# Klątwa

Stanisław Wyspiański

> Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.


OSOBY:

KSIĄDZ

MATKA

MŁODA

SOŁTYS

DZWONNIK

PAROBEK

DZIEWKA

PUSTELNIK

CHÓR


Rzecz dzieje się we wsi Gręboszowie pod Tarnowem.

### DEKORACJA:

Na plebanii.

Głąb zasłonięta przez całą szerokość domem na podmurowaniu: przed dworkiem ogródek, opłocony[1] sztachetkami. W domostwie, środkiem, wrota od sieni otwarte, z widokiem na przestrzał; po prawej i lewej stronie podwoje okien, poprzez które widać pokoiki plebańskie i w pokoikach tych, na wprost okien, drzwi do dalszych wnętrznych[2] izb.

Od wrót wschodowych[3] wiedzie ścieżka ku przodowi sceny do wrotek[4] w ogródku, który, przepołowiony w ten sposób, jest ze strony lewej zapełniony tykami sterczącymi, z których zwieszają się strzępy suche marniejącego, pnącego bobu; przed okienkami krzaki malw badylaste, rozkwitłe i zgasłe, w łachmanach liści przepalonych w słońcu.

Z prawej zaczyna się zagon ziemniakami wysadzony; widać tylko kilka grzęd i te przerywają się przy płocie granicznym; z boku, tuż za płotem, gościniec. Z lewej, w pewnej oddali widać kościółek drewniany, ocieniony olbrzymimi lipowymi konarami. Z tyłu, poza plebańskim dworkiem, grunt podnosi się z wolna, pochyło, później dość stromo, aż kończy się wałem, który ponad strzechą domu wysoko garbem się znaczy; tamtędy wiedzie ścieżka w pole, na ugór.

Wzdłuż zagonu, przy ziemniakach stoją ludzie wsiowi, chłopy i baby, i kopią.

We drzwiach plebanii staje Młoda i patrzy czas jakiś ku pracującym.

Pracujący, spostrzegłszy ją, przerywają robotę; przystają, podparci na motykach.

MŁODA


Haj tam, robota coś niesporo[5]!
A raźnijże[6]! Niemrawce!
Cóż to z tymi okopinami[7]?
Pierwszy raz wam to, stare ludzie,
że się to nie umiecie brać?
Krzepcej[8] się ruszcie!


CHÓR


Stęgłe[9] bryły, — nieokież[10] skała,
co jej nie można ubić;
nijak ich nie roztłuce[11].


MŁODA


Co by zaś ubić się nie dała?
Jeno[12] bić z mocą! — Memłace[13]!


CHÓR


Zdziwiajcie, jak ta wola[14]!
Ziemia się sparła[15]; nie puści. —


MŁODA


Ziemia człowieczej ręce korna[16];
A komuże to rola?!
Zstępuje ze schodków podmurowania i idzie ku przodowi.
Imajcie[17] motyk! — Cóż to? Tela[18]
dzisiok[19] skopane? Marnotrawce[20]!
Leda[21] psom braty, darmolęgi[22]!
Kijców[23] by na was trza, poganiać!


CHÓR


Przestańcie ta przyganiać[24]!
Krzyk wasz gosposiu niczem
a sami pracy życzem[25],
jeno[26], z dopustu Boga,
ziemia spiekotą stęgła;
widzicie, jako wszędy[27]
wezdłuż, jak idą grzędy,
żywość[28] w badylach powięgła[29].


MŁODA


Dopust, nie dopust,
to nie prawda, gadanie!
Wasz kłam!
Wam się roboty nie chce!
I cóż, że jest spiekota?!


CHÓR


O cóż tyle[30] wołanie?
Nie dziwna nam robota.
Kiejście tacy ozsierdzeni[31],
ano dziekujem za nię[32]!


MŁODA


Przyjdą ta inksi[33], bo im dam
tela drugie[34], co wam!
Porobią!…


CHÓR


Twój kłam, gadanie!
Nie przyjdzie do cię nikt
na skopywanie!
U was tu praca hańbi człeka!


MŁODA


Psiewiary! Wyklinace!


CHÓR


Psiewiara ty! I plemie twe sobace[35]!
Bier[36] se twoje motyki!
Sama se skały kop!


Rzucają jej pod nogi motyki.

MŁODA


Znajdzie sie ta kaindziej[37] chłop
robotny[38]; jest ich ta dość,
co przyjdą kopać, nie trza[39] was!


CHÓR


Nie przyjdzie nikt, nie damy.
My nie damy, — ty przeklętnico! —


MŁODA


A precz mi zjadłe[40] chamy!


CHÓR


Ty chamska! Co ty inksego[41]!?
Zwiedłaś ludzi do złego!
Grzesznico, — Bóg cię skarze!


MŁODA


Precz, od pola, — bajcarze[42]!


Od strony kościoła słychać kilkakrotnie ponawiane dzwonienie.

Wsiowi[43] odchodzą, porzucając robotę.

Dziewka, ze służby plebańskiej, która się od chwili krzątała w sieni, podchodzi ku Młodej.

MŁODA


Wierzysz ty we sny?


DZIEWKA


Nie. —


MŁODA


Ale to prawda co we śnie — ?


