# Achilleis

Stanisław Wyspiański

> Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

### [I] NA BOISKU PRZED NAMIOTAMI

ACHILLES


Rycerze miecza i mężowie czynu,
wy, których ludów rzesza mnoga słucha,
którzy chadzacie w gałęziach wawrzynu,
chcę w was obudzić myśl i potrząść ducha.
Lud nasz, nad którym wództwo jest nam dane,
zarazą mrze, pokotem u nóg wam się wali;
rażą go Apollina groty weń ciskane;
umyśliłem, że lud ten ofiara ocali.
Przed Bogiem się oczyścim skruchą w naszej winie
i ofiarę oddamy — Bóg wstrzyma się w czynie.
Jeden z nas winien hańby, za którą Bóg karze:
oto porwano córę temu, co ołtarze
pieści Apollinowe…


AGAMEMNON


Zamilcz — ty zuchwały.
Wiem już, co chcesz powiedzieć.


ACHILLES


To i cóż drżysz wdały?
Czas, żebyś oddał dziewkę.


AGAMEMNON


A twoją zabiorę;
A ciebie tym rozkazem raz przygnę w pokorę!


ACHILLES


Nie o sobie ja rzekłem, bo z krzywdą niczyją
bawię się dziewką moją, której sam dobyłem,
gdy cały ród królewski jej trupem zwaliłem.
Nie wydarłem jej Bogu, lecz mnie Bóg ją nadał,
żebym do woli miał.


AGAMEMNON


Tożeś wygadał,
Za długo ty się bawisz w miłośnym bezwstydzie,
ulegając kobiecie; — gdy oręż twój władny,
dla którego cię cenim, rdzewieje próżniaczo.


ACHILLES


Nie mów tak — bo mój oręż dziś rano bieliłem,
o ostry porając go krzemień.
A nie przymawiaj mi — gdy wiesz, co słowa znaczą,
bo zejmę z ramion mych rzemień
i poznasz, gdy kobiety w twym domu zapłaczą,
ktom jest i jaki Bóg mnie broni,
gdy cios wymierzę przykładny.


NESTOR


Widzę, że się spieracie i upust dajecie
złości, złej przewodniczce mędrców i młodzieży.
Przyznaję ci, Atrydo — żeś dojrzały w lecie
i nie chcesz wołać próżno. Przyznaję, Pelido,
że chcesz dobra — lecz Bogom zostawcie działanie.
Gdzie wy macie jakiekolwiek pojęcie,
jak trzeba gadać, gdy się co chce zrobić?
Nie dość jest kogo ukarać lub obić,
trza umieć słowem powolnie i święcie
przekonywać i działać ot językiem raczej.
Za moich czasów inni byli ludzie.
Otóż ci inni ludzie gadali inaczej.
Przedewszystkiem umieli gadać, co jest sztuką.
Byli w swej mowie powolni, wytrwali,
wy zaś jesteście tacy, co się tłuką,
i pięścią chcecie wodzić rej. — Pamiętam jeszcze…
Zaraz przypomnę sobie — co mówiłem
lat temu sporo i jak mnie słuchano
dla mej wymowy, słów potoczystości;
bo miałem zdolność mówienia ogromną
i myśl rozważną, spokojną, przytomną.
Zaraz przypomnę sobie — jak to było,
gdy dwóch za moich czasów się kłóciło.
Jakżeż się zwali? Mniejsza o imiona;
ja należałem wtedy do ich grona.
Byli wielcy i tacy dziś w powieści gminu
żyją po latach mnogich. Posłuchajcie dalej,
zaraz wam powiem, jak ci mnie słuchali,
rozmową krzepiąc myśl w przededniu czynu.
Nie tacy byli, jak wy — inni wcale.


ACHILLES


Ody Pejritoos na swojem wesolu
pałą mordował swoich weselników;
syna gdy Tezeus zabijał;
gdy żywa pamięć zbrodni Pelopidów
klątwą ciąży — gdzież ty ucztowniku
bywałeś wtedy. Myśmy nieodrodni
i za kpów mamy, stary przyjacielu,
tych, co szukają duszy na języku.
Gdy ze mnie pożar bije, ten językiem miele,
tak pies kręci się w kółko, gdy barłóg swój ściele.


NESTOR

usiada

ACHILLES


W namiocie moim człowiek padły leży,
porażon słońcem dzisiaj. Wczoraj dwoje legło:
mąż jeden, co przy koniach był, i z niewiast jedna.
A wiem, że w nocy wywleczono trupy
z waszych namiotów Atrydzi kryjomie,
a wy ani pojrzycie, kto jest czerń ta biedna.
Złote robactwo obsiadło im lice,
krew ssając czarną, co z nozdrzy im ciekła.
Jeźli nie lunie deszcz, to te złotnice,
Apollinowe wysłanniki piekła,
pocałunkami darząc nas strasznymi,
zarazę wszczepią w krew, że sczeźniem z nimi.
Wiem, że ty sądzisz, że Bóg sobie zbierze
sam tyle ofiar w ludziach, ile zechce,
Lecz ja to mówię — ja, co w Boga wierzę,
żem mocen wstrzymać tę karzącą rękę,
że tej Apollinowej kaźni znosić nie chcę!
I że w imieniu ludu, postawion nad ludy,
wzywam Boga, by wyrzekł, czego po nas czeka;
by nas wszystkich nie karał w srogości bez miary
za przewinę jednego człowieka.


wskazuje Agamemnona

OFIARNIK


Rzeknę to tedy, którym milczał poty,
że prawie bluźnisz twem słowem młokosie.
Choć kto zawinił, niezmienne są loty
słonecznych grotów, które Bóg ten ciska.
Wy słów się strzeżcie. Niech się nikt nie zbliża
zbytnio ku światłu. We wysokie drzewa
biją nejszybsze groty, co powalą.
Nie wyrastaj ty słowem, Pelido — bo zginiesz.
Od miecza jeno ci słynąć.
A gdy się z sławą mieczową rozminiesz,
z niczem ci przyjdzie odpłynąć.


ACHILLES


Wspomniałeś — może mi przyjdzie się zbierać.
Nie rzekłem jeszcze wszystkiego, co taję,
ku czemu serce bije.
Kiedym się zbierał tu lecieć pod Troję,
mój ojciec cudną darował mi zbroję;
tę matka bogini przyniosła mu w darze,
sam Hefaist ją kował w podziemnej pieczarze,
tę, co dziś pierś mą kryje.
Rzekł ojciec, mój synu — rzekł mi, dziecię moje,
to jest dar Bogów, w tej zbroi jest siła:
Gdy zechcesz zło czynić, nie będzie walczyła.
W tej zbroi nie wolno zawinić.
Idź w bój ten, gdzie męże
skrzyżują oręże,
gdzie męże miotają oszczepy —
lecz strzeż się człowieka,
co wyrósł nad inne,
którego jest serce prawością niewinne
i Boża nad którym opieka.


AGAMEMNON


Na Zewsa, Atrydzi, czy wiecie, gdzie zmierza?
Wszak mało zgaduję, co mówi.
Być może z Iljonem już szukał przymierza
i złamał przysięgę królowi.


ACHILLES


Przysięgim nie złamał,
lecz nie czas, bym kłamał,
gdym nadział świętą zbroję.
Nie zadrżę przed wami,
mocnymi królami,
lecz Bogów słonecznych się boję.
Dziś walkę tę rzucę — zabiorę okręty,
z którymi tu płynąłem.
Was samych ostawię na bój ten przeklęty.
Ze śmiałem stawam lu czołem.
I ojcu, gdy wrócę,
do koan się rzucę
i rzekę, całując skraj szaty:
Znalazłem człowieka.
Dalekom go szukał
i mnogie przebiegiem dlań światy.


AGAMEMNON


Słuchajcie królowie, jak on nas oszukał:
Z Hektorem oto jest w zmowie!


ACHILLES


Nie, ja nie będą wam walczył z Hektorem.
Ja zrozumiałem już dziś w sercu mojem,
gdy nadarzyła się chwila z tym sporem
z tobą, Atrydo — że wy, jako sępi,
tuście zlecieli, gdzie mąż ten nad męże
nad grodowisko ojców wzniósł oręże,
by bronić chaty i żony, i dziecka;
że go tam w sieci dzierży garść zdradziecka
głupców, bezczelnych zbójów z Parysem na czele,
których on jeden przerósł duchem wiele,
i ta jego istota, dusza, co nim rządzi,
mnie go każe szanować — i niech Zews mnie sądzi.
Wy się żrecie, jak sępy o padła kawalce,
nie myśląc cale o tem, z kim stajecie w walce?
Oszukujecie lud własny i chłopów,
że klątwa cięży na ojczystej ziemi;
że gwiazda jasna w morze wam uciekła,
tuście ją gonić przybiegli mocarni;
nienasycone łupem pełniąc wory
dla was samych, nie dbając o lud, co gruz orze.
Gdy was poznaję, nikczemni i marni,
że klątwa wasza wlecze się za niemi,
imieniem czego żądacie pokory?


AJAS

do odchodzącego Achillesa


Co postanawiasz?


ACHILLES


Już postanowiłem,
bo tu nie z prośbą, z nakazem przybyłem.


AGAMEMNON


Ja dziewki nie dam.


ACHILLES


A ja nie dam mojej.


ODYS


Pewna, że kłótnią nie weźmiecie Trojej.


ACHILLES


Mądry Odyssie, nad twą mądrość wzrosłem;
nie chcesz uznać, że słusznym gniewem się uniosłem.


ODYS


Synu Peleusa, lubię kiedyś ty rumiany
gniewem, bo to zapowiedź, że krew w tobie pali,
że skoro się do lotów zerwie, Iljon zwali
Pomnisz, jakom cię przywiódł i wśród dziewek poznał,
gdyś ty za miecz uchwycił — ot jako tej chwili,
gdy się rwiesz ku Atrydzie —


AGAMEMNON


Więc Odys się sili
miłemi słowy ugłaskać Pelidę,
Więc ja niejako jestem winien?


ODYS


Myślę.


AGAMEMNON


Poczekajcież, więc zaraz pachołków dwu wyślę,
niech przywiodą kochankę moją tu na radę
i zobaczycie, czyli ja jej przymus kładę,
żebym ją dla się miał…


CHRYZES

wchodzi

w godowym stroju Apollinowego kapłana

AGAMEMNON

milknie

OFIARNIK

do Chryzesa


Lepiej byś starcze uczynił, byś ostał
z dala i nie przychodził do władców tej pory.


CHRYZES


Nie przychodzę ich błagać, karać jestem skory.
Bóg jest ze mną. — Ten wicher, co się rwie upalny,
żenie tu nas pomór i piasek gna skalny.
Ludziska wasze mrą — i wy pomrzecie,
gdy mnie w bezwstydzie dziecko marnujecie.


AGAMEMNON


Możesz ją sobie zabrać.


CHRYZES


Nie drwij ze mnie, królu,
i bodajbyś nie zaznał nigdy tego bólu,
który ja ojciec znam.


AGAMEMNON


Więc poznaj radość.
Możesz odebrać córkę, już miałem jej zadość.


CHRYZEIS

wchodzi

wprowadzona przez zbrojnych

CHRYZEIS

bezradna


Ojcze — …

do Agamemnona

Panie mój — królu,…


CHRYZES


Głupia, obłąkana.


ODYS


Opętana miłością — przylgnęła do męża.
Nie pójdzie z tobą stary. Więc rzuć Apollina
i przyjm te kubły złota odeń, jako dary
za chowaną dziewczynę.


CHRYZES


Wam nic jej sromota?!


OFIARNIK


Nie widzę tu sromoty ni żadnej bezcześci,
gdy ją najpierwszą z dziewic mąż najpierwszy pieści.
I cale być nie miała na to przeznaczona,
jak inne, by kolejno iść w innych ramiona.
Jest kochanicą króla nad mnogimi ludy
i sądzę, że przesadne twe żale a trudy
i zachód niepotrzebny. Co więcej tem zyskasz,
że się rzucasz na mężów mocniejszych od ciebie,
że się klniesz Apollinem?


CHRYZES


Pomór was pogrzebie!!

do ofiarnika

Ty, coś fałszerzem świętych praw i świętej woli;
ty, co wiesz, że jedynym sędzią przeznaczenie,
śmiesz urągać łzom moim i krzywdzie, co boli?
Przekupny — możesz złoto zagarnąć, co dają.
Ja nie zabiorę nic. Tu dar przyniosłem.

do córki

Ze mną chodź —


CHRYZEIS

do ojca


Tu zostanę — gdzie chcesz mnie wieść?

do Agamemnona

Panie.
On tak oczyma rzuca — straszno patrzy ku mnie,
— a ty milczysz — i jeno uśmiechasz się do mnie.
Czemże byłam dla ciebie — — ? A więc ty się lękasz,
ty się lękasz mnie przyjąć na powrót do łoża?
Kędyż pójdę? — — Mnie ojciec zabije…


CHRYZES

chwyta ją za rękę


Dłoń Boża.
Zrozumiałem. Wy drwicie ze mnie i z dziewczyny.
Hańba człowieka, to są wasze czyny.
Chcecie, bym u nóg waszych jak pies leżał podły
i wył, skomlał o litość — a wy moje modły
jako czczy dym zgonicie przed Apolla tronem,
sutą go łbów stu pastwą darząc — i mym zgonem.
Jestem Jego kapłanem — ludziom pośredniczę,
człowiecze jeno ciało kryje mego ducha,
aż oto dziś się zrywa Boża zawierucha
i inne mam przyjąć oblicze.
Niechaj was spali żar i ogień z nieba.
Niechaj was zawiść żre i miecz niech was wytępi,
którzyście przyszli tu rycerze-sępi —
za moje dziecko.


ofiarnym nożem zabija córkę

CHRYZEIS


Ach —


CHRYZES


Nóż Apollina!!


WSZYSCY

dobywają mieczów

CHRYZES


Przekleństwo mieczom tym! Bóg was przeklina!!


grom bije

WSZYSCY

upadają na kolana

CHRYZES

wznosi ręce


Chciałeś tej krwi — oddałem ją Tobie, Mocarzu.
Śpiewasz tam na tych stropach wysokich pod niebem.
Wtóruj mi gromem, gdy idę z pogrzebem;
rzuciłeś ich na kolana.
Hańba już zmyta i dziewka skalana
ofiarnym nożem zabita.

dźwiga trupa

Pójdź moje dziecię, biorę cię na ręce
i pójdę — precz odpłynę — na głębie morskie — idę w męce…

zastępują mu drogę

Puszczajcie mnie!


WSZYSCY

podnoszą się z miejsc, jak klęczeli

CHRYZES


Dajcie mi łódź czerwoną, strojno
i lud niech stanie przy mnie zbrojno
i córę niech poniosą…


AGAMEMNON

klęcząc


Dajcie mu łódź i zbrojny lud
niech wniesie w łódź dziewczyny ciało
i z ojcem niech odpłyną.


CHÓR


Cud!
Patrzajcie, co się stało!


OFIARNIK


Niebo chmurami się zakryło.
Zciemniało.


gromy

CHRYZES

do Agamemnona


A jeśli miłość znała z tobą,
nie kryj jej pod zawojem. —
Nie żałuj jej, wydzierco praw.
Jej żal jest prawem mojem.


odchodzi

za nim zmierzają wszyscy, wśród nich Achilles.

Tegoż ostatniego spostrzega Agamemnon i z klęczek wstaje

AGAMEMNON

do swoich wskazując Achillesa


Nie dopuść Bóg,
by mnie śmiał lżyć
i mnie przekleństwo nieść.
Przez cały obóz niech dmie róg
i wieści moją wieść:
Pelidzie każę dziewką wziąć
i oddać w łoże mnie.
Niech wie, gdy Bogiem śmiał mnie kląć,
czyja go ręka gnie.
Hej, nie straciłem jeszcze nic
z mej władzy i przemocy.
Klnę się na Olymp i na Stygs,
że pojmę ją tej nocy.


NESTOR

którego podtrzymuje dwóch młodzieńców


Prowadźcie mnie. — Pójdziemy się przyjrzeć ofiarom.
Wiek mój jest już zgrzybiały i postać mam starą.
Choć człowiek z wiekiem zyska jakie doświadczenie,
zawsze przecie swą młodość w najpierwszej ma cenie.
Częściej-em gadał z młodu — mniej na starość gadam;
przysłuchuję się innym i rad w kącie siadam.
Choć jakie doświadczenie człowiek w starość zyska,
przedsię piękna ta młodość, co przebój się ciska.
Prowadźcie mnie, wam młodym ten zaszczyt przypada.
Nikt tak płynnie jak Nestor o wszystkim nie gada.


odchodzi za tamtymi

ODYS

zbliża się teraz ku Agamemnonowi


Słowo rzec chciałem, nakłoń ucha.


AGAMEMNON


Mów, chociaż patrzą, nikt nie słucha.


ODYS


Niech to, co stanie się tej nocy
a o czem jeszcze nie wiem wiele,
lecz wiem, że w mej się rodzi głowie,
niech to nie zadziwi ciebie.


AGAMEMNON


W dziwnych zagadek błądzisz mowie.


ODYS


Czyn, co się z mojej zrodzi mowy,
jeśli wysłuchasz jej rozumnie,
wyniosły Ilion w gruz zagrzebie.
Znasz mię, że ważę każde słowo,
że słowo czynem jest u mnie.
Zamyślam wielką rzecz tej nocy.
Więc jeśli Troję chcesz mieć w mocy,
zmilcz i nie żądaj, jak ci z gminu,
bym popisywał się z wymową,
gdy czasu skąpo mam do czynu.


AOAMEMNON

słucha

ODYS


Udaj, że idziesz spać — … a zasię
czuwaj w strzeżonym twym szałasie.
Każ, niech straż będzie przy twym boku,
a zrób tak, byś straż miał na oku,
byś był sam jeden, ten, co czuwa.


AGAMEMNON


Z kłębu się widzę wąż wysnuwa.


ODYS


Czy zamierzona rzecz się uda,
potrzebną moja jest obłuda.
By ktoś na twoim poległ słowie,
potrzebna tobie szczerość w mowie.
Ktokolwiek w nocy przyjdzie k'tobie,
przyjmiesz go godnie w twym namiocie.
Obdarzysz szatą i dziewczyną
i pić dasz co najlepsze wino,
i bacz, by nikt prócz ciebie
jego nie widział, nim ja wrócę.


AGAMEMNON


Gdzie idziesz?


ODYS


Jeśli noc ta minie
a nikt u ciebie się nie stawi,
znaczyć to będzie — że ten zginie,

pokazuje na siebie

co cię tą sztuczną mową bawi.


nagle kończy

gdy inni się zbliżają i okalają ich

spiesznie się oddala

### [II] WĄWÓZ SKALNY

REZOS


Znużony jestem.


PENTEZILEA


To czary wieczoru.


REZOS


Czar twoich oczu i ust twoich czary.
Rozkosz z nich piłem zeszłego wieczoru
i przypominam tę rozkosz, gdy patrzę.


PENTEZILEA


Spieszmy co prędzej, gdy napoją konie.
Spieszno mi widzieć Ilion i rycerzy.


REZOS


Wiem, pragną twoje to spełnić życzenie,
skorszy ku twojej naginać się woli,
niż ty ku mojej —


PENTEZILEA


Słuchałam cię wczora.


REZOS


Lecz dziś wróciła znów ta sama pora
i noc nam druga miłosna się zbliża.
Kędyż się spieszysz, jeżeli nie ku mnie?
Wszystkie pragnienia moje zwracam k'tobie.


PENTEZILEA


Tam nas czekają w Iljonie,


REZOS


Źle robię,
że zwlekam chwilę — wiem że to źle czynię.
lecz przez tę chwilę pragnę żyć dla ciebie,
twoją miłością i twymi ramiony
ujęty, w szczęściu, które wieczór niesie.
Słyszysz te głosy i szum ten po lesie,
i strumień, jak deszczem dzwoni.
Jutro ze świtem wstaniemy w rydwanie,
w złocistym moim wozie;
wóz zaprzęgniemy w czworo białych koni
i w pełnem słońcu będziemy w Iljonie.


PENTEZILEA


Mówią, że Parys jest piękny.


REZOS


Niech więc od jutra, gdy pięknym się zjawi,
swoją pięknością jak dziewka cię bawi.


PENTEZILEA


Że nikt nie sprosta mocy Achillesa.


REZOS


Niechże od jutra, gdy ujrzysz go w dali,
ogień cię żądzy ku niemu rozpali.


PENTEZILEA


Chwila nas dzieli od celu podróży.


REZOS


Chwila ta raz się drugi nie powtórzy.


PENTEZILEA


Wierzysz, że miłość moją tylko kłamie?


REZOS


Obecność innych miłość naszą złamie.


PENTEZILEA


Mówią, że Hektor życie swoje całe
jednej niewieście ślubował niezłomnie.
Mówią, że Parys gdy się na dziewczynę
którą przypatrzy, to już ona musi
przyjść sama w nocy do jego łożnicy;
że dar mu taki dała Afrodite,
więc, że są jego zaloty niezbyte.


REZOS


Mówią o tobie, że czyjej się mocy
poddasz raz jeden, to już każdej nocy
szukać go będziesz — oto noc zapada —
że czar ten tylko przez noc tobą włada.


