwoli, że język pański będzie tylko częściowo obezwładniony, wówczas dokonamy nieśmiertelnego eksperymentu.


KAPITAN


Doktorze! Nie strasz pan! Ludzie już umierali z przestrachu, samego tylko przestrachu. Widzę już ludzi z cytrynami[30] w rękach, ale wszyscy powiedzą — to był dobry człowiek, dobry człowiek. Tak, panie Gwóźdźdotrumny.


DOKTOR

podsuwa mu kapelusz.


Co to jest, panie kapitanie? To jest pusty łeb, czcigodny panie Wiechciuodmusztry!


KAPITAN

wypychając pięścią połę surduta, imituje kukłę.


A co to jest, doktorze? Bałwan. Ha, ha, ha! zacny panie Gwóźdźdotrumny! No, ale bez obrazy! Ja jestem dobry człowiek, lecz jak zechcę, to też potrafię! Powiadam panu, doktorze, jak zechcę…


Przechodzi Woyzeck i chce ich wyminąć.


Hej, Woyzeck. Cóż on tak pędzi mimo nas? Niech no on przystanie, Woyzeck. On lata po świecie niczym otwarta brzytwa, można się naciąć na niego! Biegnie, jakby miał do golenia cały pułk kastratów i czekała go szubienica za jedno choćby zacięcie. Ale co do długich bród — cóż to ja chciałem powiedzieć, Woyzeck — długie brody…


DOKTOR


Długie włosy na brodzie. Już Pliniusz mówi o tym — trzeba żołnierzy od tego odzwyczajać.


KAPITAN

mówi dalej


Ha, długie brody! Cóż on na to, Woyzeck? Czy nie znalazł on przypadkiem włosa z brody w swoim talerzu? Ha, ha, ha! On mnie przecież rozumie? Ludzki włos! Z brody jakiegoś sapera — albo podoficera — albo jakiegoś tamburmajora… Hę, Woyzeck? Ale on ma porządną kobietę, co? Nie tak jak inni.


WOYZECK


Tak jest! Co pan chce powiedzieć, panie kapitanie?!


KAPITAN


Jaką minę robi ten huncwot! Może tam i nie w zupie, ale jak się pośpieszy i za róg skoczy — to znajdzie jaki tam na czyichś ustach — niby włos! Na ustach, Woyzeck. — Och! I ja kiedyś wiedziałem, co to miłość! Woyzeck, cóż on tak zbladł jak kreda!


WOYZECK


Panie kapitanie, biedny ze mnie człowiek. Nic poza tym nie mam na świecie! Panie kapitanie, jeśli pan żarty sobie stroi…


KAPITAN


Żarty? Ja? Niechże cię! Żarty? Durniu…


DOKTOR


Puls, Woyzeck! Mały, ostry, urywany…


WOYZECK


Panie kapitanie! Czasem ziemia jest komuś gorąca jak piekło — mróz, mróz — załóżmy się, że w piekle jest mróz… To niemożliwe! Ludzie, ludzie! To niemożliwe!


KAPITAN


Ośle, cóż to, czy on chce się zastrzelić? Gotów mnie jeszcze przebić wzrokiem! Ja chcę dobrze dla niego, bo on jest dobry człowiek. Woyzeck dobry człowiek!


DOKTOR


Muskuły twarzy stężałe, napięte, chwilami drgające. Podniecony, wzburzony.


WOYZECK


Idę — wszystko możliwe! Człowiek — wszystko możliwe! Ładna pogoda, panie kapitanie. Niech pan spojrzy, ładne, mocne, szare niebo; miałoby się gdzie wbić kołek i obwiesić na nim. Przynajmniej wiedziałby człowiek, czego się trzyma! Tak i znowu „tak” — i „nie”. „Tak” czy „nie”, panie kapitanie? Czy „nie” ponosi winę za „tak”, czy „tak” za „nie”? Zastanowię się nad tym.


Odchodzi dużymi krokami, najpierw powoli, potem coraz szybciej.

DOKTOR

pędzi za nim


Fenomen! Woyzeck, podwyżka!


KAPITAN


Zupełnie mi się przez tych ludzi w głowie mąci! Jakże biegnie! Ta długa tyka wyrywa[31] jak cień pająka[32]. A krótki kuśtyka. Wysoki jest jak błyskawica, a mały niczym grzmot. Ha, ha! groteska, groteska.