DZIEWKA


Ano juści. —


MŁODA


Jakoż nie wierzysz ty?


DZIEWKA


A bo mi się nic nie śni.


MŁODA


Tak… — ?


DZIKWKA

próbuje gruntu motyką


Spalony grunt do krzty[44]. —
Ziemia nie puści. — Skała!


MŁODA


No?


DZIEWKA


A coście śnili?


MŁODA

milczy

mówi:


Nic, — jeno mam się strzec
czyjego przeklinania,
bo stałoby się prawdą,
co ze snu wiem.


DZIEWKA


Cóż wiecie ze snu?!


MŁODA


To, czego nie chciał rzec.
To, o co pytać broni.


DZIEWKA


To z wami nic nie gada?


MŁODA


Jeno nade mną biada.
Odepchnął mię wylękłą;
milczy, ode mnie stroni,
że mi ano okież[45] serce nie pękło — —


DZIEWKA


Ano to się trza strzec.


MŁODA


Ludzie skorzy do słowa,
cóż ta ludziom obmowa,
cóż im kogo na gębie mleć?
A to się, patrzę, leda[46] śmieć
na mnie rzuca! —
A ja bez to[47] mam drżeć,
żeby nie zaklął!? —


DZIEWKA


A snu nie opowicie?


MŁODA


A wy to nic nie śnicie,
nic? —


DZIEWKA


Jak legnę spracowana,
dak dośpiem[48] zawdy[49] rana
kamieniem,
bez nijakiego lęku. —
Straszycie się złym snem — ?
Wiecie co — — ?


MŁODA


Wiem, — co wiem!


Słychać ponowne dzwonienie od strony kościoła. Dziewka pozbierała tymczasem porzucane na ziemi motyki i niesie je do sieni, gdzie znika z drugiej strony domu;

Młoda stoi czas jakiś, zasępiona, — odchodzi powoli ku plebanii, do sieni i znika w komorze.

Z boku, z prawej, od gościńca, spoza dworku, idzie Parobek ku plebanii; tejże chwili z wrót plebanii występuje Ksiądz, w rewerendzie[50] czarnej, w berecie, z książką, zmierzając ku kościołowi; Parobek zastępuje mu drogę, Ksiądz na jego głos zwraca się ostro.

PAROBEK


Idę się pytać;
jak to naskładać tego drzewa,
co to kupione. —


KSIĄDZ


Pomówiewa[51]
teraz co insze, — słuchaj no ty,
jak mi tu będziesz w noc się włóczył
do dziwek[52] wsiowych, — precz wygonię!
Spłać Kaśce krzywdę!


PAROBEK


Ja ta o nię
nie stoję[53], proszę Wielebności.


KSIĄDZ


Skrzywdziłeś, napraw głupią winę.


PAROBEK


Ja winien, ona też jednako!


KSIĄDZ


Dla dziecka litość cię nie ruszy?
Twoja powinność, zgodzić jako.


PAROBEK


A dyć[54] mi łeb dość suszy[55].


KSIĄDZ


Najlepiej zrobisz, jak ją pojmiesz[56].


PAROBEK


Za babę? — ? To mię do krzty[57] zmoże[58].
Nie mam ta tela[59] grontów[60].


KSIĄDZ


Przemarnisz[61] resztę, to ci gadać;
ona ma uskładane trochę.


PAROBEK


Ćmaje[62] tak, chytra; mnie nie złapi[63].
Kiej[64] mnie, jagem jest, prawie[65].


KSIĄDZ


W pogwar[66] z przecherą[67] się tu zadać — ?!
Sprośniku, spomnij[68] srogie Piekło;
widziałeś w kruchcie obraz Sądu;
duszę podajesz Diabłu!


PAROBEK


Po co sobakę[69] próżno wołać,
tak niby nadaremno;
trza[70] splunąć, by co nie urzekło[71]!


KSIĄDZ


Bluźnierstwo ci się gruźli w ustach!
Uroki? — We łbie wciąż ciemno? —
— Chcesz ta czego?


PAROBEK


…bo bym składał
do sągów, co na wozach stoi.


KSIĄDZ


— Powiedzą ci tu w domu!
Krzywdziłby!?
Cię[72]!? Kary Bożej się nie boi!


PAROBEK


Tego nie mówię. — Gospodyni
powiedzą, co z sągami??


KSIĄDZ


Patrz swego nosa! — Mnie ci wara,
bąkać z gospodyniami[73]!
woła za odchodzącym
Hej, — !
Niech stoją! Potem się wywiezie.


PAROBEK


Gdzie?


KSIĄDZ


Gospodyni powie. —
patrząc za idącym
— Jak to lezie! — —


Spoza dworku z lewej wychodzi Dziewka; zbliża się do Księdza; całuje go w rękę; Ksiądz się zwraca ku niej.

DZIEWKA


Postójcie, proszę, krótkie słowo.


KSIĄDZ


Znów czego? —


DZIEWKA


Jużem i gotowo[74]
dać ze swego na ornaty[75],
żeby się ino, —


KSIĄDZ


Trapisz[76] wciągle[77];
raz powiedziałem, nie odstąpię.