PENTEZILEA


Ufam tej mocy, która wróci do mnie,
gdy noc się skończy — gdy w słońcu zasłynę.


### [III] W NAMIOCIE MENELAOSA

W otoczeniu ofiarników czuwa:

MENELAOS


Uchylcie płócien — niech patrzę na morze,
na drogę ku mojej ojczyźnie,
gdzie dom mej żony, gdzie ona mię czeka.
Jakże mi smutno. — Toń jaka daleka.
Jak ciemno. Czy gwiazdy płoną?
Zda mi się, zgasły dla mnie.
Czy jest mój śpiewak? — —
Widzicie tam, w oddali
tę postać? Idzie przez odmęty,
stęskniona idzie ku mnie.
Gwiazd wlecze orszak święty,
uśmiecha się ku mnie z fali. — —
Jestem dotknięty chorobą tęsknoty.
Dopokąd jeszcze świeci się dzień złoty,
to w blasku światła i w złocie promieni
tłumi się żałość i lice rumieni,
i garnę się na wojnę.
Lecz gdy noc zajdzie i orszaki zbrojne
rozejdą się po namiotach,
myśl moja w lotach,
za temi biegnie mroki tajemnemi
strwożona —
snadź dusza moja znaki niebieskiemi
tym się miarkuje
i tęskni, ku czemu stworzona.
Czas kiedyś przyjdzie, gdy oręż odłożę
i okręt czarny spalę.
Aż ci wyginą, którym ja obrożę
mojego wództwa rzuciłem na szyję.
Ich pierś się w piasku pustynię zaryje,
goniących ku próżnej chwale.
O, nie daj Boże powrócić nikomu.
Niech giną, zginą przeklęci,
gdy żagiew kłótni wnieśli w pokój domu
i łup wydzierców ich nęci.
Ja pan zostanę przed Zewsa obliczem.
Daj trupom sławę — pozwól wrócić z niczem.


AGAMEMNON

wchodzi

MENELAOS

się nie zwraca

AGAMEMNON


Brat twój.


MENELAOS


Przychodzisz o niezwykłej porze.


AGAMEMNON


Chcę z tobą mówić.


MENELAOS


Mów. — Patrzę na morze:
jak fale lecą i dziwne skorpiony
cisną na brzegi, tu pod stopy moje.


AGAMEMNON


Takie przed chwilą usłyszałem słowa,
że jako skorpion wpełzły mi do głowy,
że pragną z tobą dzielić treść tej mowy:
Odys….


MENELAOS


Wiem. Sprawa ta dla mnie nie nowa.
W jego zwycięstwie jest sprawy połowa.


AGAMEMNON


W czemżeż spełnienie sprawy jest objęte?


MENELAOS


Gdy wąż, co splotem swym sidła ofiary,
sam zasłużonej doczeka się kary.


AGAMEMNON


Czyliż i ze mną myśl więzisz tę samą?


MENELAOS


Więc myśl mą wyjaw i ogłoś mi jawną, a padniesz pierwszy pod chmurą kamieni, bo nie uwierzy nikt, żeś ty jest inny, bo stanu twego słowo twe nie zmieni. — Posiędziesz Iljon. — Przeczekam spokojny czas tej wędrówki, czas tej wielkiej wojny, aż wszyscy wielcy, półboże olbrzymy we wichrze zdarzeń zwieją się jak dymy. — Skończyłem — resztę sam sobie rozważaj i śmiej się treścią słów, lub się przerażaj.


AGAMEMNON


Przestałeś być człowiekiem czynu.


MENELAOS


To tak z nocą.
Dzień moje czyny ogląda, noc myśli.
Noc patrzy się na moje myśli. — Twoja wina,
żeś przyszedł nocą. Już działać zaczyna
chwili tej świętość — Zagaście ognisko. —
Słyszysz jak fala szumi…?


szum fali

MENELAOS

daje znak bratu, by się zbliżył

AGAMEMNON

zbliża się i pochyla nad siedzącym bratem

MENELAOS

szepce pochylonemu


W ostępie kamiennej pustyni
spoczywa rycerz, człowiek prawy,
z pomocą idący w miasto.
Tego przyjmiesz — jako wódz łaskawy
i uraczysz winem i niewiastą.
Odys jest człowiekiem czynu.
Tyś jest człowiekiem, co rządzi,
a ja jestem ten, który sądzi
i czeka znaku — czeka na: zjawisko.

wzosi ręce

Ocal nas, Zewsie, ty, któryś sam zwalczył
plemię olbrzymów,
nas, którzy świątyń bożych domy białe
w oliwnych gajach zbudujemy
i opanujem przy twojej pomocy
śpiewem i pieśnią ziemie tych, co padną.
Dozwól im upaść, jak zwaliłeś syny
ziemi, co przeciw tobie szli w dumie.
Strąć je w noc ciemną, już strąciłeś tylu —
a nad naszemi domostwy świętemi
niech świt się płoni i jutrznia promieni.

do ofiarników

Wzywajcie cienie umarłych.


OFIARNICY

klękają nad brzegiem morza, ręce wznoszą i ku morzu ręce wyciągają

szum fal

AGAMEMNON

się oddala

### [IV] W NAMIOCIE ACHILLESA

HIPODAMIA


Przez to ciebie lubiłam, żeś ty miał mnie za co
i zrozumiał, że jestem sierota,
i że ten człowiek, gdy mnie wziął ku sobie,
a mnie czekała zbrodnia i sromota;
to życie moje dziś zawdzięczam tobie —
żeś moje piosnki śpiewał przed Pelidą,
aż litość jego serce skruszyła
i miłością ku mnie zniewoliła.

nuci

miałam ci ja dwór i dom,
byłem jedną z siedmiu cór,
króle o mnie wiedli spór…

płacze

nagle urywa

Patrzysz, czy po mnie idą?
Jeśli mnie przyjdą wzięć i on pozwoli,
nóż ten położy koniec mej niewoli.


PATROKLOS


Ty się chcesz zabić?


HIPODAMIA


Nie mówiłam tego.


PATROKLOS


Cóżeś się odgrażała?


HIPODAMIA


Zabiję tamtego.


PATROKLOS


To pomyśl o tem, by nóż nie był tępy.


HIPODAMIA


Dzieciaku.


PATROKLOS


Jak cię goźdźmi wywleką na puszczę
będą miały biesiadę z ciała twego sępy.


HIPODAMIA


Wyjdę pojrzeć, czy idą…?


PATROKLOS


Czekaj tu.


HIPODAMIA


Pies — zginie!


ACHILLES

wchodzi

HIPODAMIA

rzuca się ku niemu

ACHILLES


Nie nudź mię!


HIPODAMIA

oddala się w bok

PATROKLOS

podchodzi ku Achillesowi

ACHILLES


Daj mi pokój.

nagle zwrócił się ku Hipodamii

Odejdź precz — pieścidło.
Już mi ujęcie ramion twych obrzydło.
Pójdziesz innym w uciechę.


HIPODAMIA


Nie kłam!


ACHILLES


Milcz!


HIPODAMIA


Rozumiem.
Umiałam kochać i pomścić się umiem.


ACHILLES


Mścij się — niewolną jesteś — dzisiaj cię oddaję.
Pójdziesz precz, coś więziła mnie czarów urokiem.


HIPODAMIA


Nie pójdę ani krokiem stąd, nie pójdę krokiem.


ACHILLES


Wypędzam cię — służebni ciebie odprowadzą.


HIPODAMIA


Czy to o mnie królowie na sejmie tym radzą?


ACHILLES


Zostaw mnie moje myśli — caleś mną owładła.
Teraz widzę, jak wszystko wiesz, języku składny,
i jak dobrze, że ciebie biorą.


HIPODAMIA


Czy on ładny?


PATROKLOS

wybucha śmiechem

HIPODAMIA

usiłuje śmiech pokryć

ACHILLES

patrzy na nią

HIPODAMIA


Pójdę. — Jutro obaczysz, kto jestem, ktom była;
czylim ja go przyjęła, czylim pogardziła?


ACHILLES


Co? Ty byś pogardziła? Marna niewolnica.


HIPODAMIA


Kochanka Achillesa! Wstyd bije mi w lica.
Jabym miała pójść w łoże z innym?


ACHILLES


Ruszaj sobie.


HIPODAMIA


Oto wiedz, że ja miłość ślubowałam tobie.
I że jeśli się waży król mnie wlec do łoża,

rzuca nóż na ziemię

zamorduję.


PATROKLOS

zasuwając zasłony namiotu


Już idę.


HIPODAMIA

biegnie ku drzwiom

ACHILLES

uśmiechnął się


Zapominasz noża.


HIPODAMIA

Podnosi nóż i chowa a patrzy w twarz Achillesowi

WYSŁANNICY

wchodzą

przystają w milczeniu u skraju namiotu

HIPODAMIA

owija się cała zasłoną, że głowę i twarz kryje i wychodzi

WYSŁANNICY

idą za nią

ACHILLES

nie poruszony

TERSYTES

wchodzi


O najmożniejszy królu świata, o człowieku,
któryś godzien królować królom…


ACHILLES


Psie, co szczekasz?


TERSYTES


O łaj mnie; krzycz, co zechcesz, ty podobny Bogu;
jeno mnie tu od stopy twojej precz iść nie każ.


PATROKLOS


Wynoś się.


TERSYTES

do Patroklosa


Czy ty chłopcze umiesz to ocenić,
że to jest człowiek wielki?

do Achillesa

Myśl tę samą miałem,
jak ty. Już dawno precz stąd płynąć chciałem.
Bo co za zysk? Nie dla mnie bojowe te harce.
I cóż miał naród zyskać na tej gospodarce
kilku tyranów?


ACHILLES

do Patroklosa


Wyrzuć tego szpiega.


TERSYTES


Mówię to, że Atrydzi są łotrzy, bezczelni oszuści.
Powtórzę to — lecz jeno niech młokos mię puści.


PATROKLOS

puszcza go

TERSYTES

szeptem


Powtórzę to, coś mówił, synowi Pryama:
Hektorowi…


ACHILLES


To jako?


TERSYTES


Otworzy się brama
dla mnie, tam gdzie zamknione dla Atrydów zwory.
Wiem, że Priam wysłuchać wieści będzie skory,
gdy go ujrzę tej nocy…


klęka przed Achillesem

ACHILLES


Precz stąd niewolniku.


kopie go nogą

TERSYTES


Krzyczysz, wielki Pelido? — Poprzestań na krzyku
Idę. Zews mnie prowadzi. Myśl miałem tę samą.


ACHILLES


Wrócisz — jak psa cię każę powiesić pod bramą.


TERSYTES

wyszedł

ODYS

wchodzi

ACHILLES

legł na skórach i nie zwraca się ku Odysowi

PATROKLOS

legł w innym kącie namiotu

ODYS

ku Achillesowi


Byłeś niczym, dziewką byłeś. Tyle byłeś wart, co dziewka rozrośnięta i głupia.

Byłeś niczym i dopiero ja wywiodłem cię z domostwa niewoli głupoty i nieświadomości. Przybyłeś tutaj z nami.

Możesz być i nadal niczym i nie będę się silił, żeby cię dźwigać co parę staj drogi w górę i pchać, jak ciężki głaz nieociosany.

Trudził się nie będę tobą i twoimi myślami. Borykaj się z myślą sam i truj. Większa to dla takich głów zaraza, niźli ta Apollinowymi grotami przygnana. Z tej się nie dźwigniesz. A jeno kiedyś, gdy cię szaleństwo obejmie, śmiech mój posłyszysz

Przy mnie tylko i ze mną, i przeze mnie być możesz. Odchodzę. — Teraz rozumiem, że takim, jak ty, wyczytać można z oblicza ich przeznaczenie.


wyszedł

ACHILLES

do Patroklosa


Zobacz, czy odszedł?


PATROKLOS


Cóż on cię obchodzi?


ACHILLES


To jest ten człowiek, z którego oblicza
fałsz czytam zawdy, ilekroć fałsz knuje.
Ale to człowiek jest, co patrzy w duszę
i wzlot mój każdy jasno przewiduje.
Moja się dusza tak przed nim kształtuje.
Więc on potrzebny jest do mego lotu.
Rozumem idąc, daremno się trudzi.
Wzgardę zdobędzie u Bogów i ludzi.
Kiedyś się ocknie, żeby mnie wspominać.
Będzie już późno, by żywot zaczynać.

do Patroklosa

Podaj orfejkę.


PATROKLOS

podaje mu lutnię

ACHILLES

porusza struny


Nie. Dźwięk strón mię drażni.

lutnię położył

Tylu już ludzi zwodziło mię co dnia.
Twojej jedynej chcę ufać przyjaźni.
Gdy się przed tobą palę jak pochodnia,
czyli ty, dziecko, płomień ten rozumiesz,
czyli ty czujesz żar i poznać umiesz?


PATROKLOS


Od ciebie się nauczyłem wiązać zbroje.
Od ciebie się nauczyłem wodzić konie.
Od ciebie się uczyłem bełt rzucać.
Od ciebie się uczyłem imać tarczy.
Tyś pouczał, jak kierować wędzidło.
Tyś rękę ze strunami zapoznał,
Tyś me usta otworzył do śpiewu.
Ty mi dałeś dziewczynę i męstwo,
tyś się cieszył na pierwsze zwycięstwo.
Twoją sławą i prawdą twą żyję,
więc mi za nic są prawdy niczyje.


ACHILLES


Oni może będą tobie mówić,
żebyś śledził me kroki i myśli.
Będą może chcieli z ciebie dobyć,
co zamierzam uczynić, gdzie dążę?
Bo skoro wiedzą, że przyjaźń nas wiąże,
będą chcieli te węzły rozerwać,
bym ja sam był i ostał samotny,
żebym nigdzie nie dobył się serca
i bym uznał mój los za sromotny,
ja, tylu mężów morderca,
ja, mocarz Atrydów najemny,
którym przejrzał dziś — raz pierwszy poczuł,
że szczuto mnie jak psa;
że mordowani przeze mnie — niewinni
i że w tych czynach szlachetni bezczynni.


### [V] W NAMIOCIE DIOMEDESA

ODYS

wchodzi


Hełm ten mój na to ofiaruję własny,
że ty o Achillesie myślisz.


DIOMEDES

biorąc hełm


Hełm za ciasny,


ODYS


Że jest skórzany, namknę ci rzemienia;
może rozumu przejmiesz co z odzienia.


DIOMEDES


Że myśl mą zgadłeś, broni się wyzuwasz?


ODYS


Chcę, byś rozumiał, że myśl twoją cenię,
gdy odpowiednie myśli dasz odzienie.
Przyszedłem pewny, że myślisz i czuwasz,
że ci spodobał się Achilles w gniewie
i że twój umysł, co myśleć ma — nie wie.
Tarczę tę moją przydałbym ku temu.


DIOMEDES


K'czemuż chcesz dzisiaj pchać dalej?


ODYS


Ku złemu.
Ty bowiem jesteś bystrzejszy o wiele
ponad Pelidę i wiele piękniejszy
w ruchach i barwie, żeś smagły na ciele.


DIOMEDES


Myślisz, że sławy jemu język zmniejszy — ?


ODYS


Nie tyle język, ile zmniejszą uszy
tych ludzi, którym język uwiązgł w duszy.
Weź jeszcze oszczep w dłoń i wyjdziesz ze mną.


DIOMEDES


Ja? W twoich znakach?


ODYS


Pozornie. Ja z tobą.
Sługą ci będę i miecz twój podźwignę.
Gdy miniem obóz i wszystkie namioty
gdy ostawimy daleko za sobą,
zgadniesz, że szliśmy obaj niedaremno.
Chcę cię o przyjaźń prosić – przez twe cnoty,
że biec tak umiesz, jak ani Pelida
nie biegnie — chyba złość gdy kogo ściga.
A musim obaj biec — nie możem zwlekać.
Włócznią uderzysz tych, których ci wskażę,
i potem…


DIOMEDES


Zabrać łup.


ODYS


Potem uciekać.
Nie patrzeć nawet na pobitych twarze
ani na znaki — Ja ich sam obnażę
i sam ich zwiążę.


DIOMEDES


Śpiących?


ODYS


Nie. Zabitych.
A ty się nagród spodziewaj obfitych,
jeźli twój język przyschnie i myśl zgaśnie.
Oto ku Trojej czworoprząg się zbliża
możnego króla, wielkiego rycerza,
którego dusza jest jak woda świeża
święconych źródeł, których nimfy strzegą,
i wiem, że król ten tam w pół drogi zaśnie,
gdzie w czystym źródle konie swe napoi.
Bo wodę źródła struli ludzie moi,
że kto zeń pije, zasypia… jak trzeba.


DIOMEDES


Skoro otruci, cóż ja się mam trudzić?


ODYS


Ty ich zabijać będziesz a ja budzić.


DIOMEDES


Cha, cha, cha.


ODYS


Śmiej się. Śmiech to jest dar nieba,
a nieświadomość celu szczyt rozumu.
Idź i licz kroki.


DIOMEDES


Cyt — fal słucham mumu.


ODYS


Idź i licz kroki — Woskiem zalep uszy.


DIOMEDES


Morze wre we mnie krzywdą mojej duszy.
Nie pójdę.


ODYS


Pójdziesz; wyrośniesz nad tłumem.
Ty jeden godzien zmóc litość rozumem.


DIOMEDES


To nie jest litość.


ODYS


Nie litość? — To trwoga.


DIOMEDES


To nie jest trwoga.


ODYS


Więc co?


DIOMEDES


Duch się budzi.


ODYS


Wiedz: Bogom dane jest zabijać ludzi.
Wiedz, że kto w sobie żal i litość skruszy,
takiego człowiek opowie za Boga.


### [VI] W NAMIOCIE AJASA

AJAS


Spokoju mi nie daje Achilles.
Postawa jego
i to mówienie jego tak wyniosłe….
Co to myśl znaczy — jeźli się uwiąże
na czyim karku w węzeł? O Pallado!
Czemużeś ani nie pojrzała ku mnie?
Mówił wyniośle tak, mówił tak dumnie,
że słowo każde było, jakby wzięte
z tych głębin, kędy duch mój zaszedł senny
i skąd chce powstać kiedyś w szał płomienny.
Ja, który dotąd biłem się, jak zbrodzień,
mieczem i włócznią torujący drogę
żądności czynu — omdlewając co dzień
w pochlebstwie łotrów, którzy ze mnie drwili,
chwalby przydając mej ręce. —
Jakżeż ku niemu się zbliżyć — ze wstydem?
Jaka spokojna noc… Śpiew tu dolata.
Raz pierwszy słyszę śpiew i czyjeś granie.
Nie zasnę — Ducha pocznę bojowanie. —
Zabiłem tylu i duch się nie skrzepił.
I naraz, jak ten półbóg oczy wlepił
w Atrydę — naraz ja poczułem siebie,
że poły żyję na ziemi, pół w niebie.
Jakżeż mu sprostać, jak przeróść, jak zwalić?
Kogóż mam zwalczać, a kogo ocalić?
Duch mój zbudzony, lecz myśl precz ucieka.
Nie wiem, czym synem Boga, czy człowieka?
Kres zobaczyłem przed nim i tak blisko. —
On chyba w oczach miał jakie zjawisko?
Ku umie nie przyszła, sam ostałem z nocą…


NOC


Mścicielem będziesz krzywd, które się staną.
Z obłędów nocy wyjdziesz.


AJAS


Kiedy?


NOC


Rano.


AJAS

uchyla płócien namiotu i patrzy w pole


Któż ty jesteś?


MARSYAS

zbliża się zwolna ku Ajasowi


Sądzisz, żem ja powinien wiedzieć coś o tobie?


AJAS


Śmieszek jesteś i mowca?


MARSYAS


Szaleństwem rażony.


AJAS


Szaleństwem? Nieszczęśliwy zatem?


MARSYAS


Szczęśliw bardzo.
Nie pamiętają o mnie ci, którzy mną gardzą
i nie żądają ode mnie niczego,
więc ja się mogę zajmować spokojny
mojem szaleństwem.


AJAS


Nigdym cię nie widział.


MARSYAS


Koło namiotu twego grywam codzień.


AJAS


Nigdym nie słyszał.


MARSYAS


Boś nie słuchał nigdy.


AJAS


Dlaczogóż dzisiaj?


MARSYAS


Uszy masz otwarte.


AJAS


Chcesz wina?


MARSYAS


Owszem, jeśli łakniesz wina
i jeźli wino na myśl ci przychodzi w rozmowie ze mną; — widocznieś to uczuł, że to, co mówię do cię, ma smak wina.


AJAS


Wino jest w dzbanie.


MARSYAS


Patrz — noc się zaczyna.
Otwarte uszy masz, otwarte oczy.
Patrzaj i słuchaj, ile tu gra dźwięków.
Ile to czarów Słońce żarem tłumi
i jak bogaty ten — kto słuchać umie.


AJAS


Przychodź grać codzień u mego namiotu.


MARSYAS


Widzisz minie dzisiaj już po raz ostatni.


AJAS


Dlaczego?


MARSYAS


Boś mnie już posłyszał.
I teraz będziesz nadal duch mój bratni,
jak ja szalony i jak ja przeklęty,
wróg Apollina. — Bądź zdrów.