### IZBA MARII

Woyzeck, Maria.

WOYZECK

wpatruje się w Marię i potrząsa głową


Hm! Nic nie widzę, nic nie widzę. O, to by było widać, to by można rękami namacać!


MARIA

zastraszona


Co ci to, Franku? Zbzikowałeś!


WOYZECK


Grzech, tak opuchły i wzdęty — to musiałoby tak śmierdzieć, że wszystkie aniołki wykurzyłoby do nieba! Ale ty, Maryś, masz czerwone wargi! czerwone wargi i żadnego wrzodu na nich? Jesteś piękna — jak grzech. Ale czy to grzech śmiertelny może być piękny?


MARIA


Franek, bredzisz!


WOYZECK


Czort! Tu on stał? Tak? tak?


MARIA


Ano, że dzień długi, a świat wiekowy, z pewnością niejeden stał na tym miejscu.


WOYZECK


Widziałem go!


MARIA


Można dużo widzieć, gdy się ma dwoje oczu, a ślepym się nie jest i słońce świeci.


WOYZECK


Dziewka!


Zamierza się na nią.

MARIA


Wara! Raczej nożem dźgnij, ale ręki nie podnoś! Własny ojciec się nie ważył, jak mi dziesięć lat było i jakem na niego spojrzała.


WOYZECK


Maryśka! — Nie, to by było widać! Człowiek jest otchłanią; w głowie się kręci, gdy się spojrzy… Oby tak było! Chodzi jak sama niewinność. No, cnoto, masz znamię na sobie. Wiem to? wiem to? Kto to wie?


Odchodzi.

### KORDEGARDA

Woyzeck, Andrzej.

ANDRZEJ

śpiewa


A u naszej gospodyni dziewka co się zowie.
Dzień i noc, dzień i noc
Siaduje w ogrodzie.


WOYZECK


Andrzej!


ANDRZEJ


No?


WOYZECK


Ładna pogoda!


ANDRZEJ


Świąteczny czas![33] Muzyka za miastem. Dziewczęta tam już dawno poszły… Tańce… z chłopaków aż się kurzy, w to mi graj!


WOYZECK

niespokojnie


Tańce, Andrzeju? Oni tańczą?


ANDRZEJ


Od proga do stoga.


WOYZECK


Tańczą, tańczą…


ANDRZEJ


A niech tam.


śpiewa


W ogrodzie siaduje,
Do żołnierzy zęby szczerzy —
Na chłopców czatuje.


WOYZECK


Andrzej, nie mam spokoju.


ANDRZEJ


Wariat!


WOYZECK


Muszę iść! Wszystko mi się kręci w oczach. Tańce. Będzie jej gorąco! Psiamać! Andrzej!


ANDRZEJ


O co chodzi?


WOYZECK


Muszę iść, muszę zobaczyć.


ANDRZEJ


Ty niespokojny duchu! Względem dziewki?


WOYZECK


Idę, idę! Tu mi za gorąco.


### KARCZMA

Okna pootwierane. Tańce. Przed karczmą ławki. Chłopcy.

PIERWSZY CZELADNIK

śpiewa


Mam na sobie tylko koszulinę cudzą.
Moja dusza nieśmiertelna mocno cuchnie wódą.


DRUGI CZELADNIK


Niezabudko! Bracie, czy mam ci po przyjaźni dziurę w naturze zrobić? Bracie! Muszę ci dziurę w naturze zrobić, muszę ci wszystkie pchły na ciele powytracać. Bracie! ze mnie też chłop, ty wiesz…


PIERWSZY CZELADNIK


Moja dusza, moja nieśmiertelna dusza cuchnie mocno wódą! Nawet z pieniędzy robi się gnil[34]. Niezabudko, jakiż piękny ten świat! Bracie, musiałbym ceber łez wypłakać! Chciałbym, żeby nasze nosy zmieniły się w pełne flaszki, abyśmy mogli sobie nawzajem wlać je w gardziołka!


CHŁOPCY

śpiewają


Raz jechał strzelec z doliny Renu
Lasem zielonym, konikiem wronym…
Hop, hop! Z tropu w trop! Hop, hop!
Dalejże w jary, dalej w dąbrowy,
Strzeleckie serce radują łowy!
Hop, hop! Z tropu w trop! Hop, hop!