DZIEWKA


A no kiej[78] dziecku trza[79] chrztu.


KSIĄDZ


Juści[80]!


DZIEWKA


Niechta Jegomość z gniewu spuści[81].


KSIĄDZ


Tak mi być trzeba[82], dla pouki[83]!
— Nieślubne! —


DZIEWKA


Cóż ta, takie fuki[84] — ?!
A inksze[85] łażą dziecka ochrzczone,
Choć też nieślubne…


KSIĄDZ


Cicho!


DZIEWKA


Muszę!
Dościem już napłakała[86] wprzódy[87].


KSIĄDZ


Samaś to napytała licho[88].


DZIEWKA


To dziecku chcę ozjaśnić[89] duszę.


KSIĄDZ


No, no — toć mówię! —


DZIEWKA


Już się godzą?!


KSIĄDZ


Zwolę[90]. —


DZIEWKA


Bóg zapłać!


KSIĄDZ


Ludzie płodzą,
jak ślepi, —
Grzechem jest wszelki pomazany,
pokąd duch Boży płodu nie skrzepi.


Dziewka odchodzi rozradowana; od ogrodzenia kościelnego zbliża się Dzwonnik; Ksiądz ostro nawołuje ku niemu.

KSIĄDZ


Cóżeście tak we dzwony bili!?
Po cóż to!?


DZWONNIK


O świtaniu?


KSIĄDZ


Nie kręć! Cóżeś tak przyczajony?!
Czyj wymysł?


DZWONNIK


— Wójt prosili.


KSIĄDZ


Cóż się wójtowi mieszać w dzwony?!


DZWONNIK


Wójt miał powody.


KSIĄDZ


A tyś był skory.
hałasowaniu. —


DZWONNIK


Zwoływać było trza[91] gromadę
trwogą, tom dzwonił[92].


KSIĄDZ


Mówisz trwoga!?


DZWONNIK


Że z tej posuchy[93] klęska sroga.


KSIĄDZ


No już nie będę wchodził w zwadę[94];
I cóż gromada?…


DZWONNIK


Podal[95] się zbierze
u wrotek i tu stanie
przed księdza z prośbą.


KSIĄDZ


O nowe modły.


DZWONNIK


O modły, — może jeszcze o co…


KSIĄDZ


A cóż to wójt ode mnie stronił
wczora[96]?


DZWONNIK


Bo wysełali[97] zawczora[98] nocą,
widzi Jegomość, do pustelni
po Jałmużnika, —


KSIĄDZ


Po co?!!


DZWONNIK


By przyszedł i Złe zamówił.


KSIĄDZ


Kto?! Ten czarownik! — Czary, gusła!!
Tu w moich oczach, u kościoła,
skąd płyną modły Świętej Wiary!
Bezecność! —


DZWONNIK


Pustelnik, człowiek święty.


KSIĄDZ


Guślarstwo zna i czyni.


DZWONNIK


Niechże Jegomość go nie wini,
człek, mówię, święty; pokutniczy
żywot hań[99] w leśnej ma kaplicy;
ludziom poradził nieraz,
choć już zwątpili wszelkiej radzie.


KSIĄDZ


Więc po cóż przyjść ma teraz?


DZWONNIK


Że ta posucha trwa i morzy[100];
że Słońce ogniem piecze.


KSIĄDZ


Kościół się modli, — Gniew snać[101] Boży,
na lud niesforny, lud niezbożny
śle swoje klątwy. —


DZWONNIK


Zara[102] przyjdą;
a to rzec chciałem, niech ksiądz zwoli[103],
by się odbyło.


KSIĄDZ


Nie pozwolę!
Wara mi guseł, czarów wara,
u świętych wrót świątyni!
a ty, ja ciebie mam na oku,
że ty zadajesz się z babami,
co się tu włóczą i wróżą,
chłopstwu się głowy zawracają,
w pokusach serca durzą[104];
takaż jest wasza wiara!?


DZWONNIK


Widzi Jegomość, bo to wszystko,
co oni czynią, zamawiają[105],
to jest ta wiara stara.


KSIĄDZ


Pogaństwo, — Chryste! —
Zaniosę skargę do biskupa.


DZWONNIK


Ano nie wiem, co będzie,
widzi Jegomość, — jak biskup zjedzie…?


KSIĄDZ


Będzie, że klątwą wieś obłoży.


DZWONNIK


Wsiowym, jak wsiowym, bez biskupiej
mają już dosyć klątwy Bożej, —
no ale inkszym[106] gorzej. —
Biskup się dowie…


KSIĄDZ


Ze co?


DZWONNIK


Przez skargi.


KSIĄDZ


Milcz!!


DZWONNIK


Ano prawda!
A widzę — sołtys swoich wiedzie.


Sołtys wchodzi, dając gromadzie znaki, by się zatrzymała za cmentarnym ogrodzeniem kościoła.

SOŁTYS


Jegomość może posłuchają — ?


KSIĄDZ


A! Sołtys! — Sprawę do mnie mają?


SOŁTYS


Sprawę, jak sprawę.


KSIĄDZ


Siądźcie.


SOŁTYS


Postoję.