AJAS


Dziwne cudo.


MARSYAS


A skier tych dziwna chuć nienasycona,
która przez piersi twoje dziś przepływa,
jest klątwą Bogów i duszy ofiarą
i ogniem świętym wielkich się nazywa.


AJAS

się zrywa

MARSYAS


Zostań w tym ogniu. Żyj w szaleństwie duszy,
zbudzony mężu-rycerzu!


ucieka

AJAS


Znikł w głuszy.


gdy się zwraca, postrzega krzątającą się po namiocie niewiastkę

AJAS


Gdzieżeś się uchowała, luba dziewczyno?


NOC


Córką jestem wyrobnika, rybaka — a który też umacnia nadwątlone okręty wasze i łodzie.


AJAS


Mieszkasz przy ojcu?


NOC


Chowam się przy ojcu. A ojciec mój chaty nie ma ani płócien takich, jak w tym oto szałasie; ale rodzeństwo moje śpi pokotem śród nadbrzeżnych traw i ziół. A ja doglądam ubiorów waszych i w świętej morskiej wodzie szaty wasze płukam — a potem suszy je słońce.


AJAS


Nie widziałem cię nigdy.


NOC


Co noc przychodzę ku waszemu namiotowi i widzę was, jak znużeni pożywacie strawę wieczorną i potem kładziecie się na łożu.


AJAS


Byłaś codzień koło mnie i byłaś tak lubą i miłą?


NOC


Mówicie, żem jest lubą i milą?


AJAS


Czemużeś nigdy nie przemówiła do mnie?


NOC


tąpałam cicho, a piasek brzeżny tłumił stąpanie moich drewniaków; przemykałam się cicha po ścielonych skórach twego schronienia.


AJAS


I nie ciągnęło cię nic ku mnie? Nie zapragnęłażeś nigdy być ze mną?


NOC


Spałeś i to mnie cieszyło. Wiedziałam, że taka chwila przyjdzie, gdy mnie spostrzeżesz, bo taka przyjść musi; ale wiedziałam, że wtedy spokojność twoję utracisz.


AJAS


Możesz pozostać przy mnie?


NOC


Pozostanę.


### [VII] W NAMIOCIE AGAMEMNONA

TERSYTES

wchodzi


Idę ku Trojej.


AGAMEMNON


Nie żądam po tobie.


TERSYTES


A przedsię pójdę i co zechcesz zrobię.


AGAMEMNON


Pójść więc pozwalam.


TERSYTES


Poszedłbym bez tego.
Pracuję dla narodu, nic ciebie jednego.


AGAMEMNON


Lecz naród nic nie płaci. Ja płacę, choć skromnie.
Po uznanie narodu przychodzisz tu do mnie.


TERSYTES


Więc nie dasz nic —?


AGAMEMNON


Chcesz chłosty? Pachołki czekają.


TERSYTES


Nie sztuka, gdy masz takich, co ślepo słuchają.


wyszedł

CHÓR DZIEWCZĄT

otacza Agamemnona


Gdzie Chryze, twoja dziewczyna?


AGAMEMNON


Bywała ze mną tych dni.


CHÓR DZIEWCZĄT


Gdzie Chryze, twoja dziewczyna?


AGAMEMNON


Pod ojca nożem, jedyna,
strugą oblała się krwi.


CHÓR DZIEWCZĄT


Więc ojciec Chryzę zabija?


AGAMEMNON


Więc miłość ojciec przeklina
i dziecko własne zabija.
Strugą oblekła się krwi
pod nożem ojca, jedyna.


CHÓR DZIEWCZĄT


Gdzie Chryze, twoja dziewczyna? — —


słychać szczęk

DZIEWCZĘTA

uciekają

STRAŻNICY

wprowadzają Hipodamię osłoniętą

AGAMEMNON


Kogóż to wiedą?


HIPODAMIA


Sługę.


AGAMEMNON


Gwoli?


STRAŻNIK

oddaje nóż Agamemnonowi

AGAMEMNON


Ty — zbrodniarka!?

patrzy na Hipodamię

Puśćcie jej więzy.

daje znak strażnikom, by odeszli

Precz.

do Hipodamii

Ty u mnie, jak mocarka
będziesz. — Nie zbliżę się cale ku tobie. Że cię więżę — to jeno to dlatego robię, żebym w Achillu bohatyra zbudził, któregoś ty uśpiła.


HIPODAMIA

milczy

AGAMEMNON


Odejdź.


HIPODAMIA

nie odchodzi

AGAMEMNON


Nie będę się trudził
dla cię.

wskazuje ku płótnom namiotu

Tam najdziesz dla siebie posłanie.
A jutro rano świtem, skoro słońce wstanie,
wyznaczą ci robotę przy tkackim rzemieśle.
Gdy Pelida zwycięży — wtedy cię odeślę.


HIPODAMIA

rzuca się ku otworowi namiotu

STRAŻ

widać, stojącą tuź koło płócien.

HIPODAMIA

wraca

idzie w bok pod namiot, gdzie znikły dziewczęta.

wraca


Ty mnie tu więzisz psa. A! będę ciebie strzegła.
A nie myśl sobie to, bym z tobą kiedy legła;
byś zdołał ująć mnie podarkiem lub rozkazem.
Z Achillem mnie tu żyć i z nim mnie ginąć razem.


AGAMEMNON


Zaprzysięgłaś się śmierci – bo stąd cię nie zwolę,
aż Achilles wypełni wszystką swoją dolę.


HIPODAMIA

znika za płótnem namiotu

OFIARNIK

wchodzi szybko

klęka przed Agamemnonem


Mocarzu, że przychodzę, trwoga mnie tu zwlekła.
Przynoszę wieść, wróżbita, o, czemuż tak zlękły?
Sam dziwię się zdarzeniu.


AGAMEMNON


Mów, słucham — ty w trwodze?


OFIARNIK


Wiem, iż tym, co wyrzeknę, serce twe ugodzę.
Że i ty czoło chmurą przywleczesz posępną.


AGAMEMNON


Miałażby twoja mowa być złą a występną?
Czy się stała rzecz jaka?


OFIARNIK


Nie, ale się stanie.
Lud żądał, abym wróżył przed słońca zachodem,
po onym deszczu ulewnym, gdy chmury
rozstąpiły się nieco przed słońcem z purpury.


AGAMEMNON


I cóż wróżby wyrzekły?


OFIARNIK


Że gdy słońce wstanie
I Jutrznia z fal wybiegnie różano-kolora —
ty już nie będziesz władał nad narodem;
zasię jutro największy dzień sławy Hektora.


AGAMEMNON


Łgarzu, oszuście!


OFIARNIK


Jestem równy tobie
i nic nie wierzę w guseł czar i moce;
ale wyjdzi sam pojrzyj, jakie się tam noce
chmurzysków rozpostarły nad korabiów rzędem.
Wiedz, grom daleki błysnął, gdy obrzędem
świętym zajęty, rzezałem jagnięta.
I myślę, że w zdarzeniu tym jest wola święta.


AGAMEMNON


Mamże więcej od ciebie posiadać rozumu,
gdy ty nad tłum wyrosły — sam schodzisz do tłumu?


OFIARNIK


Mocarzu, nie chcę walczyć z nieznaną potęgą.
Gdy mają paść pioruny, niechaj innych sięgą.


AGAMEMNON


Wróżba to mówi, że Hektor zasłynie;
lecz to nie mówi: zwycięży lub zginie.


OFIARNIK


To jest najgorsze, że wróżba wam sroga
jest z woli ludu, więc słowem jest Boga.


AGAMEMNON


Śmiałeś gawiedzi wyjawić rzecz tajną?


OFIARNIK


Królu, tym razem nie była przedajną
ofiara, a gdy ręka niosąca nóż drżała,
wraz poznałem, że siła tajna na mnie działa.
Że się coś dzieje, czego nie rozumiem,
i wybacz, że nie znajdę słów — mówić nie umiem.


AGAMEMNON


Uspokój się. — Ostaniesz dziś pod moją chustą,
w namiocie moim. — Rozkazy ogłoszę,
że Bogom pastwę łbów stu rzucę tłustą
i ucztę sprawię ludom i że sam ponoszę
z mego dostatku wszelką biesiady tej stratę.
Jeszcze są moje statki zadosyć bogate,
bym miał Bogów po myśli. —

woła na straż

Hej!

idzie w głąb namiotu, nawołując

Wołać po leżach,
że nie tracę ufności ja w moich rycerzach.
Lecz gdy wróżba, sprawiona o słońca zachodzie,
zda mi się zapowiadać klęskę w mym narodzie —
by się nikt nie wydalał z obozu dzień cały.
Dzień ten ma dla Hektora być dniem wielkiej chwały.
Więc niech Hektor swej sławy szuka na pustkowiu,
a wy wszyscy broń ostrą miejcie w pogotowiu.


STRAŻNIK


Czy pod namiot Pelidy pójść?


AGAMEMNON


Nie trudź się cale.
Pelida dawno zasnął w laurów pustej chwale.


oddala się za strażnikiem

DZIEWCZĘTA

wychylają głowy z pod płócien

wpełzają do namiotu

HIPODAMIA

szeptem do jednej z dziewcząt


Ponad Skamandru brzegiem namiot ten ostatni
jego jest.
Gdy nie będzie doma, druh tam jego bratni
Patroklos będzie czuwał. Temu rzec.


DZIEWCZYNA


Daremno.
Jeśli mnie rzuci chustę, będzie spał dziś ze mną.


HIPODAMIA


To się skrzyw, żebyś mu się wydała nieładną.


DZIEWCZYNA


Ja mam się wydać brzydką? To za cenę żadną.


HIPODAMIA


Ale tamten piękniejszy jest i młodszy wiele.


DZIEWCZYNA


Masz tu farbę i kreski namaż mi na. czele,
żebym się zdała starsza. Czy włosy ma jasne?


HIPODAMIA


Powtórz mu rozkaz wodza.


DZIEWCZYNA


Czy się ino zdarzy
wybiedz?


AGAMEMNON

wraca

HIPODAMIA

do dziewczyny


Weź moją chustę.


DZIEWCZYNA

okrywa się jej chustą

DZIEWCZĘTA

ustawiają się rzędem

AGAMEMNON

nie patrząc, rzuca chustę pierwszej z brzegu

i ta za nim idzie

DZIEWCZYNA

odziana w chustę Hipodamii wymyka się tymczasem

AGAMEMNON

do dozorcy dziewcząt


Policzyć dziewczęta.
Niech za próg jutro przez dzień nikt się wyjść nie waży.
Każesz im dziergać płótna.


DOZORCA DZIEWCZĄT


Wola wasza święta.


AGAMEMNON

odchodzi wsparty na wybranej dziewczynie

DZIEWKA

do Hipodamii


Byłam pewna, że tobie chusta się dostanie.


HIPODAMIA


No, toś się pomyliła. Sama będę spała.


DZIEWKA


Ułożymy się razem, mnieś się spodobała.


HIPODAMIA


Szmato!


DZIEWKA


Coś ty lepszego?


DOZORCA DZIEWCZĄT


Milczeć! Na leżyska!


HIPODAMIA


Zła, że ją pominięto i o to się ciska.


DZIEWKA

podsłuchując pod płótnami kędy się oddalił Agamemnon


Ale tam sobie jedzą i piją aż miło.

do Hipodamii

I powiedz, czy nie lepiej tam z nim by ci było?
Cożeś się tak już z jednym miłością zażegła,
żeby ci szkodzić miało, gdybyś z innym legła?


DOZORCA DZIEWCZĄT

przegania dziewczęta

MUZYKĘ FLETÓW

słychać przez chwilę

GŁOS

wywołującego echa pożegnalne, ginie, coraz z innej strony płynąc.

cisza

AGAMEMNON

uchyla płócien z boku i wkracza

stąpa ostrożnie

nadsłuchuje

oczekuje

wychodzi przed namiot

przed nim błyska światło księżyca

AGAMEMNON

wraca

skłaniając się przed kimś, kto dąży do namiotu

REZOS

wchodzi

jakby w obłędzie, niespokojny

obdarty z szat

AGAMEMNON

podchodzi ku niemu i rozszerza ramiona

całuje go

wskazuje miejsce na skórach

przynosi i podaje szaty

przynosi mu pić

pije sam wprzódy

klęka przed gościem

zdejmuje sandały Rezosa

kładzie rękę na sercu Rezosa

powstaje

palec kładzie na ustach swoich

palec kładzie na ustach Rezosa

REZOS


Jestem tu zakładnikiem? I z Priama woli?
Jak widzę z twojej twarzy i szczerości lica
podejmujesz mnie godnie.


AGAMEMNON


Strzegę. — Tajemnica.
Rozumiem. — Jesteś tego sojuszu poręką.


REZOS


Śle mnie Priam —?


AGAMEMNON


Król Troi wie, że cię przyjmuję.
Za jego to jest wolą — gościem się raduję.
Ktokolwiek jesteś, raduj się w mojej gościnie.


REZOS


Jam jest Rezos, a imię moje prawdą słynie.
Szedłem w obronę prawdzie i tamtym w ucisku,
gdy schwytali mię zbójcę, gdym spał w okopisku.
Z szat moich mię odarli — i wiedli — — ku tobie,
mówiąc, że z twoją wiedzą i z wiedzą Priama.
Dopiero u namiotu twego, gdy już brama
odemknięta poza mną chustami opadła,
z ust mi zdjęto wiązadła.— — — Konie….?


AGAMEMNON


…Są przy żłobie.


REZOS


Drużyna moja — — nie wiem, czyli żywa?


AGAMEMNON


Dawno pewno już w mieście zdrowa i szczęśliwa.


REZOS


Sądziłem, że ta zgraja konie mi wykradła
i mój skarb, który miałem.


AGAMEMNON


Słońce ci je zwróci.
Niech sen ciało pokrzepi i czasu bieg skróci.


oddala się

wraca

prowadząc Hipodamię

oddala się

HIPODAMIA

usiadła przy Rezosie na skórach


Kazano bawić was rozmową.


REZOS


Jesteś tu niewolnicą?


HIPODAMIA


W niewoli jestem, lecz czuję się wolna.
Jestem u tego zakładnicą,
co włada w tym namiocie.


REZOS


A czyjąże tu jesteś kochanką?


HIPODAMIA


Kochanek mój jest ten, co pierwszy przed innymi
mieczem i słowem. A tych nienawidzę.
Nie wierzcie im, bo to są psy podstępne.


REZOS


Nienawidzisz? — Posłuchaj. A przybliż się nieco,
bo może słucha kto, choć mówię cicho.
Złowiony jestem w sieć. — Spałem w miłości
w parowie górskim, wśród lesistej głuszy,
i kochanka moja była przy minie.
Czar nas opętał i błogość dał duszy,
i sań mój śniłem rozkoszy,
kiedym się zbudził, ockniony jej krzykiem
strasznym. — Ból czuję. — Związane mam oczy
mocnym rzemieniem, który ktoś zaciska.
I wlecze mnie wśród nocy,
wśród skał parowu — i, widać, wzdłuż rzeki,
bo chłód powiewu wody czułem.
Gdzie się mój orszak podział? Moje wozy?
Gdzie dziewczę? — Nie wiem. — Tu rzemień mi zdjęto
z czoła — u progu tego namiotu
i winem i ubiorem gościnnym przyjęto. —
Ten jej okropny krzyk dotąd mnie woła;
w uszach mi dzwoni wśród nocy. — —
Więc mówisz, że Achilles nie jest w zmowie
z rodem Atrydów — że jest im niechętny?
Więc także łupem i zdobyczą
z nim się nie dzielą…?


HIPODAMIA


Że tyle jeno ma, co sam zdobędzie
ze swymi ludźmi, gdy idą po nocy
na łup i zdobycz.


REZOS


Przyrzekł mi Atryda,
że sprawców zbrodni wykryje i skarze.


HIPODAMIA


Jak mnie porwano z domostwa rodziców,
gdy dam nasz spłonął i zapadł się w gruzy,
ostałam wtedy w namiocie zwycięzcy.
Był dobrym dla mnie.


REZOS


Więc ty?


HIPODAMIA


Dziś prócz niego
nie mam nikogo. On — właśnie zabronił,
bym, jako inne, szła przez ręce wszystkim,
i strzegł mej hańby, by mię po namiotach
co wieczór inny pieścił,
i on to słowem potężnym obwieścił,
że mnie jedyną chce pojąć za żonę,
gdy stąd odpłynie…


### [VIII] W DOMOSTWIE PRIAMA

PRIAM

do domownika


Co jest za jeden, jaki, jak ubrany?


HEKABE


Przekupień, często przynosi świecidła,
które sprzedają nam tamci z obozu,
a w zamian bierze nasze.


PARYS


Szpieg, powiesić.


HEKABE


Znam go dobrze i z dawna; Grek pewien spokojny;
handluje drobnostkami, jest bardzo przystojny.
A miłyć zawsze widok człowieka grzecznego.
Dopuścić go bezpiecznie. Powie co nowego.


TERSYTES

wchodzi

rozkłada na ziemi, na środku izby mały dywanik i na nim usiada

rozwija przed sobą tobół i dobywa różnych przedmiotów


Ojcowie i synowie Ilionu, oto jest maść, którą się maści Achilles i ciało jego przepojone jest tą wonią. Kiedyś przyjdzie czas, gdy was posiecze. Ale oto niezawodny środek na nieśmiertelność.

Bodajbym się nie ruszył z tego miejsca, jeźli mi boski syn Tetydy nie dziękował wielokrotnie ze łzami wdzięczności i rąk tych moich nie całował, rąk tych kształtem pięknych i piękną cerą.

Matki i córy Ilionu, oto warkocze uplecione z włosów najmilszych kochanek, których lubością i czarem ciała cieszyli się Atrydzi po trudach mozolnych bojów z wami, o przesławni obrońcy świątyni Pozejdona.

Oto naszyjnik z potworków morskich suszonych na słońcu. Ktokolwiek go nosi, żywot jego wydłużon będzie o tyleż dni, ile łebków liczy ta święta obroża.


WSZYSCY

milczą

TERSYTES

zdejmuje z głowy sutą jakby czapkę z upiętych loków, niezmiernie długich, w której był przyszedł modą trojańską ubrany; znów jest tylko w swoich naturalnych lokach

potrząsa peruką w rękach


Taka różnica was jednych od drugich,
że Grecy w lokach krótkich, a wy w lokach długich.
Wy się z takich śmiejecie, co głowy nie zdobią;
a tam śmiech, że Trojanie pudło ze łba robią.
Minie we wszystkim do twarzy, wszędzie podejść umiem;
ku temu się naginam, czego nie rozumiem.
Tę zdolność Proteusza posiadłem tajemną:
mogę udać każdego, kto przestaje ze mną.


WSZYSCY

milczą

TERSYTES


Przyszedłem w koło rozumnych, jak sądzę. —
Precz ich odwiozę wszystkich — dajcie mi pieniądze.


WSZYSCY

milczą

TERSYTES


Wiecie, czemu Achilles popod mury Troi
nie zajeżdża swym wozem?


WSZYSCY

milczą

TERSYTES


Achilles sią boi.


WSZYSCY

milczą

TERSYTES


Chcecie wiedzieć, co będzie jutro, gdy dzień wstanie?
Oto odpłyną wszyscy i nikt nie zostanie,
prócz Atrydów i kilku małoznacznych osób,
i wiedzcie, że ja na to wynalazłem sposób.


WSZYSCY

milczą

TERSYTES


Ja i Achilles, który mi się zwierzył
i prosił mnie, bym wieść tę po obozie szerzył.


WSZYSCY

milczą

TERSYTES


Odpłyniemy, lecz trzeba nam złota na drogę.
Idź, rzekł, i przynieś złoto, gdy ja pójść nie mogę.


WSZYSCY

milczą

TERSYTES


Mocarze Troi, że wam to zależy
na tem — jak skoro naród swe króle odbieży,
wyłowicie je w sieci, jak rybak cierpliwy.
Zatęskniłem, by ujrzeć me ojczyste niwy.


WSZYSCY

milczą

TERSYTES


A wiecie to — w obozie wieść publiczna głosi,
że wśród was, choć najwyżej Parys głowę nosi,
najwięcej wart jest Hektor. Zresztą któż to zgadnie,
komu jeszcze najpierwsze miejsce dać wypadnie?
Często robaczek mały przypełznie do góry,
a orzeł zwichnie skrzydła i spadnie spod chmury.
Nie dziwcie się, że mądrość w słowiech zawrzeć umiem,
Odys mawia, że jeden ja jego rozumiem.
A Odys jest myśliciel głęboki i rzadki;
kogo zechce, do swojej tego chwyci klatki.
Więc Odysa się strzeżcie, choćby szedł z podarkiem;
miecz by jego niedługo zawisł wam nad karkiem.


ODYS

który siedzi w obozie Priamidów w stroju i sztach Rezosa


Pilnie go słucham i myśl mi przychodzi,
że gdy tu zręcznie tak wkradł się ten złodziej,
można by go przytrzymać tutaj jako zbiega
i do dalszych używać zleceń jako szpiega.


WSZYSCY

milczą

TERSYTES

który poznał Odysa po głosie


Nie wiem, czybym mógł sprostać? Szlachetne zadanie.
Sądzę, ku temu trzeba mieć już powołanie.