Woyzeck staje przy oknie, zaziera do środka. Maria i Tamburmajor przesuwają się w tańcu obok niego, nie dostrzegając go.

WOYZECK


On! Ona! Diabli!


MARIA

mijając go w tańcu


Mocniej! Mocniej!


WOYZECK

bez tchu


Mocniej — mocniej! osuwa się na ławę przed domem, łamie ręce[35]Mocniej! Kręćcie się! Tarzajcie się! Czemuż nie zgasi Bóg słońca! Wszystko tarza się w rozpuście, jedno przez drugie! Chłop i baba, człowiek i bydlę! I robią to w biały dzień, robią prawie na dłoni, jak komary. Dziewka! Dziewka! Gorąca, gorąca! Mocniej! zrywa się gwałtownie Bydlak, jak on ją obłapia! Jej ciało! On ją teraz — jak ja kiedyś.


Pada oszołomiony.

PIERWSZY CZELADNIK

w izbie, wlazł na stół i prawi


Atoli, gdy pielgrzym staje, nachylony nad rzeką czasu, albo też do mądrości bożej się zwraca i pyta — po co jest człowiek? po co jest człowiek? — Zaprawdę jednak, drodzy słuchacze, powiadam wam, dobrze jest, jak jest, z czegóż bowiem żyć by mieli chłop, bednarz, szewc, doktor, gdyby Pan Bóg nie stworzył człowieka? Z czegóż żyłby krawiec, gdyby to on nie zaszczepił był ludziom uczucia wstydliwości? Z czegóż żołnierz, gdyby nie wyposażył człowieka w potrzebę zabijania? Dlatego nie upadajcie na duchu, najmilsi, tak! tak! Wszystko jest milusie i rozkoszne[36] — ale wszystko, co ziemskie, jest znikome, bo nawet pieniądz obraca się w gnil. Na koniec pozwólcie nam jeszcze, najmilsi słuchacze, wyszczać się krzyżową sztuką, niech zdechnie jakiś Żyd!


Wśród ogólnego krzyku Woyzeck ocknął się i ucieka.

### OTWARTE POLE

WOYZECK


Mocniej! Mocniej! Grają skrzypki i piszczałki. — Mocniej, mocniej! Cicho, muzyka! Ha! co? co mówicie? pochyla się nad ziemią Tak — głośniej, głośniej! Teraz słyszę. Przebij — przebij ten wilczy pomiot! Przebij — przebij — ten — wilczy pomiot — na śmierć. — Trzeba? — muszę? — Słyszę ciągle, coraz mocniej! — Zabij — zabij! I wiatr tak mówi — zabij — przebij — na śmierć!


### IZBA W KOSZARACH

Noc. Andrzej i Woyzeck śpią na jednym łóżku.

WOYZECK

cicho


Andrzej!


Andrzej mruczy przez sen.

Woyzeck potrząsa Andrzejem


Andrzej! Andrzej!


ANDRZEJ


Co się stało?


WOYZECK


Nie mogę spać! Ledwie oczy przymknę, znów ich widzę i słyszę skrzypce mocniej, coraz mocniej! A potem coś gada w ścianie. Nic nie słyszysz?


ANDRZEJ


Tak — niech sobie tańczą! Człowiek zmęczony, niech nas Bóg ma w swej opiece, amen.


WOYZECK


Wciąż coś gada: przebij! zadźgaj! A przed oczami błyska mi ciągle coś jak nóż!


ANDRZEJ


Śpij, wariacie!


WOYZECK


Mocniej! Mocniej!


### PODWÓRZE U DOKTORA

Studenci i Woyzeck na dole. Doktor w okienku poddasza.

DOKTOR


Moi panowie! Siedzę tu na dachu jak Dawid, który ujrzał Betsabę[37]; ale ja nie widzę nic poza suszącymi się w ogrodzie culs de Paris[38] z pensjonatu żeńskiego. Panowie! Doszliśmy do tej ważnej kwestii, dotyczącej stosunku subiektu do obiektu. Gdy weźmiemy jeden z tych obiektów, w którym na tak wysokim stopniu manifestuje się organiczna samoafirmacja boskości, i rozważymy jego stosunek do otoczenia, do ziemi, do kosmosu — gdy więc, proszę państwa, wyrzucę tego kota przez okno, jak ustosunkuje się owa istota do prawa grawitacji zgodnie z własnym instynktem? Woyzeck! ryczy Woyzeck!