KSIĄDZ


Cóż macie? —


SOŁTYS


Niby zażalenie.


KSIĄDZ


Wywódźcież[107].


SOŁTYS


Że to po wsi chodzą
gadania, —


KSIĄDZ


Bajki!


SOŁTYS


W bajkach zrodzą
z owce czarnego kozła, te paplaki;
rzekę, że chłop się ladajaki[108]
narowi złym przykładem. —


KSIĄDZ


Toście w urzędzie!?


SOŁTfS


Mówię, że to
na Święto Jańskie[109] tera[110] będzie
prawie że rok z okładem,
jak się tych dwoje gachów zżyło
tu na plebanje[111].


KSIĄDZ


— Wiem i surowo karcę.


SOŁTYS


No jeno
żąda gromada, by się zmieniło,
bo się nie zmienia, choć ksiądz gada.


KSIĄDZ


Z krnąbrnością kozłów trudna rada,
cóż począć; chwasty dzikie!


SOŁTYS


Chwast ten u waszych roście[112] progów;
rwać by go trzeba tęgą[113] ręką,
bo jest ta dość tych głogów.


KSIĄDZ


Mówicie o kim, — wy sołtysie?!


SOŁTYS


O Kubie i o Kaśce.
Że to u Kaśki dziecko niekscone[114],
a Kuba się nie żeni. —
Ludzie gadają…


KSIĄDZ


Wy znosicie[115]!


SOŁTYS


Że sobie przykład od was wzieni[116].


KSIĄDZ


Ostre to, cierpkie, gromkie słowo.


SOŁTYS


Jak mi Bóg żyw, boleję,
że taką muszę gadać mową,
Bóg widzi, baczcie[117], źle się dzieje!


KSIĄDZ


Wara wam do mnie[118], wy gromada!
Za moje, Bóg osądzi.


SOŁTYS


Za cudze starszy[119] odpowiada,
błądząc w dwójnasób błądzi.


KSIĄDZ


Wy mnie nie prawcie sądów leda,
nie wasze duszne[120] sprawy. —
We swoje mięszać[121] się nie damy!


SOŁTYS


Ano, Jegomość, to nam bieda,
że wasze lepiej znamy.


KSIĄDZ


Was o to zwołam, co się rwiecie
mnie sądzić proste chamy.


SOŁTYS


Jegomość zaś ta z naszych przecie,
to wstyd nam naszej plamy.


KSIĄDZ


Bóg was pokarze, bezlitośni.


SOŁTYS


Was słabość przedsię[122] gubi;
toście na gębach ludzkich głośni[123],
we wsi was nikt… nie lubi!
Ano po ludziach wciąż swarzycie[124],
nakazujecie ostro, — a któż was słucha?


KSIĄDZ


Słuchacie skwapniej[125] złego ducha;
zły duch wam mąci dusze.


SOŁTYS


Wspomnij Jegomość, — ta Posucha,
co od dni tela[126] suszy pola,
to co? — —


KSIĄDZ


Wam klątwa! —


SOŁTYS


Przez Was!


KSIĄDZ


Boże!! —
Serce łamiecie mi we skrusze.
Odprawiam modły, Bóg odmieni. —


SOŁTYS


Bóg zmieni, kiedy Wola.
Oddalcie, coście ziemskie wzieni[127]
na się! — Wyżeńcie[128] het[129] na pola!!


Wchodzi Pustelnik w habicie zgrzebnym zakonu św. Franciszka, przepasany sznurem z pętlicami; starzec zgarbiony wpół, wsparty na kiju, głowa obnażona, łysa zupełnie; oczy zapadłe i jakby niewidzące. — Za Pustelnikiem idzie tłumnie gromada wsiowa, starsi, gospodarze, zagrodnicy.

PUSTELNIK


Szczęść wam gromado, wam Sołtysie…


KSIĄDZ


Wy skąd do mego dwora — ?!


PUSTELNIK


Z daleka, z dala, widzi mi się
z tamtego świata, kaj[130] się dusza,
jakoby gwiazda ta zapala.


KSIĄDZ


Znajcież, że kościół nie pozwala
na te praktyki, co czynicie.


PUSTELNIK


Biada, pasterzu, że winicie,
błędem piętnując, co w wiek z wieka
tajemną trwogą czci i szanuje
pamięć człowieka.


KSIĄDZ


Jedna jest tylko Cześć i Trwoga;
Cześć dla Kościoła, Bojaźń Boga.


PUSTELNIK


Bóg więc tę trwogę śle tajemną
i występnemu to przestroga,
choć jest mu trudno tę sieć ciemną
rozedrzeć, Prawdzie zajrzeć w oczy
i wyznać winę. —


KSIĄDZ


Co mówicie?


PUSTELNIK


Mówię, że znam tych klęsk przyczynę,
co wasze role niszczy spieką[131];
mówię, że Piorun niedaleko[132]! —


KSIĄDZ


Wy chcecie, widzę, igrać ze mną
tajemnicami?! —


PUSTELNIK


Mówię, że trwogę znasz tajemną
ty sam, co igrasz z ludem
słowami!


KSIĄDZ


Ksiąg Bożych, gadam Słowo Boże,
co są w me ręce powierzone,
siedmioma zwarte pieczęciami.