ODYS

milczy

TERSYTES


Chcecie wiedzieć, jakom się dostał tu za mury grodu,
mimo że bram tych strzegą wybrance narodu?


WSZYSCY

milczą

TERSYTES


Nie ma takich puklerzów zbrojnych żadne miasto,
których nie spętać winem, nie spodlić niewiastą.


WSZYSCY

milczą

TERSYTES


Dziewkim przywiódł i wasza straż na skejskiej bronie
niewiastkami się bawi.

wskazuje Parysa

Jak ty…


KRZYK KASANDRY


Iljon płonie!!


WSZYSCY

nie ruszają się z miejsc

ODYS i TERSYTES

zrywają się ze swoich miejsc

KASANDRA

wbiega


Płonie Ilijon, święte upadają Bogi
w duszącym dymie. Dym kłębem się wzbija! —
O Izis, święta Izis — u twego ołtarza
on leci z mieczem dobytym
i jako piorunnym grotem
uderza — siecze — poraża —
ojca mojego zabija!!


upada obok Priama, obejmując jego kolana

WSZYSCY

słuchają obojętnie

ODYS

zajmuje znów miejsce dawne, spokojny

KASANDRA


Patrzcie, wloką się starce, w trudzie,
w duszących dymów kłębie,
padają jako gołębie. — —
Gdzie Hektor?! — Zbudźcie Hektora!


wlecze się na kolanach ku Hektorowi


Hektorze!! — Wstań, ty umarły,
sępy twe ciało pożarły.
Hektorze! siostra cię woła!
Hektorze, siostra cię wzywa!


HEKTOR

odtrąca ją


Milcz głupia!


PARYS


Rzec: nieszczęśliwa.


HEKTOR


Biadaczko, z tobą zakończę.
Łeb tobie ten kruczy rozwalę,
że język szczekać przestanie.


PARYS


Cóż tobie wadzi krakanie?


HEKTOR


Niech zmilknie!


KASANDRA


Bóg we mnie woła!


HEKTOR

chwyta ją

zwraca głową ku ziemi i dzierży za włosy

PARYS

wstaje ze swego miejsca


Puść ją!!


KASANDRA


Niech mie zabije.

obejmuje stopy Hektora

A strzeż ty się człowieka,
co świętą obmyty wodą,
z wodnicy urodzony,
bo ten cię ujmie szpony
ostremi
i przywali i przybije do ziemi.
Strzeż się! — Konie mu wiodą!
Patrzcie!! — Hektor ucieka?!


śmieje się

wlecze się za Hektorem

HEKTOR

chwyta za nóż

PARYS

biegnie do niego z nożem


Ze mną będziesz miał sprawę przódzi.


HEKTOR


To czerw, krew naszą brudzi.


PARYS


To wasza krew — niech krzyczy.
Jeśli ma w piersi ból czy gniew,
niech wywoła,
a jeśli chce, to niech nam dnie nasze liczy
i straszy wężem u czoła.
Nie dbam o jutrzejszy dzień.
Niech przyjdą! Niech nas wytną w pień.
Patrzeć będę na Pożar Troi.
A to mówię: Hektor się boi,
Hektor przed hańbą drży.


HEKTOR


Gachu, imaj się noża!


rzuca się na Parysa

PRIAM


Psy!!


rozdziela walczących

WSZYSCY

rzucają się jedni ku Hektorowi, drudzy ku Parysowi i trzymają ich

PARYS


Zranił mnie — niech go zasiekę.


HEKTOR


Jako pan cię na mury powlekę
i rzucę.


PRIAM

do Hektora


Precz — ty coś na sławę naszą
podniósł dłoń — prostaku tępy.
Precz — zejdź mi z oczu mych i niech cię sępy
rozwłóczą. — Ani cię pożałuję.
I cóż mi z ciebie, że siedzisz bezczynny,
zazdrosny o to, że Parys króluje — ?


HEKTOR

nawołuje ku Parysowi


A że jesteś przybłęda, to w oczy ci powiem.


PARYS


Czytałem dawno to już z twoich oczu
a tum jest przeto siłą mego daru,
że nikt nade mnie.


HEKTOR


I obejść się może.
Już dawno żądam wyzwać cię na noże.


PARYS


Łatwiej mię uciąć, niźli zrównać głową.
Nie sięgniesz sprytem, a przygnieść chcesz mową.


HEKTOR


Snadź wszelkie słowo tak spływa po tobie,
Jako po wężu lub rybie.
Rozpanoszyłeś się w tym świętym grobie,
w tej mnie należnej sadybie.


PARYS


Jeźli ustąpię pola na dzień jeden,
dzień ten was wszystkich pogrzebie.


HEKTOR


I skąd ta wiara? Przybłędo, hołyszu;
nie dbam o życie przez cię ocalone.
Nie chcę, bym tobie zawdzięczał zwycięstwo.
Tyle chcę jeno, co ręce potrafią
te moje.


PARYS


Że nie do ciebie należy korona,
to nie ty rządzisz.


HEKTOR


Odmawiam twoim rozkazom posłuchu.
Sam walczyć będę za się.


PARYS


Znam cię duchu.


HEKTOR


Znaj umie — że z tobą rozbrat wieczny wziąłem
Tą ziemią żyję i gwiazd sięgam czołem.


PARYS


Gwiazdy ku ziemi przygnę do mej woli.
Bogi kreśliły bieg ziemskiej mej doli.
Dzień ten mój każdy miłością żebrany.
Ofiarę duszy niosę wam w ofierze.
Codzień miłosny dar Bogini bierze
i ciało moje oplata uściskiem.
Co dzień postaci ponętniejsze, świeże
i codzień nowym krasi się nazwiskiem,
i za tę miłość moją i kochanie
o dzień to moje wzdłuża królowanie.
Więc niczem wasze i bronie i miecze,
bo dawno Iljon, skazany na ognie,
padłby piorunem boskim porażony,
lecz Afrodyty ja palę pochodnię
i czekam na nią, przez nią ulubiony,
czy przyjdzie? — — Tyle waszego istnienia,
póki ta gwiazda wzlotów swych nie zmienia,
wschodząc co wieczór ponad skejską bramą
dla mnie i miłość niosąc mi tę samą.
Nie jestem synem twojego rodzica,
nie jestem twoim bratem;
z tych jestem, których strzeże tajemnica
i władztwo ich nad światem.
Po nic nie sięgam w zazdrości i pysze,
nie dbam o jutro, wczora.
Szept jeno jeden ten miłosny słyszę
i czekam dziś wieczora.


PRIAM

skinął był ku Tersytesowi

TERSYTES

podchodzi ku Priamowi

ładuje do swego toboła podarki Priama

PARYS


Jako na onym dniu, gdy wszyscy razem
przeciwko mnie jednemu szliście sprzysiężeni,
chcąc mnie porazić i usiec żelazem,
niepomni, jakich byłem pan płomieni.
Tak was rozumiem, bracia, że jesteście
ci sami, co na onym dniu zawiści.
Śmierć moja? Cha cha cha, alboż się ziści?
Nie jest to groźba dla mnie, jeno dziwo,
i chwilę zgonu zwać będę szczęśliwą,
gdy po mnie jeno zgliszcz ostanie w mieście.
To lubię, gdy ona wróżka wam skrzeczy,
bo czyn mój każdy tym jej wróżbom przeczy.
To wiem, moc czyja bieg dni wstrzymać może.
Żywoty ludzkie są igraszki boże.
Kto raz zrozumiał, że jutro jest niczem,
że żyje jeno dla tej jednej chwili,
ten Boga śmiałym powita obliczem;
bo owe same nieśmiertelne Bogi,
ilekroć wzięli na się ludzkie ciało,
żywot swój ziemski tak jak ja przeżyli,
wiedząc, że wrócą w olimpijskie progi,
że śmierć największą otoczy je chwałą.


TERSYTES

obok Odysa stanął

szepce


Ja wiem kto jesteś.


ODYS

szeptem


To się strzeż demonie,
bu pierwej zginiesz, niźli się zapłonię.


TERSYTES


Ja cię nie zdradzę, bom dorósł do dzieła.
które w mej głowie Bogini poczęła.


ODYS


Niech cię twe żądze k'temu zbyt nie spieszą,
bo nim co zdziałasz, wprzódzi cię powieszą.


TERSYTES


Rola ta nasza podobnoż jednaka.
Mniejsza: powieszą króla czy żebraka.


ODYS


Błaźnie.


TERSYTES


Oceniaj umysłu przytomność.
Jednako podli przejdziemy w potomność.


ODYS


Odpowiem kiedyś na obelgę czynem.


TERSYTES


Tymczasem sławą wyrosnę nad gminem.
Jeśli podstępem laur Odysej zyska,
niech tej podłości napatrzę się z bliska.


PRIAM


O dniu okrutnej rozpaczy. Postrzegam
kres mej wielkości i sławy mej przełom,
i synów moich w kłótni.
Darmo zdążałem ku wieczystym dziełom;
wstecz gnany burzą wydarzeń, odbiegam;
Bogowie mię ścigają okrutni.
Te się nieszczęścia darzą tego lata,
że nie jest Bóg wody poczczony.
Brat oto rękę podnosi na brata,
mój pierwszy w rodzie zhańbiony.

do Odysa

Królu Rezosie, gdy los cię nadarzył,
czas więc, byś słowem na radzie zaważył,
co czynić? co zamierzyć?
Możnali Achajom zawierzyć
i rozejm zyskawszy chwili,
Pozejdonowego rumaka
w morskiej kąpieli opłukać?
Nie sądziszli, że Achaje
w tym nas zapragną oszukać?
i rozejmu czas zaprzysiężony
złamać? Że Bóg niejako im daje
nas w ręce? — Czy oni zechcą kłamać?


ODYS


Mocarzu, oto ja się poświęcę.
Jakom jest pójdę i rzekę:
Zakładnikiem staję się waszym i sługą
niewolnym, ja Rezos, tak długo,
póki męże Ilionu
nie uczynią zadość swojej wierze.
Moich słów prawdy zaświadczę ciałem,
A gdy ujrzą, że się w niewolę podałem
dobrowolną — na rozejm przystaną.
Lecz jedno wiedz: — Pójdę tej chwili,
a wy czyńcie ofiarne posługi
natychmiast. — Gdy błyśnie rano,
możemy już być z powrotem.


PRIAM


Idź i niech Bogi cię strzegą.


ODYS


Przydaj mi rycerze i sługi.


PRIAM


Za tobą rumaka wywiodą.
A gdy uświęcim się zgodą
z Bogiem morskiej rozległej topieli,
wtedy rzekę losom: niech płyną.
I nie zadrżę w mym sercu trwogą,
choć i syny moje poginą.
Czyniłem, co czynić mogą
ludzie — błądziłem ludzką przewiną.
Możem zbyt ufność położył
w potędze sił nieśmiertelnych.
Czas ten minie.
A gdy Bóg mój będzie chciał, bym ożył
w wieków nieśmiertelnej gontynie,
to baczę, bym się nie zapłonił
pamięcią o podłym czynie.


### [IX] W DOMOSTWIE HEKTORA

ANDROMAKA

nad kołyską

HEKTOR

wchodzi


Koniec mego spokoju, miejsca tu dla mnie nie ma,
jutro świtem wyruszę na bój.
Mir tam sposobią hańbą kupiony,
zniewagą tęgich rąk i zbrój.
Koń święty w morze zawleczony,
by zbłagać Pozejdonów gniew.
Zranion kochanek Afrodyty,
a do mnie przyschła jego krew.


ANDROMAKA


Zraniłeś brata!


HEKTOR


Wierzysz temu?
Przybłęda, pastuch leśnych gór,
co mnie przywództwo wziął starszemu,
co śmiał nad Hery ołtarz święty,
którego jestem prawym stróżem,
czcić Afrodyty nagą postać.


ANDROMAKA


Nie drżysz przed zemstą?


HEKTOR


Zemstą czyją?


ANDROMAKA


Bogini.


HEKTOR


Hera moją panią.
W tobie jej cześć oddaję ślubem,
za ciebie ginąć chcę i za nią.


ANDROMAKA


Chcesz ginąć?


HEKTOR


Chcę, bom jest przeklęty.
Bo dziś rozumiem to obłędem,
żem razem z tymi żył pospołu,
z którymi nic minie nie wiąże.


ANDROMAKA


A przecież twoi to rodzice.


HEKTOR


Wiek ich rozdzielił precz ode mnie,
więc ku nim szedłbym już daremnie,
gdy po mnie żądają pokory.
Ta myśl, co siadła u przyczołu
nad drzwiami mego domu,
żąda, bym szedł tam, gdzie zaciążę,
bym tu nie ustąpił nikomu.
Żywota mego tajemnicę
chcę zgadnąć. Dzień rozstrzygnie.
Albo zwycięzcą będę miecza;
walkę sam wbrew ich woli podejmę
i moc ta, którą mam od boga,
będzie wspierać me ramię i siły;
lub lepiej, że zakłuty przez wroga
polegnę — nim dłoń tę wzniosę
na zagładę straszliwą Iljonu.
Wytępić ślubuję brać i naród,
śmiertelną hańbą zarażony:
zburzę Afrodyty ołtarze.
Ani się ogniem nie strwożę,
który, trzaskiem głowni płonących,
świątynie obejmie Boże!
Gdy nowe wzrośnie pokolenie,
które sam stworzę,
grobów zaorzę w ziem kamienie
nad Afrodyty łoże.


ANDROMAKA


Powrócisz?


HEKTOR


Wrócę!


ANDROMAKA


Wrócisz!!


HEKTOR


Może.
Czy chcesz tych moich czynów?


ANDROMAKA


Cokolwiek rzekłeś w słowach klnących,
w czynach wspominaj synów.


HEKTOR


Dla moich dzieci nie chcę życia,
jeno to, które widzę zbożne.
Śmierć chcę nieść, kogo nienawidzę,
kto wdał się mieczem w cudze włości
lub kto chytrością mnie oszukał,
kto ręce swe podłością zbrukał,
zabiję, psom ich rzucę kości.
Kto w Afrodyty usłudze
śmiał Herę przy mnie poniżyć,
śmiał Hery posąg obalić —
śmierć temu ślubuję skorą
i stos pogrzebmy zapalić!/


ANDROMAKA


Może słońce, co przyjdzie ze dniem,
pogodę myślom wróci!
i wstaniesz rzeźwym mężem lwem.
Patrz się, jak mali śpią…


HEKTOR

nad kołyską


Sny ich pogodne, sny ich młode.
Obawą drżę o ich pogodę,
by jej nie spluto krwią.
Gdy mnie nie stanie, dzieci moje,
będziecież wy tak urodne;
będziecież wy się śmiać i bawić,
będziecie się weselić?
Tam oto, kędy ja pójść muszę,
szakale, sępy przyszły głodne,
by was w niewolne jarzmo wprząc
i czystą skalać duszę.


zdejmuje zbroję i spoczywa

ANDROMAKA

nuci nad kołyską, kolebiąc dziecko


1. Trójca dziewek przyszła do pasterza
w ustronie pod ciemny bór.
Jedna dała jemu kask żołnierza;
koralowy dała druga sznur.
Trzecia ino na niego pojrzała,
że był młodym pasterzem tych gór.

2. „Powiedz nam ty, chłopcze urodziwy,
bo wiedziemy z sobą o to spór,
która ci się najbardziej udała,
byś ją pieścił na łożu ze skór?”

3. Pastuch śmiał się na trzy tęgie dziwy
i na dary a gdy podniósł dłoń,
rzecze, która na niego patrzała:
„ty, co oczy masz modre jak toń”.


### [X] NAD SKEJSKĄ BRAMĄ

PARYS

siedzi na marach omdlały

CHÓR DZIEWCZĄT

tańcuje przed nim wśród nastawionych nożów

MUZYKA

grajkowie siedzą na ziemi, pod murami

ERYNNIS

przystanęła tuż za Parysem

szepcze mu


Rzuć miasto i przeklnij ojca.


PARYS


To nie mój ojciec ten stary.


ERYNNIS


To on z Hekabą niewiastą
ciebie niemowlę rzuca
na pustkowie, opodal grojca.
Tam ciebie naszli pastuchy
i wychowali mołojca.


PARYS


Z niebios przyniosły mię duchy.
O nie moi to bracia.


ERYNNIS


Bracia źli.
Za twoją urodę i potęgę
oni się nad tobą mścili.
Pomnisz, jak w ów dzień godów
z mieczami przeciw tobie szli
i już nad tobą siekiera ostra —
aż cię obroniła siostra?


PARYS


O nie moja to siostra, ta panna.


ERYNNIS


Zginą!


PARYS


Zejdzie gwiazda przedranna,
ostatnia Iljonu iskrzyca
a zgon im wyśpiewa ich siostrzyca
a ku mnie zejdzie Pani jaśniejąca.


ERYNNIS


Trzy zejdą ku tobie niewieście.


PARYS


Trzy niewieście ku mnie przychodzą.
Jedna cale mieczem zbrojna i tarczą,
zasię druga w królewskiej purpurze,
zasię trzecia w gwieździstej osłonie,
gołębie tuląca przy łonie.


ERYNNIS


Ty przedsię wybierzesz którą?


PARYS


Wybiorę we gwiazdach kobietę,
panią nad wszystkie najmilszą
królowę mórz Afrodite.


AFRODITE

zeszła

po promieniu księżyca stąpająca

w płaszczu z gwiazd iskrzących

PARYS

patrzy na nią

ręce ku niej wyciąga

postąpił ku niej

obejmuje ją

całuje

w uścisku przechodzą w kierunku grodu

### [XI] W ŚWIĄTYNI ILIONU

LAOKOON

siedzi u stóp drewnianego konika

posłyszał kołatanie

wstaje niechętny

idzie w głąb

otwiera zasuwę we wrotach

wraca na dawne miejsce

PRIAM

wszedł


Czuwacie stary — ?


LAOKOON


— Odmawiam pacierze.


PRIAM


Wierzycie w siłę modlitw —?


LAOKOON


— – Nie wierzę.


PRIAM


Pilnujecie świątnicy.


LAOKOON


Starego śmietniska.


PRIAM


Nawykłeś czuwać nocą u świętego żłobu.


LAOKOON


W noc świętą tę komorę pełnią mi zjawiska.
Strzegę pamięci wiecznej dzieci moich grobu.


PRIAM


Dniem żyję i na synów żywych patrzę stary.
Nigdym słowem pogardy nie dosięgnął wiary.


LAOKOON


Gdy się synowie twoi na marach położą,
wtedy się oczy twoje szeroko otworzą.


PRIAM


Kiedykolwiek nieszczęścia piorun mnie przytłoczy,
klęski wszystkie przyjmuję — — otwarte mam oczy.


LAOKOON


Od lat nie przestąpiłeś progów tego domu.
Wiedz, że Bóg nie przebacza swej krzywdy nikomu.


PRIAM


Nie chcę litości Boga, co jej nie rozumie.
Chcę go uczcić, by mojej cześć przywrócić dumie.


LAOKOON


Cokolwiek byś uczynił, ten Bóg cię ukarze.


PRIAM


Zanim cios mnie dosięże, winę z siebie zmażę.


LAOKOON


Przestrzegać cię nie będę. Zbędę cię milczeniem.
A to pragnę, byś zgiął się pod losu brzemieniem.


PRIAM


Boga wyzwę do czynu i spełnię ofiarę.


LAOKOON


Na dniu tym samym Bóg spełni swę karę.


PRIAM


Niech dom mój runie, jeźli Bóg go sądzi.
Lecz człowiek rządzę ja — nie Bóg tu rządzi.


LAOKOON


Jeśli chcesz Boga przeżyć — każ spalić świątynię!
Wtedy Bóg ci przebaczy — żeś marnym był w czynie.
Lecz skoro chcesz ofiarą pojednać się z niebem,
powleczesz się, żebraku, za synów pogrzebem.


PRIAM


Com zamyślił, dopełnię. Za nic mi przestroga
Bóg mnie wyzwał — a teraz ja wyzywam Boga.


LAOKOON


Bóg cię oślepił w sądzie i rozumie.
Poznaję boskie dary.
Ja już mym wzrokiem rozeznać nie umię
wiary od niewiary.
Już wszystko we mnie żyjące umarło
w on dzień bezczelnej kary,
gdy w dzień świątalny dzieci moje giną,
święconych wężów zmiażdżone uściskiem. —
Dziś dawne modły powtarzam — niech płyną,
jako te kamienie do lądu,
rzucone wodą — —
i wiem, że nikt ich nie słucha;
i padają, jak padają kamienie
o skałę, gdzie przystań głucha.
A jeźli modlitwę mówię
i w dźwięk ją składam proszalny —
to, że się modlę ku sobie,
sam głuchy jak cios ten skalny,
jak sam Bóg.

szepce

Pozejdon to jestem ja — jestem wieczny. —
A tam w tym kamiennym obrębie
moi żyją synowie — te węże
i przyjdą po mnie — gdy otworzę —

wskazuje wieko studni

bo mnie, jak ich — wydało morze!
Więc gdy na srebrnej trąbie
kto zadmie, róg Pozejdona!
i gdy zaszczękną oręże
u tych wrót —

pokazuje na siebie

nędzarz skona.
Wtedy trwogę człowieczą zwyciężę
i ujrzycie mnie Laokoona
w oplotach wężów, mych dzieci —
w on czas gwieździca przyleci
w żywego człowieka zmieniona
i wszystko spadnie w popioły…
A ja i syny anioły
wpełzniem na gruz, na leżące przyczoły
twego domostwa, mocarzu,
i obaczym, jako ty legniesz przy ołtarzu
usieczon,
i obaczym, jako ród twój powleczon
na powrozach, rzezane sługi,
i będziem pić te strugi
krwi ciekące

śmieje się

my gady…


TROILUS

wchodzi

w otoczeniu jego wielu chłopców, równych mu wiekiem

LAOKOON


…A twój Bóg nam pozazdrości biesiady,
twój Bóg słoneczny. — —
Pozejdon jestem ja — jestem wieczny.