WOYZECK

złapał kota


Panie doktor, on gryzie!


DOKTOR


Ośle! On złapał bestię tak czule, jakby to była jego rodzona babka!


Schodzi na dół.

WOYZECK


Panie doktor, ja się trzęsę.


DOKTOR

rozradowany


Ha, ha! Dobra nasza, Woyzeck. zaciera ręce, bierze kota Co widzę, moi panowie? Nowy gatunek kociej wszy. Okaz o wiele piękniejszy od dotychczas znanych. wyciąga lupę Panowie, kocia wesz!


Kot ucieka.


Moi panowie, to zwierzę nie posiada ani odrobiny zmysłu naukowego… Panowie! W zamian za to możecie obejrzeć coś innego. Widzicie tego człowieka! Od kwartału nie jada on nic prócz grochu! Zauważcie, proszę, skutek — zbadajcie tylko ten nierówny puls, a potem oczy!


WOYZECK


Panie doktor, całkiem mi ciemno.


Siada.

DOKTOR


Odwagi, Woyzeck! Jeszcze parę dni i wszystko będzie skończone. Badajcie, panowie, dotykajcie!


Studenci obmacują Woyzeckowi skronie, puls i piersi.


A propos, Woyzeck, niech no on dla panów studentów porusza trochę uszami! Dawno już chciałem pokazać to panom. Dwa muskuły są przy tym czynne. Allons[39], zaczynamy!


WOYZECK


Ach, panie doktor…


DOKTOR


Bestio, czy może mam ci rozruszać uszy? Chcesz tak zrobić jak kot? A więc, moi panowie — oto pewnego rodzaju forma przejściowa do osła. Często spotykana również dzięki wychowaniu kobiecemu i mowie rodzimej. Woyzeck! Ile twoja matka z wielkiej czułości powyrywała ci włosów na pożegnanie? Co za rzadzizna! A może to tak dopiero od kilku dni, czy to nie wskutek grochu? Tak, moi panowie, groch, groch!


### DZIEDZINIEC W KOSZARACH

WOYZECK


Słyszałeś co?


ANDRZEJ


Jest, i to z kamratem.


WOYZECK


Coś mówił.


ANDRZEJ


Skąd wiesz? Co mam ci gadać? No, śmiał się i powiedział: morowa kobita! Ma ci uda! I… gorąca!


WOYZECK

całkiem zimno


Tak? Powiedział to? Co to mi się śniło dziś w nocy, Andrzej? Czy nie nóż? Co za głupie sny człowieka nachodzą!


ANDRZEJ


Gdzie[40], Woyzeck?


WOYZECK


Wina przynieść kapitanowi. — Ach! Andrzej, a przecież ona była jedna jedyna!


ANDRZEJ


Była?


WOYZECK


Nic. Adieu!


### KRAMIK[41]

Woyzeck, Żyd.

WOYZECK


Ta pukawka jest za droga.


ŻYD


Nu, kupicie? Nie kupicie? Może co jeszcze?


WOYZECK


Co kosztuje ten nóż?


ŻYD


Zupełnie porządny! Chcecie się nim poderżnąć? Nu, co jest? Dam go wam tak tanio, jak każdy inny. Będziecie mieli swoją śmierć tanio, ale przecież nie można za darmo. Nu? Żebyście mieli niedrogą śmierć.


WOYZECK


To może krajać coś więcej jak chleb…


ŻYD


Dwa grosze.


WOYZECK


Na!


Rzuca pieniądze, bierze nóż; wychodzi.

ŻYD


Na! Hihi! Jakby to było nic! A to jest przecież piniądz. Psi syn!


### IZBA MARII

OBŁĄKANY

leżąc, opowiada sobie bajkę na palcach


Ten pan król ma złotą koronę… Jutro przyprowadzę królowej pani jej dziecko… Kiszka mówi: chodź, wątrobianko…


MARIA

przewraca kartki Biblii


„…I nie znaleźli fałszu w uściech[42] jego”[43]… Boże, Boże, nie patrz na mnie! dalej przewraca kartki „…I przyprowadzili doktorzy i faryzeusze niewiastę, którą zastano na cudzołóstwie, postawili ją pośrodku… A Jezus powiedział: I ja cię nie potępię. Idź, a nie grzesz więcej.”[44](składa ręce) Boże, Boże! — nie mogę! Boże, daj choć tyle, bym się mogła modlić!