PUSTELNIK


Pieczęć tajemnic tych ozdarta[133];
nad Twoją dolą zawieszona
wyroków Bożych karta.


KSIĄDZ


Śmiesz mówić, jakoż dowieść zdołasz?!
Próżne przechwałki, próżno wołasz;
lituję twojej głowy, Stary[134].


PUSTELNIK


Biadaj nad sobą, nie nade mną,
złamałeś ślub na pokus[135] Czarta;
dziś jeszcze zaznasz kary.


KSIĄDZ


Włóczęgów groźby się nie boję.


PUSTELNIK


Toć[136] jeno[137] dla cię[138] tutaj stoję.


KSIĄDZ


Nie ja wzywałem, lecz gromada,
pustelnych dziadów słuchać rada.


PUSTELNIK


To, żem tu przyszedł, całą radą;
nic więcej, — jeno prędką[139] zwadą[140],
nie dałeś wyrzec…


KSIĄDZ


Cóż to chcesz prawić, — niby wróżbita —
mówić — kazanie?!


PUSTELNIK


Nie naglej[141], powiem, zadrżysz na nie,
bo są w tych klęskach prawdy skryte,
których, gdy sięgnąć na więcierze[142],
winny, gdy słucha, sam się zdradzi.


KSIĄDZ


Któż winny, — ? Kędyż to prowadzi?
Przyszedłeś klątwę wywieść, skąd idzie?
Posucha skąd upalna? —
Klęska nam oto jest widzialna; —
choć się przechwalasz znać przyczyny[143],
nie mówisz jasno.


PUSTELNIK


Wielkie snać[144] muszą być te winy,
po które Boża ręka sięga; —
daleko szukać tu nie trzeba,
są jawne! — Przed oczami Wam!


KSIĄDZ


Oddech zapiera jakaś tęga[145],
co się mi jęła[146] tchu,
…kto jest ten winny! — ?


PUSTELNIK


Kto? — Ty sam!!
— Trza, by pod nieba błękit parny
dym wzbił się w słup ofiarny,
— by żywioł Ognia z Ziemi lęgły[147],
z niebieskim żarem stał się sprzęgły,
— ażby strop, Słońcem przepalony,
kir[148] dymnych chmur przesłonił czarny.
— Sprząc czarnorogich wołów czworo,
tymi dwie sągi[149] ciężkich kłód
trza na dalekie wywieść pole
ugorne[150], puste,
skąd by nie widać wsiowych chat.


KSIĄDZ


Zamilcz przeklęty!


PUSTELNIK


Tyś przeklęty!
Co klątwy piętno masz na czole!


KSIĄDZ


Jakie?! — ?


PUSTELNIK


Lęk.


KSIĄDZ


Zamilcz, — grozo! —
Modły Bożego wskrzeszą ducha.


PUSTELNIK


Już modłów twoich Bóg nie słucha!


KSIĄDZ


Niebiosa jasne przejmie Skrucha.


PUSTELNIK


Patrz, niebios dla cię litość głucha[151].
Zagłada grozi i Posucha!


Wychodzi, chłopi mu się rozstępują; idzie w stronę kościoła.

KSIĄDZ


Serce łamiecie mi we skrusze,
w oczach się moja Waga chyli
i Szczęście w oczach mieni…


CHÓR


Oddalcie, coście ziemskie wzieni
na się[152], — wyżeńcie het na pola[153]!!


KSIĄDZ


Mnie klątwa! — Dolaż! — Dola! Dola! —


CHÓR


I.
Rola schnie się,
gleba pęka,
Kłos bujny mdleje, —
Bożych Sądów
groźna ręka;
Serce truchleje.
II.
Promień pali,
gorejący,
Słońce szaleje, —
Bożych Sądów
Znak karzący
Ogniami zieje! —
III.
Straszny Sędzio,
spuść[154] srogości,
Ziści[155] nadzieję. —
Jakoś dawał w obfitości,
dziś mej Skrusze zwól Litości,
grzeszny boleję. —


KSIĄDZ


Oczyść mą duszę, Święty Boże,
ku Tobie serce wznoszę;
prawie[156] Twa Siła Zło przemoże[157],
ulitowania proszę.
Wszedłem w człowieczych błędów koło,
we zmazach żyłem długo,
w skrusze ku Tobie wznoszę czoło,
wyznaj mię swoim sługą.
Krew mnie poniosła w sprośnej chuci
ku związkom, co mię więżą,
żem jest, jak owi więźnie skuci,
którym miał tobie być pawężą[158].
Wejrzyj o Panie! w serca skrytość;
wypleni[159] z serca gady.
O litość w skrusze łkam, o litość…
Coś Piotrowego zabył[160] zaprzania[161]
a[162] Judaszowej zdrady,
schyl[163] pobłażania, zwól[164] zlitowania!


Ostatnie słowa mówi klęcząc; — — wstaje, pochylił głowę i odchodzi w stronę kościoła.

CHÓR


Wielkie znać[165] muszą być te winy,
po które Boża sięga ręka.
Daremno błaga i uklęka,
już modły próżne, Bóg nie słucha,
Niebiosów litość dla nas głucha.
Zagłada grozi i Posucha;
………………………..
Co radzić, co uczynić? —


SOŁTYS


Spełnić, co kazał człowiek z lasu.