TROILUS

i jego orszak na znak Priama zatrzymuje się w głębi u wrót

LAOKOON

niespokojny

wciąż na miejscu swem siedzi

mówi, jakby sam te sobą


Nie powinni się trwożyć zginąć,
jako ja się śmierci nie trwożę
i wiem, że wiecznie będę słynąć
i żyć — — — jak wiekopłynne morze. —
Przez zieleń fal, na modrej wód ścieli
pan — — — pan —
ku temu mnie przekształcił ból,
gdym patrzył na dzieci chłopięta,
jak w splotach, wężym uścisku
giną na cmentarzysku.
O Boże! Świątynio! —
Gdybym jednym słowem
miał wstrzymać grom, co cię spali —
gdybym miał pewność tę,
że jeden ręki mej ruch
wstrzyma ten rum, co cię powali —
to stałbym niewzruszony duch.
Klnę, klnę, klnę,
wy ludzie — — mali.

nadsłuchuje

Słyszysz szept tych ścian,
słyszysz szept i jęk tych ziem?
Słyszysz — uprząż konika
potrząsa dzwonkiem korali?
A tam — patrz — skrzydło orlika
się chwieje. — — A! Księżyc świeci —
Ból — pierś starą pali:
Moje dzieci — moje dzieci!
Ten dzień, gdyście wy ofiarowali
w tańcach, śpiewie i śmiechu,
na ołtarzu woniące śmieci
rzucając Bogu — wy bez grzechu.
Gdzieżem ja oczy miał, że w to wierzyłem!?
O marność, ojcze-człowieku!
W zaraniu dni was straciłem
w różach i kwiatach, i śpiewie.
Świątynio! Spal cię zarzewie!

zatacza się

Świątynio! Spal cię piorunie!


ORSZAK TROILUSA

zdejmuje bogaty strój z konia świętego

Kapy i strój Pozejdona zwijają

Każdy chłopak dzierży inną część ubioru

LAOKOON


Bierzcie wszystko — a ja tu ostanę w trunie
z synami memi, wężami.

śmieje się

A ty wierzył-mi w to, że ja zapłaczę łzami.
Na mnie tu patrzy wieków sto, lat tysiąc,
i myślą, piersią mą, miłością mam im przysiąc
wierność na prochy.
Ja słyszę szum i szept tych drzew,
co kiedyś nad te lochy
wzrosną gajem —
jak słyszę szum tych mórz,
co skamandrowym ruczajem
podpełzły pod to cebrzysko.
Widzicie roje bóstw! — O, roje zmarłych dusz! —

pokazuje dookoła siebie

Otwarcie patrzę w śmierć, tam gwiazda wasza świeci.
O Śmierci! wszakże ty wrócisz mi moje dzieci.
O synku mój płowowłosy,
prawie twoje widzę oczęta
błękitne, jako niebiosy
O synku mój rumiany,
prawie twoje widzę usta rozchylone.
Ołtarza się chwytasz kolany,
wyginasz rozpacznie rączęta…
A! węże! — węże wplecione
w twoje ciało… Cha cha — — a wiesz ty, co zostało?

pokazuje na studnię

pochyla się ku studni

kładzie się na ziemi

nasłuchuje

Tam grają. — — — na dnie topieli
na dnie tej studni głębokiej
i wołają, nawołują ku mnie:
„Ojcze —- ojcze — my w trumnie —
chcesz ma obaczyć żywemi — —”.


ORSZAK TROILUSA

zabrawszy konika i przybory stroju i łuk i kołczan Pozejdona.

oddalił się poza wrota

i słychać jak idą przy fletach

LAOKOON

nasłuchuje


Wyrzekłeś — — żyjesz z niemi…


PRIAM

odchodzi

CHÓR CHŁOPCÓW

słychać z za wrót


Zielony wał, zielonych wód!
Przejdziem go w bród,
hej morze, falo, hej morze!
Pozejdon Bóg
potrząsa róg,
piorunem rwie przestworze.
Rumaku hej, koniku hej,
wstań z wód, wstań z wód, wstań z wód.
Zielony wał, pieniących fal,
hej morze!
Przejdziesz go w bród,
koniku hej,
wędzidło ci założę!


głosy giną w oddali

LAOKOON

podnosi się z ziemi

zamyka wrota

stoi chwilę u wrót, jakby w zapomnieniu

postępuje ku studni

zrzuca z pokrywy drewnianej głaz ciężki

pokrywa studni na sznurach dźwiga się sama ku górze

LAOKOOK

klęka

twarz jego mieni się trwogą

oblicze kryje do ziemi

leży stężały z trwogi.

Po długiej chwili

nad ocembrowaniem kamiennem studni kołyszą w ciemności dwa wielkie połyskujące łby:

WĘŻE

### [XII] NA POKŁADZIE OKRĘTU ODYSA

ODYS

wszedł na pomost okrętu

TOWARZYSZE

idą za nim

ODYS

usiada


Przedewszystkiem podajcie mi wór z winem; ci bowiem, którzy ugościli mnie, sobą byli zajęci i o skrzepieniu sił moich nie pomyśleli.

pije wino

Byli może wiedzeni przeczuciem, że sił moich wszystkich użyję na ich szyderstwo i umniejszenie ich potęgi, która wiele zmalała w mych oczach, którym niejedno zobaczył z bliska.

pije wino

Wracam z Troi.


TOWARZYSZE

posiadali na deskach i poręczach

ODYS


Przede wszystkim podajcie mi suchary z moich skrzyń, o których wiem pewno, że nie są zaprawne jadem żadnej trucizny, i które jedząc, przypomnę sobie domostwo moje i przeszłoroczne zbiory zbóż, i żonę moją. Wracam z Troi.

je suchar

Gdy wam opowiem wszystko, co zaszło dotąd, a poczęło się z wieczora dnia dzisiejszego, zasnę, a wy zbudzicie mnie dopiero wówczas, gdy wykonacie wszystko to, co wam przeznaczyłem do działania. I opowiadanie moje zacznę od tego, co uczynić wypada wam, abyście nie sądzili, że tylko umyśliłem chwalić się przed wami i że to, co wy macie zdziałać, już nigdy was nie uczyni mnie równymi.

pije wino

Weźmiecie powrozy grube i przygotujecie je tak, aby zarzucone na szyję i ściągnięte, śmierć łatwą dały tym, których z miasta wywiodłem, a którzy nad brzegiem morza odprawują obrzęd uroczysty.

Jest ich prawie tylu, co was. Więc pójdziecie wszyscy. I powoli, po jednemu się zbliżając, jakobyście niejako muszli a krabiów szukali, pochyleni podejdziecie ku nim i zwabiać ich będziecie pojedynczo ku sobie.

Jeden zaś niech patrzy z dala i bieg cały zdarzenia obejmie bystrze — i świstawką da znak, kiedy macie zarzucić powrozy. Księżyc ten będzie świecił jeszcze równie jasno, jak tej świeci chwili — a cichość i milczenie zależy jedynie od waszego rozsądku.

Wtedy zabierzecie wszystką porzuconą przez nich odzież i stroje, i przybory i wrócicie do mnie, i staniecie nade mną śpiącym.

pije wino

Dobranoc.


układa się do snu

zasypia

### [XIII] W NAMIOCIE DIOMEDESA

DIOMEDES

siedzi skulony

TERSYSTES

wchodzi niosąc toboły


Cóż to? Czuwasz tej nocy?


DIOMEDES

milczy

TERSYSTES


Krwi moja rodzona.
Jestem twój krewny — w tym cześć moja cała.
Poza tym jestem niczym. — Ciebie to nie boli,
że ja w tłum szary wszedłem, że zginąłem w tłumie.
Myślisz, że jestem niczym i że nic nie umiem?
Wielki człowieku, pozwól przespać się w namiocie
gdzie w kącie…?


DIOMEDES

milczy

TERSYSTES


Lub gdy nie śpisz, na twoim posłaniu — ?
Spać muszę, bowiem mam się zbudzić na zaraniu.

kładzie się

Myśl, myśl, mój wielki bracie. Nie zdarza się codzień,
żebyś myślał. U ciebie myśl rzadki przechodzień.
Teraz czuję, gdy patrzę na twą dziwną postać,
żeś ty może mój krewny i możesz mi sprostać.
Gdyby nie to, żem śpiący, mógłbym długo prawić;
smutek twój bym rozprószył i zdołał zabawić.
Lecz jestem wyczerpany z sił w służbie narodu.
Jeźli masz jaki udziec, daj, bo łaknę z głodu.
Pozwól, sam sięgnę ręką. — Rozkoszuj się ciszą. —
W każdym namiocie wiem, gdzie połcie wiszą.

bierze połeć słoniny

Myśl, myśl. Myśl kształci ducha, rozwija, uzbraja.
Myśl, jak wino — opęta ducha i upaja.
Masz tu wino?


DIOMEDES

chrapie

TERSYSTES

maca za winem


Wór pusty. — Spił się niestatecznie.
Kiedyż ku temu wzrośnie duch, by żył społecznie.

znajduje inny wór

Jest drugi wór. Wysączę i tym go przygnębię,
że w samolubstwie służył własnej gębie,
że mu przez myśl nie przejdą ci biedacy, ludzie,
co przy jego namiocie tu pracują w trudzie.
Dzięki, żeś mnie oświecił, Zewsie dobrodzieju,
żeś mi nie dał zapomnieć, ktom jest…..


ONEIROS

unoszący się w powietrzu, potrąca go nogą


Pij złodzieju!


TERSYSTES

opuszcza wór z winem

pogląda ku Diomedesowi

DIOMEDES

śpi

TERSYTES


Przez sen gada.


ONEIROS

unoszący się nad Diomedesem


Morderco! Patrz, krwi rzeka płynie!


przyrzuca Diomedesa płachtą

TERSYTES


Wino go trochę mroczy. — Czuję się wzmocniony.

przykrywa się z głową na posłaniu

Zasnę z workiem, jak ojciec Zews obok Latony.
Kto wie, czy nie pochodzę od Zewsa? Być może.
Zews tak często do gustu zmieniał twórcze łoże.


zasypia

DIOMEDES

szarpie się, spętany płachtą Oneirosa


Trupie! Oderwać rąk….!! Masz! — Upadła!


ONEIROS


Podły.
Zepchnij ją na dno rzeki!


DIOMEDES

budzi się

usiłuje się uwolnić od Oneirosa

chce go zrzucić z siebie

ONEIROS

udaje jęki człowieka mordowanego

DIOMEDES

jakby kogoś ciskał w przepaść z wysoka

ONEIROS

ulatując w powietrzu

śmieje się


Cha, cha!


DIOMEDES

ockniony


Noc się sili.
Już nie pamiętam nic. — Jutrzejsze rano:
dla mnie słoneczny dzień. — Trupy nie wstaną.
Moc się Boża przez moje objawiła czyny;
tyleż, co mojej, boskiej w nich jest winy.
Lećcie straszydła precz. — Minęła trwoga.
Niech mnie ogląda dzień rzezańcem Boga.


### [XIV] NAD SKAMANDREM

ACHILLES

siedzi na urwistym brzegu

skalony I zapatrzony i zasłuchany w wodę

FALE

przepływające:


1. I dla kogoż ty będziesz siły twe marnował?
2. Bogini cię zrodziła, a Bóg cię wychował.
3. Maszże być sługą cudzym, na czyjej niewoli?
4. Jesteś z tych, co jak lemiesz przejść mają po roli.
5. Za cóż tobie ci ludzie, jeźlić urągają — — ?
6. Żeś synem Bożym jest, uznać cię mają.
7. Na tobie spełni się dola człowieka.
8. Czekaj, wytrwaj twą siłą, królestwo cię czeka.
9. Królestwo ponad wszystką ziem twego narodu.
10. U szczytów sławy polężesz za młodu.
11. Nie wrócisz do ojczyzny, iżeś śmiał odpłynąć.
12. Tutaj tobie znaczono zwyciężyć i zginąć.


zastój

FALE

znów płyną:


1. W sieć losów jesteś przez Bogów złowiony.
2. Strzeż się, bo przez najbliższych twych będziesz zdradzony.
3. Cokolwiek chciałbyś myśleć, ich wola wprzód bieży.
4. Czyhają, jako sępi, na swoich szermierzy.
5. Przyznają tobie sławę, lecz za cenę zgonu.
6. Sławę z śmiertelnym ciosem Bóg ześle ci z tronu.
7. W tobie jest objawiona potęga człowieka.
8. Człowiek przed losem swoim daremno ucieka.
9. Możesz czas twój ostatni na twą zemstę użyć.
10. Nikt nie ma mocy życia przykręcić lub zdłużyć.
11. Możesz przed zgonem w pożar zognić twego ducha.
12. Ciało pokrywa marna jest, skorupa krucha.


zastój

FALE

znów płyną:


1. Żywot twój nie na jednym zakończy się bycie.
2. Będziesz się błąkał duchem we gwiazd zawierusze.
3. Aż trud podejmiesz nowy, nowe zaczniesz życie.
4. W odległe wbiegniesz puszcze, nad jeziorne głusze.
5. Jako orzeł polecisz na skrzydłach niesiony.
6. W górnym locie zapomnisz, gdzie rodzinne strony.
7. Wyzwoleń będziesz duchem z ciała i pamięci.
8. Zginą wszyscy, co z tobą dziś walczą przeklęci.
9. Wzbudzisz nowe narody do siły i czynu.
10. I zginiesz jako teraz, gdy sięgniesz wawrzynu.
11. Skrzydła orle na kasku twoim się rozszerzą.
12. Przemóż Śmierć! — Ducha twego siłą zgonu mierzą!


CENTAUR

nadbiegł i przystanął nad urwiskiem


Eheu, Eheu, Pelido!
Jak wartko dnie twe płyną,
jak w przepaść noce idą.
Jak młodość, hej, ulata
na krańce kędyś świata.
Jak twoje myśli lecą
po wodzie, po tej fali;
ani ku tobie wrócą
z tej morskiej wielkiej dali.
Ino je porwie morze
na wały, hej, na wody —
Pelido, hej, Pelido,
chowańcu ty mój młody!
Pomnisz, jakoś z Centaurem
Wybiegał w las na harce;
jako się drzewa-starce
patrzyły na twe obroty — ?
A tyś się łukiem zmierzył
i wycisnął grotem, i uderzył — ?
Nie chybią twoje groty!
Pomnisz, jakoś spoczął pod laurem — ?
Pod laurem spocząłeś w cieniu
i słuchałeś jako Centaur dzwoni
na złotostrunnej lirze:
o Sławie, o bohatyrze,
o walce, mnogiej zdobyczy —
a twarz się twoja płoni
i twe siły rozważasz w sumieniu.


przebiega górą urwiskiem i przepada

FALE

niosą ciało Pentezilei

FALA


Kochankę twoją niosę,
patrz, dziewczę jasnowłose,
patrz, oczy ma otwarte,
patrz, usta ma w uśmiechu.
Jakiż okrutnik zabił tę urodę?
Patrz, szyja ściśnięta pętlicą,
patrz w jej lico.
czyli nie cudne?
czyli nie milsza niż Bryzejka,
która twoją była kochanką — ?


ACHILLES

przyjmuje z rąk Fal ciało Pentezylei

dzierży ją w objęciach martwą


Fala drwi ze mnie. Noc śle na mnie trwogi.
Któż jesteś, dziewczę niesione przez fale?
Śmierć cię spokojna ujęła.
Dziewczyno! Rzeko płyń, skończone żale…..
Umarła abo li zasnęła — ?
Czyli cię miłość okrutna uśpiła?
Omdlałe gnie się twoje ciało;
o luba, dałbym życie moje,
gdyby to życie tobie dało.
W dziwnym zdarzeniu, z Bogów woli
ku mnie spłynęło twoje ciało.
Przyszłaś u kresu mojej doli,
gdy serce kochać już przestało.
Wszystko, com kochał i polubił,
złość ludzka, zawiść mi wydziera.
Spłynęłaś, abym cię poślubił,
gdy cię spokojna śmierć ujęła.
O luba, dałbym moje życie,
gdyby to życie dało tobie.
Przyjm pocałunek, boskie dziecię.
Miłość zakwita na grobie.


całuje ją umarłą

całuje i pieści trupa

PENTEZILEA


Gdzieżem jest? — Patrzę. — Duch się mój obudził.
Tyżeś jest przy mnie, kochanku,
tyś całowaniem mię poślubił,
do miasta pójdziem o poranku,
gdy słońce błyśnie, o świcie —
Ktoś jest, coś mi powrócił życie — ?
Ktoś jest, co pieścisz mnie tak czule,
ty, co całujesz mnie umarłą — ?
O patrz, te rany, patrz me bóle —
ran moich tyle się otwarło.
O, lepsza śmierć i zapomnienie.
Sen wieczny — moc mię twoja budzi. —
Pocałuj — — nie chcę żyć śród ludzi.
Daleko jeszcze te promienie
Słońca? — Noc jeszcze głucha. — —
Jutrzejszy dzień da wyzwolenie
nocy twojego ducha.
Dobranoc…..


ACHILLES


Czyjeż słowa słyszę — ?
Mowa to duszy, moc upiorna.
Dobranoc, niech cię niosą fale.
To ja sam za nią mówię,
a fala szemrze przekorna:
dobranoc. — Już cię woda niesie.
Dobranoc — miłość moja płynie.


oddaje Falom ciało Pentezilei

FALE

płyną unosząc umarłą

ACHILLES

usiadł był tuż u skraju fal, wpatrzony i zasłuchany w wodę


O matko moja, rodzicielko,
Sławę roiłaś dla mnie wielką,
Sławę młodemu wiekopomną.
Czyliś już wróżby twej niepomną,
czy przepomniałaś o twym synie?


FALE

przepływające:


1. I dla kogóż ty będziesz siły twe marnował?
2. Bogini cię zrodziła, a Bóg cię wychował.
3. Maszże być sługą cudzym na czyjej niewoli?
4. Jesteś z tych, co jak lemiesz przejść mają po roli.
5. Za cóż tobie ci ludzie, jeźlić urągają?
6. Żeś synem Bożym jest, uznać cię mają.
7. Na tobie spełni się dola człowieka.
8. Czekaj, wytrwaj twą siłą, królestwo cię czeka.
9. Królestwo ponad wszystką ziem twego narodu.
10. U szczytów sławy polężesz za młodu.
11. Nie wrócisz do ojczyzny, iżeś śmiał odpłynąć.
12. Tutaj tobie znaczono zwyciężyć i zginąć.


zastój

FALE

znów płyną

I znów coś szemrzą, szepcą, gwarzą,
raz go pociechy słowem darzą;
to mącą słowem światło ducha.
On zadumany fal tych słucha.
jak szemrzą, szepcą, gwarzą, płyną
igrają, w oczach wstają, giną.

### [XV] NAD MORZEM

Na ławicy piasku, śród łodzi i okrętów, rojowisko rzemieślników, zajętych pracą.

TERSYTES

wchodzi

przystaje

kijem kreśli znaki po piasku

przystają i gromadzą się koło niego

gdy się zbierze spora liczba gapiów

TERSYTES

porzuca kijek

wskakuje na beczkę i poczyna:


Oto jako zawsze z maluczkich powstaje ogrom.

Z rzeczy na pozór niepozornej rzecz, która wszelkim pozorom sprosta i przerośnie te nawet szczyty, ku którym myśl wasza nie sięgła.

O myśl waszą tu idzie.

Idzie o nią mianowicie, aby szła, a nie stała w miejscu, jak oto w miejscu stoją wasze okręty.

Waszych rąk dzieła, mianowicie te okręty stoją w miejscu.

A oto za ruchem waszych okrętów i żagli pójdzie myśl wasza.

Krótko: Po co wy tu siedzicie?

Wielkości rzuciliście już ten ochłap i pokłonili się, jakby tego wymagała wasza pycha i zarozumiałość. Aleć nie dla samej pychy i zarozumiałości żyjecie? Może wam być indziej i lepiej, aleć to jest nieznane i niech wprzódy takie orzechy rozgryzają same Bogi.

Krótko: chodźcie do domu.

Rzućcie jedno piękno dla piękna kształtu drugiego. Zarzućcie wystawanie po cudzych brzegach, może nawet w skutku wzniosie zdobycznością, ale zbyt dybiące trudami na waszą krew i żywot wasz niedoceniony. Zarzućcie dla piękna powrotu, zieleni morskich wałów, dla myśli powitalnej rodzimych strzech i tego dymu woniącego z kominów rodzimych waszych chat.