Dziecko tuli się do niej.


Ten chłopak rozdziera mi serce. do Obłąkanego Karol! I to się pęta pod słońcem!


Obłąkany zabiera dziecko. Cisza.


Franek nie przyszedł, wczoraj nie, dzisiaj nie… Gorąco mi, gorąco. otwiera okno „I stanąwszy z tyłu u nóg Jego, poczęła łzami zlewać stopy Jego i wycierać włosami swej głowy. I całowała stopy Jego i namaszczała olejkiem”[45]… bije się w piersi Wszystko umiera! Zbawicielu! Chciałabym namaszczać Twoje nogi — Zbawicielu!


### KOSZARY

Andrzej. Woyzeck grzebie w swoich rzeczach.

WOYZECK


Ta kamizelka nie należy do munduru. Może ci się przydać, Andrzej!


ANDRZEJ

osłupiały, odpowiada na wszystko


Tak jest.


WOYZECK


Ten krzyż jest mojej siostry, pierścioneczek także.


ANDRZEJ


Tak jest.


WOYZECK


Mam święty obrazek, dwa serduszka, szczere złoto. To leżało w Biblii mojej matki, a na tym napisane:

Panie! Jak ciało Twoje najkrwawsze
Niech me serce będzie zawsze.

Matka czuje tylko jeszcze, jak jej słońce świeci na ręce — to nic.


ANDRZEJ


Tak jest!


WOYZECK

wyciąga papier


Fryderyk Jan Franciszek Woyzeck, żołnierz i strzelec w drugim regimencie, drugiego batalionu, czwartej kompanii, urodzony w Zwiastowanie Marii Panny, 20 lipca. Mam dzisiaj trzydzieści lat, siedem miesięcy i dwanaście dni.


ANDRZEJ


Franek, idź no ty do lazaretu[46]! Musisz napić się wódki z proszkiem — to zabija gorączkę.


WOYZECK


Tak, Andrzej, gdy cieśla wióry zbiera, któż wie, komu przyjdzie złożyć na nich głowę.


### ULICA

Maria przed domem z Dziewczętami, Babka, później Woyzeck.

DZIEWCZĘTA


Jak pięknie świeci słonko dziś,
Jak pachnie ziemia, kwitnie kłos!
Miedzą wśród pól, łąkami szli —
Po dwóch, po dwóch, po dwóch…
Szli pośród traw, szli pośród zbóż —
Fleciści wprzód, skrzypkowie tuż,
Czerwone buty każdy miał
I szli, i szli — i szli…


PIERWSZE DZIECKO


Nieładne.


DRUGIE DZIECKO


Coś innego. Ale co?


PIERWSZE DZIECKO


Mario, zaśpiewaj nam.


MARIA


Nie mogę.


PIERWSZE DZIECKO


Dlaczego?


MARIA


Dlatego.


DRUGIE DZIECKO


Ale dlaczego dlatego?


TRZECIE DZIECKO


Babciu, opowiadaj!


BABCIA


Chodźcie, małe szkraby! — Było sobie raz biedne dziecko i nie miało ani ojca, ani matki — wszystko mu pomarło i nie było nikogo na świecie, a ono wędrowało i szukało dzień i noc. A że nie miało nikogo już na świecie, chciało iść do nieba. Księżyc spojrzał na nie tak mile, a gdy przyszło w końcu do księżyca, to był to kawałek zgniłego drzewa. Wtedy chciało iść do słońca, słońce spojrzało na nie tak mile, a gdy doszło w końcu do słońca, to był to zwiędły słonecznik. Wtedy postanowiło pójść do gwiazd. Gwiazdy popatrzyły na nie tak mile, a gdy doszło w końcu do gwiazd, to były to złote muszki wbite na ciernie przez dzierzbę. Wtedy dziecko chciało wrócić znów na ziemię, ale gdy przyszło do ziemi, to ziemia była przewróconym gliniakiem. Tak więc zostało samiusieńkie i przysiadło, i zaczęło płakać. I siedzi tam aż dotąd i jest samo, samiusieńkie.


WOYZECK

pojawia się


Mario!


MARIA

przestraszona


Co się stało?


WOYZECK


Mario, chodźmy. Czas już.


MARIA


Gdzie?


WOYZECK


Bo ja wiem?