CHÓR


Ksiądz będzie swarzyć[166] i nas winić.


SOŁTYS


Trza[167] chyżo[168], póki tego czasu
ksiądz jest w kościele,
wypełnić wszystko sporo[169].


CHÓR


Sprząc czarnorogich wołów czworo;
tymi, dwie sągi ciężkich kłód
het[170] na dalekie wywieść pole,
ugorne, puste,
skąd by nie dojrzeć[171] wsiowych chat.


SOŁTYS


Wiem, jakie pole podle[172] drogi,
ugorny ścierz[173],
zachwaszczon mątwą[174] wielu lat:
księdzowe pole.


CHÓR


Tak, — tam; zarasta dziko kierz[175];
od lat się wielu nie zorywa[176].


SOŁTYS


Trza[177] pobrać kłody i łuczywa,
powiązać powrósłami[178],
wszelijakiego[179] zładzić[180] paliwa.


CHÓR


Ksiądz nie da użyć swego pola.


SOŁTYS


Trza zrobić, jako inksza Wola[181];
raźno skojarzyć dwa zaprzęgi;
każdy ze swego pniaków parę,
aże się sąg dwie[182] złoży;
trza poszanować Wiary stare;
księdza co słuchać nie ma.


CHÓR


Każdy ze swego pniaków parę,
aże się sąg dwie złoży;
trza poszanować Wiary stare;
nad księdzem, widno, palec Boży.


MŁODA

Wyszła ze sieni i staje we wrotach i poły[183] je rozchyliwszy, słucha od chwili.

CHÓR


Trza zrobić, jako inksza Wola:
skojarzyć dwa zaprzęgi,
dwie sąg zwieść do hańtego[184] pola,
na ugor[185].


SOŁTYS


Przykazom koniec, — ktoś ta słucha.


MŁODA


A dyć[186] prawicie[187] głośno.


SOŁTYS


Ty, co się hańbą plamisz sprośną,
dziewko, zmilkłabyś raczy[188].


MŁODA


Zaś znowu Sołtys mnie się haczą[189],
bo wam nie w porę, żem zmiarcyła[190],
co się tu znaczy.


SOŁTYS


Znaczy się, że wam Biada; —
znaczy się, że ci nakazuję
przemilczeć, coś słyszała;
bo trza, by się ofiara stała
na hańtem polu, co księdzowe.


MŁODA


A ino, zaś bym ta słuchała.
Jeśliście mędrek, niech wam starczy;
ja powiem.


SOŁTYS


My zrobimy swoje:
ty harna[191], harno nosisz głowę; —
jak się wlec będziesz z żebraniną,
bo cię wyżeną[192] stąd, —
to popamiętasz głupstwo twoje,
grzech a błąd.


MŁODA


Łatwo nad cudzą zdziwiać[193] winą,
skorzyście[194], patrzcie ino[195],
byście nie stali się przyczyną
ludzkiego nieszczęścia!


SOŁTYS


Czas, żebyś sobie rozum wzięła
i poszła precz we światy!


MŁODA


Pójdę precz — kiej[196] będzie potrzeba;
a wy się to spytacie gdzie — ?
To nie wasza rzecz. — —
Może przy drodze szukać chleba!
Możem ta trochę już pojęła
co z tego gadania,
jenom się tak tęgo[197] zawzięła
do ostatniego bronić
i wszystkie wypominania
wszystką siłą precz gonić;
wyście mi dziś już drugie swaty
Sołtysie, — jakaż to konieczność?


SOŁTYS


Z tobą co gadać; wstyd, kto się para[198];
nie pytaj nad kim Boża kara
Spełnienie klątwy niedaleko.


MŁODA


Klątwa — ??


SOŁTYS


Co nasze role niszczy spieką,
że nasze zboża w żarach giną.


MŁODA


I któż być ma tych klęsk przyczyną?


CHÓR


Ten, czyje modły próżno płyną
hen w niebo Słońcem palące?! —


MŁODA


Już modły próżne? Bóg nie słucha?
Ten, czyje modły próżno płyną
hen w niebo Słońcem palące?! —


CHÓR


Niebiosów litość oto głucha.
Zagłada grozi i Posucha! —
Ofiary trza[199], ofiary!!


Gromada za Sołtysem oddala się; — gdy się rozeszli, widać pod plebanią stojącego Dzwonnika, który patrzy za Młodą i również zabiera się do odejścia.

MŁODA


Odeszli, — słuchajcie no stary — — —
Oddech zapiera jakaś tęga[200],
co mi się jęła[201] tchu — —
Ofiara jaka? —


DZWONNIK


Stos na ugorze
trza spalić.


MŁODA


Cóż bez[202] to — ? — ?


DZWONNIK


Role od suszy, zboża od żaru
ocalić.


MŁODA


Żar piecze, bo tak widno musi[203]
i zejdzie, gdy Bóg zejmie[204].


DZWONNIK


Żar Boska ręka sama pali,
spiekota jest od Boga.


MŁODA


Wiem, — jeno bez[205] cóż kara sroga?