Dla chat waszych, kominów i dymu!

Krótko: to samo mówi Achilles, tylko Achilles nie umie mówić waszym językiem.

Wielbię wielkość i lubię słuchać opowiadań o rzeczach wielkich, ale aliści wielkość jest różna. I często nie wymiar jest tym czynnikiem ostatecznym.

Oto: współczucie oceniać ma miarę wielkości.

Rozumiecie mnie teraz, gdy w osierdziu waszem to samo rodzi się uczucie, które mnie w słowach ku wam skłania.

Idźcie za uczuciem waszem, za osierdzia waszego pożądaniem, a stworzycie wielkość dla was, podług waszej miary.

Tę wielkość własną.

Nowy stworzycie niejako kształt i rozmiar.

Krótko: ładujcie okręty i w drogę.

Wylądujemy w Tenedos i tam zjemy obiad, nie zapominając o Zewsie, Apollinie, półboskich Atrydach, Achillesie i tym podobnych.

Niech żyje pamięć o Achillesie; bo choć Achilles pamięć ma krótką, ale pamięć jego myśli należy do nas, do narodu.

Nie wiadomo jeszcze we wszech rzeczy mierze, kto ze swą miarą i wiarą ostanie — ?

Nie trzeba i źle jest po najwyższe w pysze sięgać, gdy najwyższe znać można ze słuchu. Owszem, niech się rozwija, ale nie kosztem waszego zdrowia ani kosztem całości skóry waszej.

Jeśli co kto może — może, powtarzam — niech może sam.

Ku czemuż my potrzebni? — My, mówię — to jest wy. Ku czemuż wy?

Patrzcie na wały tej wody. — Na srebrem pieniące się wały morza, na te bałwany wiekuistego żywiołu. Oto uderzają i wracają. Skarby swej toni i łona swego skorpiony porzucając na wybrzeżu. —

Skorpiony porzucone w suszy zaginą, a narodu fala w głębinie swej wiecznie odżyje.

Atrydzi — to skorpiony! A bałwany te słone, żywioł ten odżywczy, to naród, to wy! To my!! Czyli jedno jesteście z tym piaskiem, przez który rzeka abo potok płynie?

Rzeko, mówię, rzeszo! Potoku, mówię, i żywy strumieniu narodu!

Wracaj, gdzie ci dobrze.

Albowiem chciano cię tu wywieść celem przesiedlenia i łupiestwa; by inni część twoją ojczystą wzięli i zagrabili.

Bednarze jesteście i cieśle! Tkacze, koszykarze i garncarze! Kucharze i siodlarze!

W waszem ręku żołądek narodu i jego skrzynie i ubiory.

Mosiądz jego i złoto jego gnie się w waszym ręku. Praca rąk waszych jest nieustająca i pilna i ona jest podstawą kaprysów tych, którzy wami rządzą.

W waszym więc ręku są kaprysy tych, którzy nad wami kapryszą.

Zakres wasz jest mały, ale doniosły.

Waszego potrzebujecie człowieka, który by waszym był rzecznikiem.

Ja, że wśród was wyrosłem ponad was, ja, że handluję rozmaitościami, duszę waszą złożoną objąć, pojąć, ukochać i do łona przycisnąć mogę.

Niejako jakby mogę.

Wracajcie ze mną. A utworzymy Pospolitą-Rzecz z waszych siodeł i skrzynek, z potrawu i jadła, z garnków i koszyków, z rozmaitości i drobnostek, z pracy rąk waszych. Przez was, dla was — obywatele przyszłości.

Męże do czynu!

W Tenedos spożyjemy pierwszy posiłek.

A od Tenedos Bóg się już dziełu naszemu przeciwstawiał nie będzie.

Bóg i naród.

Naród i Bóg! Wielkość w ogromie spotęgowanej woli maluczkich.

Mała wielkość! Swoja!!

zachwycony sobą

Pogoda jest i wiatr mię z tyłu podwiewa pomyślny. Wiatr ku ojczyźnie — że i pracy wiele żeglarzom nie przyda.

wskazuje obnażone wichrem łydki

Boży to znak.

Znak! Bóg! Wielkość! Pogoda!

Obiad w Tenedos!


WSZYSCY

krzyczą

oklaskują Tersystesa

TERSYSTES

wzruszony

poseła od ust całusy

### [XVI] W NAMIOCIE ACHILLESA

DZIEWCZYNA


Już dzień. — Więc to mi przyrzekasz,
że nie weźmiesz dziś na się zbroi?


PATROKLOS


To ci pewno przyrzeknę, dziewczyno,
że jak wrócisz do mnie jeszcze kiedy,
to cię przyjmę na moje posłanie.


DZIEWCZYNA


Czy jesteście Achilles, wy panie?
Czy jesteście ten drugi młodzieniec,
co z nim śpi — ?


PATROKLOS


Którego byś wolała?


DZIEWCZYNA


Ciebie, ale żebyś ty był ten, co go płacze Brizejka.


PATROKLOS


A więc płacze Brizeis w niewoli?


DZIEWCZYNA


Płacze, póki się nie zaśmieje,
jak się śmieje, to zaś nie płacze.
A to ci tak wytłumaczę,
że się wezwyczai powoli.

wstaje z posłania

Już dzień. —

nadziewa chustę

Jużem uciekła.


ucieka

PATROKLOS

wołając za nią z posłania


Hej, zostań lepiej, bo tam weźmiesz chłostę,
jeźli cię złapią. — — Hej!


ACHILLES

wbiega


Wołasz na kogo?


PATROKLOS


Całyś w ogniu, krew bije ci na twarz płomieniem.


ACHILLES


A ty czem zrumieniony — ?


PATROKLOS


Miałem tu dziewczynę.


ACHILLES


Nie dziewczyna mi w myśli. — A! ten błazen z piekła
w szyderstwo głupstwa zawlókł myśli moje,
że zrumieniony gniewem wstydnym stoję.
Gawiedź co głupią zebrał po obozie
i za pieniądze wyłudzone Troi
płynie przez morze, przez zielone fale,
głosząc, że woli dym z rodzimej strzechy
niźli zdobyte zbrodnią wielkie czyny.
I że płynie ku wyspom, kędy ja, Pelida,
niebawem za nim pójdę — ?


PATROKLOS


To pewno Atryda
podmówił go — by udał i ciebie ośmieszył.


ACHILLES


I przed kim — ? Li przede mną chyba tylko samym?
Za cóż ja mam ich myśli, wagę i uznanie?
Wstyd mnie pali, że błazen taki mnie jest w stanie
z imieniem swoim złączyć i głośno powiadać,
że przychodził tu do mnie myśl moją wybadać
i że to wszystko wysnuł z mojego milczenia.
Że jestem jemu równy na wagę myślenia.


PATROKLOS


Gdzieżeś bywał tej nocy?


ACHILLES


Przesiedziałem całą
żaląc się morskim wałom, a morze słuchało.


PATROKLOS


I czego-żeś się żalił?


ACHILLES


A czy ja wiem czego — ?
Że chytrzy okradają zawsze szlachetnego.
Że kto szlachetny, może poskarżyć się niebu;
że go głupiec wychwalać będzie w dzień pogrzebu.
Myśli moje! — Hej, w pościg za wami chyżemi?

wyrzuca bełt z cięciwy

Patrz, jak strzała obiegła. Wbiła się do ziemi.


próbuje ostrzów

PATROKLOS


Cóż to, próbujesz grotów —?


ACHILLES


Próbuję czy ostre.


PATROKLOS


Ostrzyłem.


ACHILLES


— — Widziałeś ty Hektora siostrę?


PATROKLOS


Nie widziałem, lecz wtedy będę ją oglądać,
gdy, jako branki, łupem mogę jej zażądać.


ACHILLES


Tak — — tyś ode mnie młodszy i chciałbyś się wsławić.


PATROKLOS


Maszli ty sławy dosyć?


ACHILLES


Ludźmi chcę się bawić.
Łotrów karać, szlachetnym dłoń podawać śmiele,
choćby to mieli moi być nieprzyjaciele.


PATROKLOS


Co ty mówisz?


ACIHLLES


To mówię, ku czemu myśl wzrosła.


PATROKLOS


Bo, mój bracie, powtarzasz zdanie tego osła.


ACHILLES


Tersytesa! — On jak pies u nóg moich leżał
i bawił mnie szczekaniem.


PATROKLOS


Głosi, żeś się zwierzał.


ACHILLES


Ja się temu durniowi zwierzałem? I z czego?
Ten robak śmiał powiedzieć, żem dzielił myśl jego.
Że co się w mojej piersi obudziło duszą,
jest tym samym, co podłe policzki wykrztuszą.
Gniew mnie próżny porywa. Na kogóż się złoszczę?
Pies, co się czołgał tu za moją nogą,
a dzisiaj jest ostoją tym, których ja chłoszczę
czynem, że mnie naprzeciw wszyscy nic nie mogą!
Obić jego powrósłem, rzemieniem czy płazem — ?
Śmieć nie godzien, bym moim jego tknął żelazem.
Nie godzien, bym ja karcił go. — Śmieją się ze mnie!
Bo wszystko, com powiedział tam, rzekłem daremnie.
Bo jeźli takie błazny mnie dziś posłuch dają,
czym są ognie, co w piersi Achilla powstają — ?
Bo jeźli takie płazy, robactwo i brudy
garną się k'mojej myśli — skalane me trudy.
Gdy Achilles w swej dumie żagle w lot rozwinął,
wśród oklasków narodu Tersytes odpłynął!


płacze

PATROKLOS


Płaczesz…?


ACHILLES


Bo teraz widzę, żem jeno do miecza.
Żem wtedy jeno panem, gdy miecz w rękę chwycę;
że gdy mówię — me słowa obrócą na nice,
że słowa są ciężarem. — Wezmę młot i zwalę,
wpadnę w ich rojowisko i myśl mą ocalę!!


zrywa się

biegnie

PATROKLOS


Co chcesz czynić?!


ACHILLES


Rzecz wielką. Na wszystko się ważę
W sojuszu będę żył z tym, co mnie godny.
Jestem równie, jak Hektor, na podłą krew głodny.
Pozostanę — lecz łotrów pokryją cmentarze.


PATROKLOS


Ne Zewsa, co chcesz czynić!?


ACHILLES


Przez Zewsa się stanie.
Tej chwili Hektorowi poślę tarcz, wyzwanie.
I przed Hektorem duszę mą odsłonię całą.
Niech się dzieje, co dawno trza, żeby się stało.
I niech jeno szlachetni władają nad światem,
powiem, że przyjacielem chcę mu być i bratem!


PATROKLOS

się chwieje

klęka

ACHILLES


Dziecko moje najmilsze, co tobie?


PATROKLOS


Nic bracie.
Lecz myślę, że jednego mnie tutaj kochacie,
że jednego mnie jeno lubicie. — Gdy wola,
pozwólcie, bym Achilla tarcz ja wiódł do pola.
Bym ja wezwał Hektora.


ACHILLES


Przysięgasz?


PATROKLOS


Twej sławie


ACHILLES


Wiedz, że śmierć czeka tego, kto przysięgę łamie.


PATROKLOS


Sądzę, że jeden za cię ja godnie się sprawię.


ACHILLES


Przysięgnę sojusz ludom, co dotąd walczyły.
Na hańbę złu szlachetne dziś połączę siły.
Już z dawna Poliksenę dają mi tam w Troi.
Niech poznają, kim jestem dziś, wrogowie moi!
Poliksenę dla ciebie przeznaczam, mój synu.
Dla ciebie jestem gotów wyrzec się wawrzynu:
nieśmiertelnej mej sławy w zabójstwie Hektora.
Teraz, dziecko, dla ciebie jest działania pora.
Jestem na to, bym tępił zło i siłę podłą.
Nie co inne, to jeno, płynąć mnie tu wiodło.
Dziś, gdy widzę, jak podłość mnie oplotła sidłem,
nie czas, bym ja oszustwa cudze skrywał skrzydłem.
Spiesz się, mój ty najmilszy, duszy mojej gończe.
Nieś mą tarcz — niech ja wojnę narodów zakończę!


PATROKLOS

podszedł ku wejściu

daje komuś znaki

znika na chwilę

i tejże chwili wraca

ACHILLES


Czy ty wierzysz, mój chłopcze, ażeby Bryzejka
tak kochała Atrydę, jak mnie — ?


PATROKLOS


Bracie, nie wiem.


ACHILLES


Czy ty wierzysz, by ona z tem samem zarzewiem
w oczach patrzyła k'niemu, co patrzyła ku mnie?


PATROKLOS


I po cóż myśleć o niej.


ACHILLES


Westchnąłeś.


PATROKLOS


Rozumnie
byłoby milczeć.


ACHILLES


Szydzisz.


PATROKLOS


Żal mi może
Lecz jeszcze nie wiem czego, czyli jej, czy ciebie?
Czyli tego, co było, gdy była tu z nami?
Czyli tego, że padnie razem z Atrydami,
jako słuszny łup śmierci, który wszystkich sięże,
skoro się zaczniesz mścić.


nadziewa na się pancerz Achillesa

ACHILLES


Zostaw oręże.


PATROKLOS


Co się gniewasz? — Tę twoją polubiłem zbroję
i szczęk ten lubię dźwięczny twojego pancerza.


ACHILLES


Przestań — już mi mówiłeś — o ciebie się boję.
Nie bierzże mojej zbroi.


PATROKLOS


Nie chcesz, bym rycerza
udał, gdy na się wezmę twój strój. Czyś zazdrośny?


ACHILLES


Nie. Jedno wiem, że Hektor łuk dalekonośny
dzierży jako nikt inny i oszczep potężny.
I gdybyś ty na chwilę mą zbroją orężny
wybiegł — toby na ciebie przypadli czeredą,
zanimbyś jeszcze sprawił to poselstwo moje.


PATROKLOS


Jedno błagam, Pelido — daj mi dziś twą zbroję.
Postraszę ich Pelidą.


ACHILLES

który posłyszał turkot przed namiotem


A wóz komu wiedą?


PATROKLOS


Jechać chcę wzdłuż Skamandru. Opodal nad rzeką
zjadę ku źródłom; konie napoję i wrócę.
Będą myśleć, że jedzie Pelida. Zasmucę
wszystkich, gdy ujrzą, żem wozem zawrócił.


ACHILLES


Wracaj. Tu ciebie czekam. Nie skręcaj daleko.
Wracaj.


PATROKLOS


Czy bardzo o mnie byś się smucił?


ACHILLES


Pleciesz, dziecko — pozwalam — nadto-żeś mi miły.


PATROKLOS

w pełnej zbroi


A ty zawsze myślałeś, że nie mam dość siły,
by te płaty udźwignąć…


ACHILLES


A stroją cię pięknie.


PATROKLOS


Zda mi się, żem Achilles, jak zbroja ta dźwięknie.


wybiega

### [XVII] POD MURAMI

Przeciw siebie stoją na wozach:

HEKTOR

w pełnej zbroi

PATROKLOS

w pełnej zbroi

w prawej dłoni ma wzniesioną gałązkę zieloną

HEKTOR


Przynosisz pokój. — Gardzę twoim mirem!


PATROKLOS


Nie! W twarz tę gałąź chciałem rzucić tobie.


HEKTOR


Wiesz-li kto jestem?


PATROKLOS


Wiem, idziesz z Iljonu,
nadziałeś zbroję, gotuj się do boju.


HEKTOR


Twoi w obozie głoszą dzień pokoju.


PATROKLOS


Czyli uznajesz mir ten z Atrydami?


HEKTOR


Kimkolwiek jesteś, przybyłeś z łotrami.
Z tych idziesz grona, których nienawidzę.


PATROKLOS


Wiedz: jak ty równie, nienawiść mam dla nich,
Ale są moi i mścić chcę się za nich.


HEKTOR


Wiedz: równy tobie jestem w mojej woli;
walczę w obronie sprawców mej niedoli.


PATROKLOS


Widzę, że działasz przeciw tym, co w grodzie,
gdy inni wszystko sposobią ku zgodzie.


HEKTOR


Widzę, żeś wybiegł przeciw samowolny;
w tej zbroi, którą jeno Achill dźwignie.


PATROKLOS


Sądzisz, żem zbroi udźwignąć nie zdolny.
Zabij mnie, jeźli żądasz, bym zszedł z drogi.


HEKTOR


Poznać cię muszę wpierw, czyli nie kłamiesz,
ty, co Achilla bierzesz na się postać.


PATROKLOS


Więc strąć twym mieczem kask, gdy chcesz mnie dostać.


HEKTOR


Kask zejmij! — Patrzaj — oto kask zejmuję.


zdjął kask

AUTOMEDON

kierujący konie wozu Patroklosa


Hektor!!


PATROKLOS


O biada ci, gdy zgonu chwila
drugiego każe lękać się Achilla.


HEKTOR


Kłamiesz twą postać — i śmierć będzie karą,
żeś śmiał me oczy Pelidą zatrwożyć.


PATROKLOS


Zadrżałeś! — Możesz mnie zabić, gdy wola;
lecz strzeż się wtedy pojrzeć w twarz Pelidzie.


zdejmuje kask

HEKTOR


Kłamca! — rumienić się będzie we wstydzie,
żeś się zasłaniał, chłopcze, jego tarczą.


PATROKLOS


Strzeż się, Hektorze, bo ten za mną idzie,
którego moce mocy twojej starczą.


HEKTOR


Więc w proch, chłopaku! Gniesz się pod ciężarem..


PATROKLOS


Dzień mój ostatni tobie śmierć zwiastuje.
Szedłem tu do cię z Achillesa darem,
z gałęzią miru dla ciebie jedynie
i oto tak to poselstwo sprawuję,
byś mężem woli uznał mnie w mym czynie.


łamie gałąź

rzuca przed Hektora

nadziewa kask

HEKTOR

nadziewa kask

wozy ruszają przeciw sobie

### [XVIII] W NAMIOCIE AGAMEMNONA

ODYS

wchodzi


Wracam — — lecz jeszcze nie skończone dzieło,
dzieło zniszczenia.

kładzie palec na ustach

Cyt. — Mówię za wiele.
Trzeba, by żadne serce nie pojęło
tego, co moja pomyślała głowa.
Spełniłem w noc tę dzieło, dziś reszta się stanie.
Ujrzysz mnie jeszcze w niejednej przemianie.
Przyjm wszystko jako rzecz znaną.
Niechaj ofiara krwi będzie gotowa.
Spieszno mi odejść. — Ty uświęcisz zgodę,
zgodę rzekomą.


AGAMEMNON


Kłamać?


ODYS

wskazując na niego


Tak w tej mierze.
Mnie teraz kłamiesz: — — że potrafisz, wierzę.


odchodzi

AGAMEMNON

uderza w tarcz

ZBROJNI

wchodzą

AGAMEMNON

wyprowadza Rezosa

REZOS

wchodzi

AGAMEMNON

do Rezosa


Otoś jest wolny. — — Oto twoje szaty.
Straż moja schwytała złoczyńce.
Pospieszysz w miasto dziś wieścią bogaty.
Witać cię będą jako dobroczyńcę.
Wieczysty sojusz zawieram z Iljonem
i żem śmiał z Bogiem mórz walczyć żelazem,
boć Ilion święte miasto Pozejdona,
więc siedmiu zbrojnych sojusz święcę zgonem;
straszliwą śmiercią siedmiu zbrojnych skona.
Pozejdonową dziś kąpią kobyłę
w fal morskich słonej topieli.
Oto Pozejdon swą objawia siłę:
i ci, co z sobą na bój stanąć mieli,
krzywdy i straty głoszą za niebyłe,
by w zapomnieniu mir wieczysty wzięli,
Ustrój się godnie. W niezadługim czasie
powiedziesz Boga Centaura do grodu.
Tam oczekuje was Święto narodu.


REZOS

oddala się

ZBROJNI

niosą za nim jego ubiory

DZIEWCZYNA

wbiega

AGAMEMNON


Skąd wracasz —?


DOZORCA DZIEWCZĄT

wbiegł za dziewczyną

AGAMEMNON

do dozorcy


Za nią ty odpowiesz.


DOZORCA DZIEWCZĄT


Myślę, że była u kochanka.


AGAMEMNON


Utopić.


DZIEWCZYNA


Wracam od Pelidy.
Byłam go przestrzedz — i zostałam.


AGAMEMNON


Kto cię posłał?


DZIEWCZYNA


Jego branka.


AGAMEMNON


Więc w zamian wzięłaś jej kochanka.


DZIEWCZYNA


Ogniami temi jeszcze pałam,
które mi dał w uścisku.


AGAMEMNON


I przed czem byłai go przestrzegać?


DZIEWCZYNA


By się nie ważył dziś wybiegać
ni wozem, ani pieszo z bronią,
bo śmierć królować ma w igrzysku,
i z tym orędziem sługi twoje
przez cały obóz ganią.
A żem została, chłostaj biczem,
Eros tu winę moją zmniejszy — —
młodszy od ciebie i ładniejszy.


HIPODAMIA

podsłuchiwała, naraz staje we drzwiach namiotu


To nie on!


DZIEWCZYNA


Wszystko mi to jedno.
Jeszcze ramiona jego czuję
i słowa, co mi szeptał.