### DROGA LEŚNA NAD STAWEM

Woyzeck, Maria.

MARIA


Tam na lewo idzie się do miasta. Ciemno.


WOYZECK


Ty tu zostaniesz, Mario! Chodź, siądź sobie!


MARIA


Ale ja muszę iść.


WOYZECK


Nie schodzisz już sobie więcej nóg do krwi.


MARIA


Coś ty taki…


WOYZECK


Czy pamiętasz, Maryś, jak to dawno, odkąd się znamy?


MARIA


Na Zielone Świątki dwa lata.


WOYZECK


A jak myślisz, długo to jeszcze potrwa?


MARIA


Muszę iść przygotować wieczerzę.


WOYZECK


Zimno ci? A przecieżeś gorąca. Jakie gorące masz usta! Gorący twój dech dziewki! A przecież niebo bym dał za to i zbawienie wieczne, by móc cię nieraz jeszcze całować! Drżysz z zimna? Kto już zimny, nie czuje zimna. Już nie zmarzniesz od rosy porannej.


MARIA


Co ty gadasz?


WOYZECK


Nic.


Milczenie.

MARIA


Patrz, jak czerwono wschodzi księżyc!


WOYZECK


Jak żelazo we krwi.


MARIA


Co ci, Franek? Takiś blady.


Woyzeck zamierza się na nią nożem.


Franek, stój! Na miłość boską! Ratunku! Ratunku!


WOYZECK

przebija ją nożem


Masz! Masz! Nie chcesz umrzeć? Tak! Tak! — Ha, jeszcze drga, jeszcze nie? Mocniej. przebija ją jeszcze raz — Nie żyjesz? Umarła! Umarła!


Wypuszcza nóż i ucieka.

### KARCZMA

WOYZECK


Tańczcie, a wszyscy! tańczcie, dalejże! skaczcie, poćcie się i śmierdźcie, a przecież raz was wszystkich jeszcze diabeł weźmie!


śpiewa


Raz sobie trzej jeźdźcy nad Renem jechali,
Po drodze do okna karczmarki pukali.
Mam piwo pieniące i wino mam w czarach,
Mam także córeczkę, co leży na marach.

Ej, Kasiu! tańczy z nią Chodź, siadaj sobie. Gorąco mi, gorąco! ściąga bluzę Tak to bywa! Jedną diabeł porwał, a drugą zostawił. Kasiu, gorącaś! Dlaczego? Poczekaj tylko, też jeszcze będziesz zimna! Bądź rozsądna! A umiesz śpiewać?


KASIA

śpiewa


Do szwabskich stron nie ciągnie mnie,
Nie noszę długich spódnic, nie —
Bo długi strój, trzewiczki w szpic
Nie zdadzą dziewce się na nic.


WOYZECK


E, co tam buty! Można i na bosaka pójść do piekła!


KASIA

śpiewa


O, fe, mój skarbie, to takaś ty!
Zabierz talara i sama śpij!


WOYZECK


Tak, prawda. Jeszcze bym się pokrwawił.


KASIA


Ale co to masz tu na ręku?


WOYZECK


Ja? ja?


KASIA


Czerwone! Krew!


Otaczają ich ludzie.

WOYZECK


Krew? Krew?


KARCZMARZ


Uu — krew!


WOYZECK


Zdaje mi się, żem się — zaciął, tu, w prawą — rękę…


KARCZMARZ


Ale skądże wzięło się na łokciu?


WOYZECK


Bo obtarłem.


KARCZMARZ


Prawą rękę o prawe ramię? Aleś zgrabny!


OBŁĄKANY


Phy. A wtedy olbrzym rzekł: Tu coś pachnie ludzką krwią! Fe, już śmierdzi!


WOYZECK

zrywa się


Do diabła, czego chcecie? Co was to obchodzi? Co się gapicie? Na bok — albo kogoś diabli wezmą. Myślicie, że zabiłem kogo? Mordercą jestem? Co się gapicie? Gapcie się na siebie! Z drogi!


Wybiega.