DZWONNIK


Bez grzech[206].


MŁODA


Czyj — ?!


DZWONNIK


Księdza!


MŁODA


Grzech mój i moja nędza! — —
Więc oni, — chcą, co?


DZWONNIK


Stos ułożyć i spalić w ugorze.


MŁODA


A to, — myślicie, — pomoże?
Zaśby[207]?


DZWONNIK


Że się drzewo spali?


MŁODA


No juści[208]. — Przecież cóż ofiara
z samego drzewa?


DZWONNIK


Tym słowem żąda Wiara stara.


MŁODA


To czemuż ksiądz nie zwala[209]?
Cóż, że się drzewo spala — ? Co?? —


DZWONNIK


Też myślę; — wy pomóżcie
nam, — dopełnić, co potrzeba,
to złe was minie może.


MŁODA


To mnie to Złe? —


DZWONNIK


Mówią tak.


MŁODA


Jeźli[210] się spełnić ma ofiara,
jeźli Bóg śle te kary,
gdy stosu żąda dawna Wiara,
a wy mnie zwiecie klęsk przyczyną,
żem śmiertelnego grzechu winą
skalana,
to może — ze mnie — trza — ofiary — — ?


Dzwonnik odchodzi; z boku krząta się Parobek, który czeka tylko, by Dzwonnik się oddalił, żeby się do Młodej zbliżyć.

MŁODA


Słuchaj no Kuba, mnie się patrzy[211]
wiedzieć, co Sołtys ustanowią.


PAROBEK


A bo i o was też bąkają[212]
nie jedno,
jedno[213] nie wiecie z czego.


MŁODA


Wiem, co wiem lepiej sama, —
co ta[214] gadanie; — jest co insze,
co wiem. —


PAROBEK


Że Kaśka, co swarzyła na mnie
przed księdzem, względem tego chrztu,
wygębowała[215]…


MŁODA


Może! Słusznie ci się dostało.


PAROBEK


A nie mnie, ino wam: wrzescała[216],
że wasze dziecka[217], mówi, chrzczone
łażą, a jej się poniewiera
i pomstowała przed nim na wasze.


MŁODA


Na moje? — Pomsty!? — ! Ta psiawiara!


PAROBEK


I podjudzała, co niemiara.


MŁODA


I trzymam taką?!


PAROBEK


Byle czego:
z złego języka, tyle złego. —


Parobek się usuwa, postrzegłszy Dziewkę, przeciw której gwałtownie zwraca się Młoda.

MŁODA


To ty mi będziesz tu przed pany
wypominała?! Ty ladaco!
Że moje dzieci się chowają?!


DZIEWKA


Wszędyścic zawdy[218] do podsłuchu.


MŁODA


Ty ladacznico[219], ty paduchu[220],
to tak za strawę[221] płacą?


DZIEWKA


Dyciem[222] nie darmo, jeno z pracą.


MŁODA


Ty mi od moich dziecek waruj[223].


DZIEWKA


Moje mnie pirwsze[224], gdy je bronie.


MŁODA


Zbierz tobół, pójdziesz precz, wygonię!


DZIEWKA


Dyć[225] się spamiętajcie[226],
gosposiu, — głupie słowo daruj.


MŁODA


Kroiło ci się[227] dawno, — suko!


DZIEWKA


Jeno nad ludźmi nie zdziwiajcie,
a wyście co!?


MŁODA

bijąc ją


Naściże[228] włóko[229].


DZIEWKA


O Jezu! —


upada na ziemię

MŁODA


Zbieraj się precz, — nuże!
ażbyś gdzie zczesła[230].


DZIEWKA


Bóg jest w górze!
co moją krzywdę zapamięta.


MŁODA


Samaś se krzywdów[231] nawarzyła,
czas, byś na własnej czuła skórze!


DZIEWKA

podnosząc się


Bądź ty i twoje dziecka przeklęta!
Żeś moję Dolę[232] pomarniła.


MŁODA


Podła!… Co rzekła. — Matko Święta!


Gdy Dziewka wybiegła, Młoda stoi chwilę znieruchomiona, później idzie naprzód ścieżką do wrotek ogródka, które otwiera i cofa się, milcząca, bo równocześnie otwiera też same wrotka Stara [Matka], wpół zgięta kobieta, o kiju idąca, — w narzuconej na oczy czarnej chuście. — Stara idzie, kijem o płotek trąca, wchodzi w ogródek; a Młoda się przed nią cofa.

MATKA


Teć to domostwo, ta zagroda.


MŁODA


Szukacie kogo? — Wypoczniecie — ? —


MATKA


Tyleż tu grzędów[233], rosły kwiecie!
Cóż znikcemniały[234] do ostatka?


MŁODA


Suchość dobytek nam marnuje.


MATKA


Toście wy może stąd, wy młoda!?


MŁODA


Ano stąd, — skądże wy zaś, matka?


MATKA


Dobrzeście rzekła, dziewko gładka;
gospodarz, co tu dworuje[235],
jest syn mój. —


MŁODA


Pleban!?


MATKA


Piąte lato
syna nie widzę; czasów siła[236]; —
pisał list, więc zjechałam na to.