HIPODAMIA


Myślisz, by Achill miłość moją
na pierwszym dniu rozstania deptał?


DZIEWCZYNA


A jednak cię trucizna truje
zazdrości; — nie dbam o złość twoją.


AGAMEMNON


Jeźli to Achill był ten miły,
co cię dziś gościł nocą,
i jeźli twoich słów posłucha —
powiodą cię doń sługowie.
O co rozumu przewagą
darmo się silą królowie:
żeś ty zdeptała jego ducha
powabem twego ciała.


HIPODAMIA


Jeźli to Achill był ten miły,
co cię dziś pieścił nocą
i tulił do piersi nagą —
to patrzeć ino, jak wybieży
we złotej swoich zbrój odzieży,
i tegom ino chciała!


AGAMEMNON


Czego?


HIPODAMIA


By szedł przeciw twej woli.


AGAMEMNON


Zginie!


HIPODAMIA


A czyliż mu to zginąć pozwoli
tylu tbrajnyeh królów i mężów!?


AGAMEMNON


Zginie — bo dziś żaden pomocą
nie wybieży i nie sięgnie orężów.


HIPODAMIA


Niewolników to masz na smyczy?


WRZASK

słychać

AGAMEMNON


Skąd ten wrzask?


DOZORCA DZIEWCZĄT


Gawiedź krzyczy.


AGAMEMNON

wychodzi do wrót

DOZORCA DZIEWCZĄT

za nim

HIPODAMIA


Byłaś u niego?


DZIEWCZYNA


Nie wiem u kogo.


HIPODAMIA


Czy zastałaś innego?


DZIEWCZYNA


Samego.


HIPODAMIA


Czy był smutny?


DZIEWCZYNA


Wielce zadumany.


HIPODAMIA


Czy me imię wymówił?


DZIEWCZYNA


Powtarzał.
Przez pierś, gdy się obnażał,
wyryte miał w promieniach słońce.


AGAMEMNON

wraca z pośpiechem

TŁUM

za nim się ciśnie

uchylono płócien namiotu

WRZASK


Hektor walczy!!


AGAMEMNON

do Hipodamii


Patrz, tam śmiertelni gońce!
Hektor pędzi złotego rycerza!!


HIPODAMIA

patrząc poza namiot


W słońcu zbroje się świecą.


AGAMEMNON


Trupy z wozu się walą!


HIPODAMIA


Achilles!! Zbroja jego!


biegnie

AGAMEMNON


Gdzie lecisz?


HIPODAMIA


Tam! do niego!

wskazuje Agamemnona

Radość z tych oczu bije.
Niedoczekanie, byś mnie miał kochanicą.


DZIEWKI


Konie jakieś pędzą rzucone.


HIPODAMIA


Ksantus! — Lecą w stronę namiotu!
Jak mnie wóz ten zabije,
niech mnie z tym trupem spalą!!


wybiega

ginie pod końmi przelatującego wozu

### [XIX] W NAMIOCIE ACHILLESA

ACHILLES

zadumany

TETYS

wchodzi

otoczona chórem wodnic

CHÓR


1. O nie płacz dziecię rycerzu.
Cóż tobie jedna kochanka?
Zdobędziesz inną żołnierzu,
inna przytuli cię branka.

2. Najdzie cię inna kochanka,
dobędziesz inną żołnierzu,
inna przytuli cię branka —
o nie płacz dziecię rycerzu.


ACHILLES


O matko, idziesz strojna w wód dziwne obsłony.
O matko, jak okrutnie jestem poniżony.


TETYS


Zwiastujęć, synu, tobie dnie twoje najbliższe.
Będziesz sławą wyniesion nad męże najwyższe.


ACHILLES


Słowom twoim wierzyłem zawdy, matko miła.


TETYS


W bólu twoim najwyższa dla cię, synu, siła.


ACHILLES


Nie uwodzisz mnie chyba zwodną obietnicą?


TETYS


O dziecię, daj mi dłonie twe i przytul lico
ku moim piersiom.


ACHILLES

tuli się do matki


Bogini srebrzysta…


TETYS


Synu Peleusa, sława twoja wiekuista.


ACHILLES


Więc przez miecz będę sławny?


TETYS


Nadejdzie godzina,
gdy miecz się stanie żagwią w ręku mego syna.


ACHILLES


Więc przez miecz będę sławny, gdy w gniewie zwyciężę?


TETYS


Najpierwszy z mężów Trojej pod ciosem twym lęże.


ACHILLES


Ja mam zabić Hektora?! Nigdy!


TETYS


Przez cię zginie.
Ciebie jeno się lękać będzie w swoim czynie.


ACHILLES


Co mówisz? W jakim czynie Hektor mnie się strwoży?


TETYS


Gdy najmilszego z ludzi twych trupem położy.


ACHILLES


Kogo?


CHÓR WODNIC


Gdzie twoj druh?
Czyli poszedł poić konie?
Czyli źrebce paść na błonie?
Czyli bawi się z dziewczyną?


ACHILLES


Czegóż się lękam?


TETYS


Przyjaźni dotrzymaj.


ACHILLES

opędza się wodnicom


Precz przekląte widziadło! Zmora!


TETYS


Za miecz imaj!


ACHILLES


Zabrał mi moją zbroją i miecz! —


TETYS


Mścij się synu!!


ACHILLES


O matko, jakąż zemstą wołasz mnie do czynu?!


TETYS

znika

ACHILLES


Jako mgła się rozwiała. — Myśl to jeno moja.
Wybiegną. Tam z daleka zalśni jego zbroja.

tętent wozu

wybiega przed namiot

Konie same wracają — pobiegły do żłobu.

słychać go jak krzyczy:

…Któż się w bolu wije?
Padł, przybiegł z wieścią, —


AUTOMEDON

leży na ziemi u płócien namiotu


Włady,… Patroklos nie żyje.


ACHILLES

dźwigając go


Spadł? Konie go poniosły?


AUTOMEDON


Nie. — Zabit. — Powleczon.


ACHILLES


Kto go powlókł?


AUTOMEDON


Tam leży, we krwi w szczerym polu.
Pędziłem całą siłą — bo Hektor mnie goni,
Hektor, który go zabił.


ACHILLES


Do broni! do broni!!!
— Kto jest przy nim?


AUTOMEDON


Przy trupie nie było nikogo.
Nikt koło nas nie walczył, patrzono z oddali.
Nikt nie bieżał z pomocą.


ACHILLES


O nędzni i mali.
Myślano, że to jestem ja w tej mojej zbroi.


AUTOMEDON


Myśleli, że ty giniesz, przyjaciele twoi.


ACHILLES


Podli! — Co prędzej zawróć. — Pij tu z tego kruża.
Odzyskasz moc.

nawołuje do innych po za namiot

Przeprzążcie konie!

patrzy otworem w namiocie

Jakowyś mrok przesłania nadrzeczne wybrzeża.


AUTOMEDON


To Apollon, niechętny nam, Hektora strzeże
i okrywa go chmurą.


ACHILLES


Rozegnam te chmury.
Krwią Hektora opluję te Iljońskie mury,

ubiera się w zwykłą zbroję niepozorną

Trzymaj lejce. — Tarcz dajcie. Podajcie dziryty.
I lecieć za mną pędem, łup będzie obfity.


burza

ANTILOCHOS

zdyszany wbiega

ACHILLES


czego chcesz?


ANTILOCHOS


Wieść przynoszę.


ACHILLES


Już wprzódy przed wami
nieszczęścia wieść czarnymi przybiegła skrzydłami.
Precz.


ANTILOCHOS


Ajas odbił ciało i przegnał zwyciezcę.


ACHILLES


Niech Ajas weźmie zbroję. — Leć z wieścią o klęsce!
Ja Hektora zabiję! — Ziem Trojej zaorzę!!
Zamorduję!!! Hektorze, Hektorze, Hektorze!!!


wybiega

dosiada wozu, wóz rusza

### [XX] POD MURAMI. U ŹRÓDEŁ

PALLAS

uzbrojona, biegnąc


Tam, tam, o widzisz go, biegnie w oddali!


ACHILLES

sądzi, że ściga kogoś przed sobą

uzbrojony biegnąc, krzyczy:


Zabiłeś przyjaciela, jedynego druha!!


przebiega

HEKTOR

uzbrojony wbiega

przystaje


Przystanę — krew w gardło mi bucha.
Owóż źródło. — Garść chwycę, ha, jak ukrop pali.

pije

Odetchnąłem. — Gdzież tygrys? Muszę go doścignąć;
niech nie sądzi, żem stchórzył?


PALLAS

przemyka się koło murów

HEKTOR

nie patrząc w tył, a pewny, że jest ktoś za nim


Pomóż tarcz mą dźwignąć.
I powiedz tam wrotnemu, by wrota odemknął.


PALLAS

zapada się

HEKTOR


Przepadł? Wszak był ktoś tutaj? Czy Deifob? Czy widmo?
Czyli mój to cień własny po murze się przemknął?
Słońce pali.

biegnie w stronę, gdzie pognał był Achilles

Apollu, zawlecz niebo mrokiem.
Czyimże to w śmierć jestem skazany wyrokiem?

grom

Znak mi dajesz. W tym znaku zwycięstwo się waży. —

z trwogą ciszej

Jeżelim kiedy twoich zaniedbał ołtarzy
o Pallas…


ACHILLES

wraca od strony, w którą pobiegł

HEKTOR


Czekam na cię. Chcesz się mścić. Dostoję!


ACHILLES


Zabójco dzieci, zbrój się, grabarzu, zabiłeś!


HEKTOR


Odrzuć włócznię! Na noże walcz, dostoję pola!


ACHILLES


Strzeż się, gdy nieopatrznie włócznię wyrzuciłeś.
Walczę włócznią, bo zabić jeno moja wola!


rzuca dziryt

HEKTOR

upadł na kolana, ugodzony w szyję

ACHILLES

patrzy

HEKTOR

gnie się ku ziemi, drżący


Ciało me oddaj ojcu, dzieciom i mej żonie.


ACHILLES


Wprzód ogniem cały Iljon zdobyty zapłonie!


wyrywa dziryt z rany Hektora

HEKTOR

omdlewa

### [XXI] NA MURACH ILIONU

PRIAM

biegnie z pośpiechem

GROMADA STARCÓW

otacza go, biegnąca za nim

wszyscy patrzą kędyś w dół, poza mury

PRIAM

sute ubranie starczej swojej głowy zrzuca; pozrywał loki i tyarę


Synu! Synu! — Mój Synu! Już cię nie zobaczę!
Już cię żywym nie ujrzę!!


zatrzymuje się

GROMADA NIEWIAST

biegnie z pośpiechem

wszystkie patrzą kędyś w dół, poza mury

wskazują


O tam, o tam! Już widzę! Wóz pędzi śród pyłu!


ANDROMAKA

wpada, krzycząc


Okrutniku! — O widzę!! Tam! Ach! Wlecze trupa!!!


GROMADA STARCÓW


Obłok kurzawy przesłania wóz — konie.


przebiegają pędem

GROMADA NIEWIAST


Pędzą, tam, dalej! tam — ku tamtej stronie!


przebiegają pędem

ANDROMAKA

stoi chwilę, słucha

rozplątuje i rozrywa węzły bogatego ubioru głowy


Stójcie!! —- Ha! Wlecze trupa! Zabił! Okrutny! Straszliwy!


stoi nieruchoma z rękoma wzniesionemi

DZIECI

wbiegają

ANDROMAKA


Dzieci, nie patrzcie tam! — Droga krwią ojca….!!


DZIECI

krzyczą, płaczą

ANDROMAKA


Ojcze!? Ach ojcze! — Zabójca, zabójca!!


GROMADA STARCÓW i NIEWIAST

wracają pędem


Biegą tutaj. Zawrócił. — Wpadł. Przez rzekę goni!
Przebrnął. — Tu pędzi. Ku nam, tu! — — Śmierć goni!!


odwracają się nie patrząc

słychać tętent wozu daleki

ANDROMAKA

przechyla się przez mur


Zabójca! Zabójca! — Zabójca!! — Zabójca!!!


upada zemdlona

tętent wozu tuż pod murami

GROMADA STARCÓW i NIEWIAST

krzycząc, lecą w stronę, ku której pędzi wóz

### [XXII] NA POLU WALKI

ACHILLES

uzbrojony

w otoczeniu swoich domowników

nad ciałem Patroklosa

AJAS

uzbrojony


Synu Peleusa. Chciałem w twej obronie…
Za późnom przybył…


ACHILLES

rękę podaje i ściska dłoń Ajasa


Synu Telamona.


AJAS


Za późno, na nic była już obrona.


ACHILLES


Ty oszczędziłeś mu hańby po skonie,
żeś odbił ciało służalcom Hektora.


AJAS


I twoją zbroję. Tak bowiem sądzono,
żeś ty wybieżał wyzywać Hektora
i że to ciebie jego pocisk zwala.


ACHILLES


Mój przyjacielu, zejmij z niego stroje.


AJAS

zdejmuje części zbroi z Patroklosa, którego podtrzymuje Achilles

ACHILLES


Jak rany straszne i jakie okrutne.
O drogi bracie mój, o mój kochany,
jedyny synu, luby przyjacielu. —
Skłamałeś, dziecko szlachetne. —
Ojcze, mój ojcze, drogi rodzicielu,
i cóż mi zbroje twe świetne?
W nich to przyjaciel mój ginie.
I cóż mi, matko nieśmiertelna Boża,
że sławę do dom przywiozę zza morza,
gdy w strasznym zyskałem ją czynie.
Kogom ukochał, w krwi przede mną leży,
przyjaciel jedyny miły.
Kogom czcić pragnął i duchem doścignął,
ręce go mściwe zabiły.
Próżnom się myślą ku niebu wydźwignął,
lot prześcigł moje siły. — —
O, daj mi ciało, złóż tu na ramiona,
niech go poniosę pod płótna.
Młodości luba! O Śmierci okrutna.
O dolo ty moja stracona.


AJAS


Mogęż pójść z tobą?


ACHILLES


O czemuż nie z nami —?
Przyjm pocałunek wdzięczności za niego.

całuje ramię Ajasa

Zbroję weź dla się. — — My pójdziemy sami.


AJAS


Strój ten mnie dajesz — twój!?


ACHILLES


Za czyn szlachetny.
Staniesz się godny i daru godniejszy
niż ja. — Snadź dzieła skończyły się moje.
Żegnaj mi w zdrowiu. — O nic już nie stoję
i jedno w oczy te patrzę przymknione —
sam ci jemu powieki przywarłem
i widzę szczęście to moje zginione.
O dziecko! — W tobie umarłem.


odchodzi, unosząc ciało Patroklosa

AJAS

nad porzuconą zbroją


Te płaty żyją. — Jakoż wezmę na się?
Mówił, żem równy. — Stanę się godniejszy.
Dzień ten mnie zbliżył ku niemu dzisiejszy,
gdy nic już siła u niego nie waży,
gdy duchem boskich dosięga mocarzy.
Hej, za nim w pościg!


wiąże zbroję i zabiera

### [XXIII] W NAMIOCIE ACHILLESA

PRIAM

u stóp Achillesa

ACHILLES


Gdyby na chwilę przede mną tu ożył,
raz bym go drugi tym mieczem położył.


PRIAM


Gdybyś na chwilę wskrzesić go był zdolny,
rzekłbym, że światem władasz, jak duch wolny.


ACHILLES


O władztwo się nie kuszę, nie głoszę się Bogiem.


PRIAM


Więc uznaj we mnie ojca, co kląkł przed twym progiem.


ACHILLES


Jesteś ojcem człowieka, co zabił mi brata.


PRIAM


Przed tobą gnę kolana, jak przed władcą świata.


ACHILLES


Chcesz ocalić od hańby syna.


PRIAM


A z nim ciebie.


ACHILLES


Coś rzekł?


PRIAM


Hektora sromem hańbisz siebie.
Wróć mu cześć bohaterską.


ACHILLES


Dam mu ją na stosie
Na stosie Patroklosa pozyszcze dym chwały.


PRIAM


Tak-że okrutne chcesz mieć bawisko w tym losie,
który mu zdradne Bogi z dawna przeznaczały.
Wiedz, że jeźli zgon jego z ich woli się zdarza,
klątwa dosięgnie tego, kto zmarłych znieważa.
Znieważyłeś i wlokłeś.


ACHILLES


Jako psa włóczyłem.


PRIAM


Na mękę moich oczu sam z wieżyc patrzyłem.
Nasyciłeś twą zemstę.


ACHILLES


Niestety zbyt łatwo.
Chciałbym cię płaczącego widzieć nad twą dziatwą.
Wszystko, wszystko, co twoje, zaorać i złupić.


PRIAM


Przychodzę mego syna łzami mymi kupić.
Ty sam przypomnij ojca i ludzkich dni koniec. —
Wiesz, jak jest szybki Śmierć, jak lotny goniec.
Nieszczęście nie zabiło mnie, ale mnie chowa
dla jeszcze większych gromów, które padną,
bym widział wszystko gruzem i popiołem
i poznał Śmierć jedyną wielką, siłowładną,
i z tą straszliwą Panią do uczty siadł społem
wśród trupów — … gdy już ciebie nie stanie, mocarzu.


ACHILLES


Zabieraj twego trupa i idź precz, nędzarzu!


PRIAM


Oddałeś!!! — — O ty wielki. O wielki, szlachetny.
Niech tobie Bóstwo stokroć czyn ten twój nagrodzi.
Daj ucałować rękę.


ujmuje za rękę Achillesa i całuje

ACHILLES


Ach… starcze. — Całuje.
To jest ręka mordercy twojego Hektora.


PRIAM


Budujesz jego sławę, któryś zabił wczora.


ACHILLES


Puść mi rękę — ze wstydu krew bije do czoła.


PRIAM


Pójdziesz drogą, na którą Hektor cię mój woła!


ACHILLES

rozchyla szeroko płócien namiotu

woła do swoich


Niechaj mu dadzą ciało! —Królowi Iljonu
pokłońcie się do kolan! —

do Priama

Idź precz.


PRIAM


Godnyś tronu.
Dzisiaj tyś ponad innych wyrósł duszą Bogów.


patrzy chwilę na Achillesa

wychodzi

LUD

zebrany przed namiotem

bije pokłony Priamowi

ACHILLES


Nie mam przyjaciół już i nie mam wrogów.


LUD

zebrany przed namiotem rozstępuje się

ATRYDZI

wchodzą

MENELAOS


Król królów cię odwiedza.


wskazuje Agamemnona

ACHILLES

nie patrząc


Przyszedłeś Atrydo.


AGAMEMNON


Przyszedłem — a po za mną inne króle idą.
w pokłon przed twoją dolą i żalem.


ACHILLES


Za późno.


wchodzą wodzowie i rycerze mnodzy

MENELAOS


Chcesz mówić, że ci ulgę niesiemy na próżno,
że ciężko twemu sercu do nas nią przychylić
i widzieć naszą litość.


ACHILLES


Mógłbym się omylić.
Starcze — nie żądaj słowa — bo słowo mnie pali
i ogień do lic wraca. — Wy jesteście mali.
Może wy i mocniejsi — i ludy wam dane
może od mych liczniejsze — ale wy za marni.
Wyście przyszli nasycić wzrok wasz tych męczarni
widokiem, które łzami mnie w gardło się cisną. —
O, strzeżcie się — bo jedna moja złość, a miecze błysną.
Bom nie zapomniał jeszcze mych krzywd i ucisku.
Ulga mi jedna: w spólnym cmentarzysku.


AGAMEMNON


Przyznaję, żem pobłądził; przebaczysz, mój drogi.


ACHILLES


Wy przyjaciele moi — jedyne mnie wrogi


AGAMEMNON


Przecież z Troją nie pójdziesz, jeno pójdziesz z nami.


ACHILLES


Zginę, — bywajcie zdrowi — ostaniecie sami.


MENELAOS


Pytałem się wróżbitów i znam wróżbę twoją.


ACHILLES


A wiesz, jakie lekarstwa są, co rany goją
serdeczne — te, co dusza z nich wolna wieczyście
zapomina — i ciało rzuca, jako liście
swe zrzuca drzewo za jesiennym chłodem:
Że mnie tęsknota prze ku Śmierci głodem —
za moim przyjacielem, jedynym mym druhem.
Jego pomnę — i z nim się połączę mym duchem.
Bądźcie zdrowi. — Oddalcie się — widok wasz boli.
Oddalcie się… was nie chcę… na świadectwo doli.


WSZYSCY

stoją nieporuszeni

przybywają coraz nowi rycerze

ACHILLES


Walczyć z nikim nie będę. — Krwi już tyle piłem.
Nie chcę krwi. — Matko moja ty — za długo żyłem.
Być może, że na walkę wynijdę — by zginąć.
Już wiem dziś — że mym bólem najbardziej mi słynąć.
Tym, co cierpię. Gdy los mię okrutny ograbił,
gdy najmilszego druha mego Hektor zabił;
śmierć zabójcy nie dała mi zemsty spragnionej
i dziś widzę, że druh mój na próżno pomszczony.
Że nie wróci już nigdy — i krew nic nie może,
gdy dusza raz w tajemne zestąpi bezdroże
nad ciemny Styks. — O matko — i ja tam pójść muszę.
Tu mi tęskno. — Hektorze, zbudziłeś mą duszę! —
Iljon w płomieniach zgore! — Dusza we mnie płonie.

pokazuje po za namiot

Hej! — Tam stos przyjaciela zbudowan wysoko!
Hej! — Atrydo! Mykeński lwie! wytęż wzrok, oko
i patrz! — Hej! sługi moje, zaprząc konie!!