### NAD STAWEM

WOYZECK

sam


Nóż? Gdzie nóż? Tu go zostawiłem. — On mnie zdradzi! Bliżej, jeszcze bliżej! — Co to za miejsce? Słyszę coś. Tu coś się rusza, cicho! — Tu niedaleko. Maryś! Maryś! Cisza. Dokoła cisza. Coś taka blada? Cóż to za czerwony sznur masz na szyi? U kogo wysłużyłaś sobie ten czerwony naszyjnik, jak i kolczyki swym grzechem? Czarna byłaś od tego, czarna! Wybieliłem cię? Czemu tak dziwnie zwisają ci czarne włosy — !? — Nie plotłaś dziś warkoczy?… — Nóż, nóż! Jest? Tak. biegnie do wody Tak! Tu na dno! rzuca nóż w głąb Wpadł w ciemną wodę jak kamień. — Nóż, on leży za blisko, znajdą go, gdy się będą kąpać. wchodzi do stawu i rzuca daleko Nie mogą go znaleźć, ale latem, jak będą szukać muszli na dnie? Ba, zardzewieje, któż rozpozna. Trzeba go było złamać! Ale muszę się obmyć. Jestem we krwi. Tu plama — i tu także.


Nadchodzą ludzie.

PIERWSZY


Stój!


DRUGI


Słyszysz? Tam!


PIERWSZY


Jezu, to był głos!


DRUGI


To woda w stawie. Woda woła. Już dawno nikt nie utopił się. Chodź! — Niedobrze tego słuchać.


PIERWSZY


Stękło[47] — jakby człowiek umierał.


DRUGI


Straszno! Parno, a mgła szara. Chrząszcze bzykają jak pęknięte dzwony! Uciekajmy!


PIERWSZY


Nie, za głośno, za wyraźnie! Chodźmy! Chodźmy![48]

Woyzeck — dzieło niedokończone, pozostawione przez zmarłego bardzo młodo autora we fragmentach; kolejność scen nie jest pewna; dwa fragmenty zostały pominięte przez tłumacza: scena bójki w karczmie oraz końcowe Paralipomena. [przypis edytorski]

tamburmajor (daw.) — dowódca orkiestry wojskowej lub doboszów. [przypis edytorski]

Wywoływacz — niem.: Marktschreier: kramarz; naganiacz; szalbierz. [przypis edytorski]

Starzec z katarynką — w tekście sztuki: Stary Człowiek. [przypis edytorski]

Gospodarz — w tekście sztuki: Karczmarz. [przypis edytorski]

pierwszy rzemieślnik, drugi rzemieślnik — w tekście sztuki: Pierwszy i Drugi Czeladnik. [przypis edytorski]

Obłąkany Karol — w tekście sztuki: Obłąkany. [przypis edytorski]

Babcia — w tekście sztuki Babka lub Babcia. [przypis edytorski]

Komisarz policji — w nieprzetłumaczonym fragmencie (Paralipomena): Policjant. [przypis edytorski]

naszemu bratu — niem. unsereins: ludzie tacy jak my, naszego pokroju; ktoś taki jak ja. [przypis edytorski]

naszemu bratu zostaje tylko natura — niem. es kommt nur so die Natur: to bierze się tylko tak z natury. [przypis edytorski]

wolna okolica (niem. Freies Feld) — otwarta przestrzeń; dalej to samo wyrażenie jest tłumaczone jako otwarte pole. [przypis edytorski]

bedłka (daw.) — grzyb nieszlachetny, niejadalny albo gorszego gatunku; w oryg. niem. Schwamm, tu: grzyb (dziś częściej: gąbka). [przypis edytorski]

farmazoni (niem. Freimaurer, fr. franc-maçons) — masoni, wolnomularze. [przypis edytorski]

capstrzyk — tu: przemarsz formacji wojskowej z orkiestrą przez miasto wieczorem w przeddzień uroczystości. [przypis edytorski]

oto wyszedł dym od ziemi jakoby z pieca — cytat z Apokalipsy św. Jana (Ap 9,2), w Biblii Gdańskiej ten werset brzmi: I otworzyła studnię przepaści; i wystąpił dym z onej studni, jakoby dym pieca wielkiego, i zaćmiło się słońce i powietrze od dymu onej studni. [przypis edytorski]

frędzla (niem.: Quaste) — tu: ogon; chłop z ogonem to małpa w ludzkim ubraniu. [przypis edytorski]

kirasjer — żołnierz jazdy ciężkiej; nazwa związana z wyrazem kirys, oznaczającym zbroję osłaniającą tułów. [przypis edytorski]

fechtunek — w oryg. niem.: schlagen: bić, uderzyć, powalić. [przypis edytorski]

wspaniałomyślnie i powoli — niem. grossartig und gemessen: uroczyście i z godnością. [przypis edytorski]