SŁUDZY

zaprzęgają konie

ACHILLES


Usługę oddam druhowi ostatnią,
a was na ucztę tę dziś spraszam bratnią.
Co mam i co posiadam, wam to ostawuję.

wskazuje po nagromadzonych w namiocie przedmiotach

Podzielcie się, jak wartość swoją każdy czuje.
Mnie już tych rzeczy nie trza. Tęsknię za czemś w dali.
tęsknię. — tęsknota ta pierś moją pali…

wóz zajeżdża

Hej! Wóz po mnie zajeżdża, tam w piasek się ryje.
Konie rżą. — — Przyjacielu, kogóż ci zabiję?


AUTOMEDON

gdy chce wstąpić na wóz, aby ująć lejce, jakaś siła nie da mu dostąpić

wybladły, wylękły przystępuje ku Achillesowi i całuje dłoń jego i uklęka…

ACHILLES

zwraca się i postrzega na wozie:

PALLAS

w czarnej zbroi ze srebrną egidą, z zapuszczoną przyłbicą

ACHILLES


O Pallas! O Bogini. Tyżeś przyszła ku mnie.
Będziesz wóz mój wodziła. Powiedziesz rozumnie.
Ponad tłum polecimy, szybciejsi niż błyski.
Prowadź mię. Teraz czuję, żem Bogom jest bliski.

głaska konie

Ksantus drży. Lot to będzie! jak lot Apollina.
O matko, patrz ty na mnie, na twojego syna.

wstępuje jedną nogą na wóz

Żegnajcie!

wstąpił na wóz, wesoły

Patrzę na was półbogiem z wysoka.
Naprzód. — Już przed oczyma świetlna zawierucha.
Pallas!! — O Pallas, ponoś mego ducha!!


PALLAS

zacina konie lejcami

wóz rusza

WSZYSCY

patrzą w przerażeniu, jak wóz pędzi; w szalonym biegu skręca kilka razy dokoła stosu i jak się rozbija.

### [XXIV] PRZED ŚWIĄTYNIĄ ILIONU

KASANDRA

oddaje Troilusowi łuk i kołczan


Tą bronią jeno i tymi grotami
może być Ilion zdobyty
i przeto łuk i groty, chowane w świątyni,
nigdy nie przejdą w ręce obce; są strzeżone.


TROILUS


Więc mają groty być w niebo puszczone
na znak przymierza z Bogiem?


KASANDRA


Łucznik tu stanie przed progiem
i po trzykroć ukłonem pozdrowi
Boży dom. — Ty wtedy zejdziesz ku niemu,
podasz mu łuk i kołczan przerzucisz przez ramię.
Przybędzie ustrojony Centaur konny,
na świętym Pozejdona rumaku,
będzie miał słońce na kołpaku.
I weźmie z twych rąk łuczysko Boga olbrzymie,
i grotem w niebo się zmierzy,
i cięciwy przygnie, i uderzy.
A gdy grot w niebo uleci,
ja bramę świątyni otworzę,
by orszak wszedł. I to będzie znaczyło,
że morski Bóg jest z nami w zgodzie.
A resztę dnia naród spędzi w gospodzie
na ucztach i wesołej zabawie.


TROILUS


Jeno to by mnie jedno cieszyło,
żebym to ja wyrzucał tę strzałę.


KASANDRA


Nie masz dość silnych rąk, ty jesteś dziecko.


TROILUS


Więc po cóż mam tu być?


KASANDRA


Boś ty niewinny i masz w oczach czystość,
i twój wzrok jest pogodnie patrzący,
i żeś ty niewiedzący.
Bo taki tylko może być wybrany,
by łuk podawał i groty
i patrzył w twarz łucznika,
a nie tknięty był grzechem sromoty.
Tak żąda narodu prawo.
Ty jesteś pośrednikiem Boga.


TROILUS


Wszyscy będą się na mnie patrzyli,
co ja zrobię — ? Ja jestem ciekawy,
jak wysoko strzała poleci?


KASANDRA


Laokoon dawnymi laty
łucznikiem bywał w tej zabawie.
Dziś Boga klnie i swojej straty
opłakuje, bo mu dzieci pomarły,
bo je węże święcone
oplotły uściskiem i pożarły.


TROILUS


Widziałem go wczora.


KASANDRA


Lat temu tyle, ile twego życia,
jak uroczystość nie była święcona,
odkąd węże wyszły z ukrycia
i Laokoon przeklął Pozejdona.
Nikt inny nie śmiał z koniem pójść
i nikt nie chciał pozwolić,
by jego dziecko łuk ten podawało
u bram rozwartej świątyni,
bo obawiano się Laokoona
losu.


słychać muzykę

POSPÓLSTWO

wbiega

otaczając

ORSZAK POZEJDONOWEGO KONIKA

muzyka

KASADRA

kołace do wrót świątyni

DIOMEDES

przebrany, ustrojony w orszaku Pozejdona

zbliża się ku Odysowi


Co ona robi?


ODYS

skłania się w ceremonialne ukłony

to znów trójzębem tłum przegania

ustrojony z medyjska, jako Pozejdon na drewnianym koniku

tak zaś jest, że jeździec dźwiga sam na szelkach ów tułów koński, na którym niby harcuje


Puka, by ten stary otworzył.
Upatruj sobie tych,
których trza, byś pierwszych położył
trupem,
skoro ja wezmę łuk z rąk chłopaka.


muzyka

KASANDRA

pod wrotami świątyni, zaniepokojona


Stójcie Trojanie!


WSZYSCY


Drzwi rozwalić!!


rozbijają drzwi świątyni

ODYS

kłania się trzykrotnie Troilusowi

TROILUS

zarzuca mu kołczan przez ramię

podaje mu łuk

ODYS

wyrzuca grot w niebo

KASANDRA

przerażona, we wrotach świątyni


Stójcie Trojanie!! — Węże!! Trup tam leży,
ujęty wężów okropnym uściskiem.
Nie patrzcie! zamknąć wrota!!

do Troilusa

Uciekaj dziecko!


ODYS

zmierza się; godzi grotem w Troilusa

ORSZAK POZEJDONA

rzuca się na Trojańczyków, mordując

ODYS

wyrzuca groty i od wrót świątyni mierząc, zabija mężów

KASANDRA

nad upadłym Troilusem


Kona! Kona! Kona!
Laokoonie, wróżba twa spełniona!


ucieka

z daleka jeszcze grają fletnie

ODYS

bije grotami w tłum.

### [XXV] W DOMOSTWIE PRIAMA

PRIAM

w otoczeniu całej rodziny, pogrążony w głębokiej zadumie

REZOS

wchodzi

staje po chwili bezradny

PRIAM

po chwili dopiero dźwiga się z miejsca

podchodzi do Rezosa zdziwiony

REZOS


Raz oto pierwszy ręce twoje
ujmuję w uścisk powitalny,
witaj, monarcho.


PRIAM


Witaj mężu.
Miło mi twarz twą ujrzeć znowu
i znów do piersi mej przycisnąć
tę dłoń — wczorajszy gościu miły.


REZOS

nie rozumiejąc


Tak, to pragnieniem tylko było, by jeszcze wczora zajść w te progi;
lecz mnie inaczej darzą Bogi.
Namioty Greków mię więziły
po czas, aż Jutrznia weszła błysnąć.


PRIAM

zastanawia się


Dziwna dłoń twoja jest w ujęciu.
Witając, chwytasz w pół tułowu
i skroń ku mojej chylisz twarzy…?


REZOS


Gdy przyjaciela Bóg nadarzy,
to ojce moi we zwyczaju
tak go witają.


PRIAM


Czemuż wczora
z daleka tylko na kolana
padłeś przede mną, kryjąc lico — ?


REZOS

marszczy brew


Nie kryłem nigdy lica chustą
przed nikim — jeno w świętym chramie.
Przywiodłem świętość waszą w miasto
i tam ostawiłem przy bramie,
gdzie lud się zebrał wesoły
i będzie strzegł ofiary;
by jak było rzeczno,
ofiarą sojusz uświęcono.


PRIAM

niechętny


Weź miejsce twoje znajome, gdzieś z nami siedział wczora.
Ostaniemy tak w zadumie
do późnego gwiezdnego wieczora.
Niech nikt nie przerywa wrzawą
ani okrzykiem
spokoju i ciszy, którą Bóg zseła.


zasiada

REZOS

stoi

PRIAM

po chwili patrzy na Rezosa

REZOS


Wskaż mi miejsce.


PRIAM


Wskazałem je wczora.
Cóż głos się twój załamał?
Czyżbyś ty kłamał?


REZOS


Idę prawdą. Dla prawdy walczę.
Czemuż wy mnie podstępnie pytacie — ?
Czyż wy kłamiecie — ?


PRIAM


Zuchwalcze!


REZOS


Jedyny ty mąż żywy
na którego nie porwę za nóż,
choć mnie twój język lży.


PRIAM


Mącisz nasz spokój — —
I wszystko, co mówisz ty,
jest dziwne — inaczej zgoła
wydałeś mi się wczora.
Cóż dziś obejście twoje i ruchy
szorstkie i niehamowne,
i oczy takie błyszczące
niepokojem…?


REZOS

po długiej chwili

nagle


O wasze życie!!

po chwili

O kim, wy to, monarcho, mówicie?
Raz oto pierwszy dziś tu stoję
gościem wśród was.


PRIAM


Tę samą zbroję
miałeś na sobie wczora
i zapinki te same, i szaty.


REZOS


Te mi właśnie wczora ze mnie zdarto
i jako żebraka puszczono
przed namiot Agamemnona,
gdzie mnie jako waszego posła
i zakładnika ugoszczono.
A dziś rano — Achajów straże
złodziei onych wychwytały,
którzy moje ukradli ubiory
i ubiory moje mnie zwrócono.
I otom jest w szatach moich przed wami.


PRIAM

zrywa się


Oszuście!!

do swoich

Imajcie mieczów.
To nie on, co wczora był z nami.
Wszakże mamy w stajniach twoje konie
i wozy twoje złociste.


REZOS


O potęgi światła, wiekuiste! Wszakże konie me wczora skradziono
i to pewno z waszego rozkazu!
O królu! Tobie szedłem z pomocą
i ty na mnie wysłałeś zbrodniarzy,
którzy zdradą opadli mnie nocą,
mnie i dziewczę to o cudnej twarzy,
które zbójcę porwali przemocą.
Więc ci zbójce to wy, królowie — —?!


PRIAM


To jawne! — Z Atrydą jest w zmowie!
Otoczcie go mieczami!
To nie on, co wczora był z nami!


dobywa miecza

PRIAMIDZI

biorą za miecze

REZOS

dobywa miecza

nagle opanowuje wszystkich trwoga

długa chwila milczenia

nagle słychać:

KRZYK KASANDRY


Puszczaj! Puszczaj! Płomienie!!


WSZYSCY

stoją, jak skamieniali, słuchają

POLIKSENA

nieśmiało


Kasandry to zwodnicze wieszczenie.


KRZYKI

łuna pożaru

łomot za drzwiam

WSZYSCY

chowają się wylękli w kątach izby

PRIAM i REZOS

na swoich miejscach z dobytymi mieczami

ODYS

w zbroi ukazuje się we drzwiach

na czele swoich towarzyszów

w jednej chwili izba jest opanowana

REZOS


Odjętą będzie od was wieki ręka Boża,
żeście się zbójeckiego jęli wszyscy noża.
Łamiecie mir! W świadectwo wzywam. Boga wód.
Przeklęte wodze wy i naród wasz, i lud.


ODYS


Stawaj do walki!


REZOS


Nie walczę z podłymi.
Służalcze ziemi, rzeź spraw nad świętymi.


ODYS


Czas widzę zda się, byś zmilkł usieczony.


REZOS


Siłą wieczystą ostanę pomszczony.
Stawaj do walki. Niech się spełni dola!


ODYS


Ja z woli Bóstwa idę, gdzie mnie wola.

uchylił się przed włócznią Rezosa

Rzuciłeś włócznią! — Więc zmierz się na miecze!


DIOMEDES

zmierzył się łukiem ku Rezosowi

REZOS

ugodzony grotem Diomedesa


Grot!


ODYS


Łuk Posejdona! Ha, krew z rany ciecze!

pochyla się nad Rezosem

Śmierć twoja była konieczna… człowiecze.
Myślałem, że ty Boży — i już drżałem w lęku,
jeźli moc Boża zjawi się w twym ręku.


REZOS


Wiedz, że moc Boża jawi w mej duszy,
Przekleństwo Boga ciało twoje skruszy.


umiera

ODYS


Cokolwiek będzie, przyjmę mękę godnie.
Spełniłem dzieło. Wiem, że spełniam zbrodnie.

głosem podniesionym

Zarzezać męże! — Niewiasty ocalić.
Śmierć królem naszym! Mordować, ciąć, palić!!!


AGAMEMNON

staje we drzwiach na czele swoich

w głębi pożar

AGAMEMNON

wszedł na izbę


Dzięki Odysie u usługi twoje.
Dziś oto jako pan Iljonu stoję.

wskazując Priamidów

Biorę w opiekę tych ludzi.


MENELAOS


Spokojni,
przychodzim tutaj zwycięzcy. — Niech zbrojni
wszelką broń złożą. — Darzym was pokojem.
Przestać możecie na tem słowie mojem.
Orężne walki i zbójcza chuć syta.
Troja dziś twoja ogniami spowita.
Mocarzu-starcze. — Życiem was obdarzę.
Niech choć tym słowem zdrady zbrodnię zmażę.


PRIAM

milczy

ODYS

do Menelaosa


Zaiste wielkie słowa łatwo płyną. —
Ci na których nie patrzysz…

wskazuje ku miastu

Tam za ciebie giną.


MENELAOS


Których Bóg zechce, ocali lub zgnębi.

do Odysa

Mnie posłuszeństwo jesteście powinni.
Spryt wasz oceniam. — Ostańcie bezczynni.
Z wszelkich zdobyczy część wam się wyznaczy.
Lecz tu ja rządzę — głos wasz nic nie znaczy.


HEKABE

z niewiastami przypadła da nóg Menelaosa


Jesteśmy oto stado gołębi
błagalnice u twoich kolan.
Twoja wola nas ocali lub zgnębi.
Oto patrzaj na nasze dziewice.
Wszystkie zabierz złote skarbnice,
ostaw życie — niechaj z wami żyją!

do Priama

ciągnąc go za skraj szaty

Klęknij stary przed ich siłą…


PRIAM

nie poruszony


Przed czyją —?


### [XXVI] NAD SKEJSKĄ BRAMĄ

PARYS

do gromady zbrojnych


Do broni! Nagotujcie łuki
i kamienie miejcie pogotowiu!


DEIFOBOS

patrząc ku księżycowi


Nie rozumiem, czemu bieg się inaczy,
czemu tarcza złocista przygasa — ?


PARYS


Czekać będziemy gwiazdy,
z mieczmi dobytymi w obronie.
Wiedzcie, że jeźli tych skroni
nie uwieńczy gałązka wawrzynu,
do trupów zlecą się kruki,
do trupów zlecą się sępy.
Do walk się gotujcie, do czynu!
Ten muru kawał obronny, te strzępy
Iljonu, ten gruz ostatni;
tu ostatnie nasze schronisko
i kres abo zwycięstwo nasze,
od waszych zależne dłoni,
i kres abo sława blisko!


DEIFOBOS


Tam wrzawa w uszy mi dzwoni.
Czy widzisz, jako biega pod mury
i jako całe nad Skamandrem błonie
pełne koni,
pełne koni i strojnych rycerzy — ?


PARYS


Albo ich złupim z odzieży,
abo Śmierć tu będzie władnąca.

klęka

O gwiazdo! O ty nieblednąca!
Znijdź ku mnie w ostatniej dobie.
Oto otoczon rycerzmi
w modły się skłaniam ku tobie,
jako modliłem się co dnia.
Zejdź ku mnie jak pochodnia,
ty, któraś miłość w mej piersi
miłością zapaliła płomienną.
Zestąp nad bramę tę, boska,
niech trud się mój złamie i troska,
trud i troska o moich!
O, dla tych zachwytów twoich
nie zapomnij twojego pasterza!


DEIFOBOS


Łuna się pożaru rozszerza.
Oto świątynia w czarnym dymie;
w kłębach, co jej czoła sięgły.
Patrz — na palące węgły,
ze wszech stron owite dymem pożaru.


PARYS

klęcząc w modlitwie


Ty mocą twojego czaru
daj moc piorunom!!

wstając

Do broni! — Stawajcie za mną!


DEIFOBOS


Bieży człowiek — zda mi się ze dworu
mego ojca, starego rodzica.


SŁUGA

który przybiegł od strony grodu


Rzeź sprawili! —

do Parysa

Pasterzu, nakryj twej twarze.
Słowem cię strasznym uderzę.
Skonali pod toporem, pod nożem,
klnąc twoje imię przeklęte
i zwąc karaniem bożem
moce twych czarów nieświęte,
iżeś śmiał Bóstwo gwieździste
wlec w twoje łoże człowieka,
że kara dla cię już bliska,
że klątwa już niedaleka,
co sięże ciebie — przychodnia.


PARYS


Psie! — We krwie tej, co cię opłucze,
świeć mi się jak pochodnia
w pożarnej łunie.

zabija sługę

do rycerzy

Za tarcze!
Dzielnie bić! — Z wami wystarczę!


walka

DEIFOBOS

tuż obok Parysa walczący

godzi go z tyłu oszczepem

PARYS

pada ugodzony oszczepem

ATRYDZI

na czele swoich rycerzy wkraczają

mordują opornych rycerzy Parysowych

stoją chwilę, jako zwycięzcy

AFRODITE

zstępuje po promieniu

w szacie z gwiazd

idzie, jak senna

szuka kogoś przed sobą

przechodzi w kierunku grodu

JEŃCY TROJAŃSCY

patrzą na nią

1 CHÓR


Gdzie idzie?


2 CHÓR


Poszła w jego łożnice.


1 CHÓR


Czy widzicie, idzie jak senna —?


2 CHÓR


To ona jemu miłośnie życie
czyniła, Bogini gwiazd promienna,
że nocą szła ku niemu skrycie,
a gdy gwiazda zaświtała jutrzenna,
dom porzucała i łożnice,
unosząc w szatach tajemnicę
miłości.


1 CHÓR


Patrzcie, wraca.


2 CHÓR


Patrzcie, około siebie szuka.


AFRODITE

wraca

2 CHÓR


Czy widzicie, jak się uśmiecha —?


1 CHÓR


Pragnie; miłości snać niesyta.


2 CHÓR


Czy ona widzi?


1 CHÓR


Nie, nie widzi.


2 CHÓR


Jakaż to poza nią świta
gwiazd — świetlana droga.


1 CHÓR


Oto widzicie przed sobą Boga,
który postać bierze człowieka
i z błękitów podniebnych ucieka.


2 CHÓR


Błąka się.


1 CHÓR


Przystaje i czeka.
Zdaje się zawiedziona.
Jakże się dziwno uśmiecha.
Snadź nie wie, że kochanek jej kona.


2 CHÓR


Tu idzie — nie widzi trupa.


1 CHÓR


Postrzegła — ze wstrętem się cofa.


2 CHÓR


Znika za węgłem słupa.


1 CHÓR


We światłach groźna wraca.


2 CHÓR


Oczy jej błyskawice, górą!
Zemstą dysze! — Straszliwa.
Upadajcie do ziemi twarzą.
Jej oczy piorunem rażą.


1 CHÓR


Kochanka szuka, płonie.
z szat się rozdziewa nieskromnie.


AFRODITE

porusza ustami


Do mnie, do mnie, pójdź do mnie.


2 CHÓR


Słyszycie, jak się żali?


AFRODITE

porusza ustami

szept, ledwo dosłyszalny


Przyjdź, ciało mię pali.
Mężu, przyjdź — przeklnę Ziemię,
świat wasz cisnę w płomienie,
zabiję piorunami.
Moc moją Bożą odsłonię.
Kochanku, za jednę tę noc,
gdy duch mój ciałem płonie
przeklęty — bierz ciało
w miłosnym czynie,
bo świat ogniem zatopię,
bo wszelki żywot spalę….


WSZYSCY

w trwodze upadają przed Boginią

1 CHÓR


Szaty zdejmuje — zrzuca — lwica!
Okropne oczu błyski — porażą błyskawice.
Nie patrzcie w lica.
Bogini Afrodite!!!


AFRODITE

wpół odsłoniona z szat

MENELAOS


Ja was ocalę! —


biegnie ku niej z mieczem

by ją ciąć

spojrzał

miecz wypada mu z dłoni

AFRODITE

zwrócona ku niemu twarzą

patrzy nań

MENELAOS

w przerażeniu


Helena! Helena! Helena!


AFRODITE

jej oblicze znów się składa do uśmiechu

GRECY


Helena!!