Czym ci dziewka — czy uważasz mnie za dziewczynę lekkich obyczajów. [przypis edytorski]

musculus constrictor vesicae (łac.) — zwieracz pęcherza. [przypis edytorski]

salmiak a. chlorek amonu — substancja używana jako składnik leków na kaszel, szamponów i konserwant. [przypis edytorski]

hyperoxyd — nadtlenek. [przypis edytorski]

aberratio (łac.) — zboczenie, zaburzenie. [przypis edytorski]

idée fixe (fr.) — natrętna myśl. [przypis edytorski]

aberratio mentalis partialis (łac.) — częściowe zaburzenie umysłowe. [przypis edytorski]

strawne (daw.) — pieniądze przeznaczone na koszty utrzymania. [przypis edytorski]

cerebri (łac.) — mózgu. [przypis edytorski]

Widzę już ludzi z cytrynami w rękach — w niemieckiej kulturze cytryna może symbolizować krytykę. [przypis edytorski]

wyrywać (tu daw. pot.) — pędzić, biec. [przypis edytorski]

wyrywa jak cień pająka — niem. greift aus, als laeuft der Schatten von einem Spinnbein: pędzi jak przemykający cień pajęczej nogi. [przypis edytorski]

Świąteczny czas! — niem. Sonntagswetter: niedzielna pogoda. [przypis edytorski]

gnil (daw.) — zgnilizna, coś zgniłego. [przypis edytorski]

osuwa się na ławę przed domem, łamie ręce — niem. fährt heftig auf, sinkt zurück, schlägt die Hände ineinander: zrywa się gwałtownie, opada z powrotem na ławę, potrząsa rękami; gesty wyrażające bardziej wzburzenie niż rozpacz. [przypis edytorski]

milusie i rozkoszne — niem. lieblich und fein: uroczo i wspaniale. [przypis edytorski]

Dawid, który ujrzał Betsabę — scena z Biblii (2Sm 11,2): Dawid, król Judy (w latach ok. 1010–970 p.n.e.), z dachu swojego pałacu zobaczył kąpiącą się Batszebę (Betsabę), żonę Uriasza, i zapragnął jej. Wysłał więc Uriasza na pewną śmierć w walce, a następnie uczynił Batszebę jedną ze swoich żon. Bóg ukarał za to Dawida śmiercią pierwszego syna z tego związku; drugim synem Batszeby i Dawida był Salomon, następca tronu. [przypis edytorski]

cul de Paris (fr.) — element stroju modny na początku oraz w końcu XVIII w., poduszki podkreślające mocno krągłość pośladków, noszone pod spódnicą. [przypis edytorski]

allons (fr.: chodźmy) — tu: no dalej; naprzód. [przypis edytorski]

gdzie — tu: dokąd idziesz. [przypis edytorski]

Kramik — w źródle scenę „Kramik” poprzedza scena w bójki karczmie, gdzie Woyzeck zostaje pokonany przez Tamburmajora. [przypis edytorski]

w uściech — daw. forma Msc. lm., dziś: w ustach. [przypis edytorski]

I nie znaleźli fałszu w uściech jego — cytat z Biblii, z Księgi Izajasza (Iz 53,9), powtórzony też w Pierwszym Liście św. Piotra (1P 2,22), gdzie odnosi się do Jezusa Chrystusa. [przypis edytorski]

I przyprowadzili doktorzy (…) Idź, a nie grzesz więcej — scena z Biblii, z Ewangelii wg św. Jana (J 8,3-11). [przypis edytorski]

I stanąwszy z tyłu u nóg Jego (…) namaszczała olejkiem — cytat z Biblii (Łk 7,38). [przypis edytorski]

lazaret — szpital wojskowy. [przypis edytorski]

stękło — dziś popr. forma: stęknęło. [przypis edytorski]

Nie, za głośno, za wyraźnie! Chodźmy! Chodźmy! — po tej kwestii w źródle następuje jeszcze scena „Paralipomena do «Woyzecka»”, pokazująca spotkanie Woyzecka z synkiem, którym opiekuje się nadal Obłąkany Karol, oraz rozmowę dzieci, które idą obejrzeć trupa Marii na miejscu zbrodni. [przypis edytorski]