MŁODA


Wyście to matka, — wy — —


MATKA


Ano z prosta
się noszę, bo pracuję w roli.
A wy tu dawno — ?


MŁODA


…serce bije.


MATKA


Takaście ładna, godna, miła,
— czyście zamężna? —


MŁODA


Już przyszła. —


MATKA


Mówcież!…


MŁODA


…serce boli.


Młoda wybiega, kryjąc się w sieni, zaniepokojona, wylękła.

Od strony kościoła idzie Parobek i ku Starej [Matce] się zbliża.

PAROBEK


Jegomość zaroz[237] przyjdą.


MATKA


Dano
już znać…?


PAROBEK


Bo sie kończyła Suma[238]…


MATKA


Powiedziano
synowi, księdzu, Jegomości,
że matka?


PAROBEK


Że zjechała w gości! —
Wyście gosposiu z naszych, prości —?


MATKA


A juści, awo[239] syn mnie duma!


PAROBEK


A pobędziecie tu…?


MATKA


No zobaczę. —
Co zacz jest ta dorodna kuma,
co mię witała? —


PAROBEK


Ano młoda,
co przyszła, — i ostała.


MATKA


Dworuje[240] pewno na młodego,
patrzy, by się wydała, — hę?


PAROBEK


Co ta z tego, —
na mnie nie patrzy.


MATKA


Ma już swego — ?


PAROBEK


No, wyrozumcie, — krew nie woda.


Cofa się pod ścianę plebanii i później odchodzi; bo tejże chwili od strony kościoła spieszy Ksiądz; już jest przy Starej [Matce] i całuje ją w rękę. Stara [Matka] go obejmuje schylonego.

KSIĄDZ


Matko, matusiu! Tak mi rzewno
witać się z wami.


MATKA


Co prawda, trza by mi być gniewną;
aniś pocieszał[241] mię listami.


KSIĄDZ


Pisać niesporo[242].


MATKA


Skąd się brało,
że dawniej było sporo — ?


KSIĄDZ


Ano snać[243] serca mi nie stało.


MATKA


Prawda i to, że pismo czyta
kto inszy prawie; ja nie uczna[244];
zna zaś Jędrek, twój młodszy;
lecz zawsze słowo, wieść zawsze jaka,
to jej wyglądam, jak tego ptaka.


KSIĄDZ


Jakże wam zdrowie? A brat? — już rosły?


MATKA


A może wkiedy[245] tu zawita.


KSIĄDZ


Do mnie, mówicie? — Nie tego roku — — ?


MATKA


Nie tego; będzie ci z nim miło,
chłopak honorny[246], tęgi, wyrasta
i w głowie mu się rozświeciło, —
nie zrobi wstydu —


KSIĄDZ


Uczy się?


MATKA


Uczy,
chce księdzem.


KSIĄDZ


Wy cóż na to — ?


MATKA


Owo się dziewki, jak na lato
do niego garną, aż się boję.


KSIĄDZ


Czego!? —


MATKA


Tak niby, bez tom chciała[247],
żeby się ziemie chycił[248] swoje,
bobym się dziatek doczekała
może z ożenka — ?


KSIĄDZ


Ile roków[249]
liczycie chłopcu?


MATKA


Już bez mała
miałby szesnaście, jak ty, jakby,
pamiętam kiedyś miał te lata,
toś więcej jurny[250] był od brata.


KSIĄDZ


Matusiu!


MATKA


Cóż ci tak nieswojo,
czy ci co smutno? — ? —


KSIĄDZ


Lęk o brata, —
myślę, niech lepiej — glebę orze,
niż… cóż to chciałem rzec, — …


MATKA


Może, — może. —
Lecz tobie jakoś, znać, markotno. —
Cóżeś to namknął[251] w liście,
bez tom zjechała[252].


KSIĄDZ


Później rzekę. —
To bez toście tu[253]…?


MATKA


Zabaczyliście[254]
synu prawie, o czym pisane;
pobrałam z sobą, mam schowane
w zanadrzu. —


KSIĄDZ


Nie trza[255]. Wiem, — znam, — powiem.
Jeno[256] to później. —


MATKA


Trudnoć wyrzec?


KSIĄDZ


Musicie, matuś, wprzódzi[257] przyrzec…


MATKA


Zaśbym[258] nie miała.


KSIĄDZ


Że wybaczycie,
że…


MATKA


Synu.


KSIĄDZ


Matko, — lituj doli.


MATKA


Może się złego czego dowiem?


KSIĄDZ


Złe weszło w serce; nęka, boli.


MATKA


Serce? — ? — boli? — —


KSIĄDZ


Wnijdźcie[259].


MATKA


Przysiądę; — ot, tak, z drogi,
osłabłam, — strzymać nie chcą nogi.


KSIĄDZ


Prawiem zamylił wam sposobić
posiłek, — otóż go podają,
tu wszystko zniosą; krótką chwilę
zejdę, by suknie godne złożyć
i księgę.


MATKA


Tak dostojnie
jest ci w tej szatce; a, to strojnie
szyte z jedwabiem, dbałym krojem.
Pierwszy raz to
widzę cię w twej zagrodzie,
na swojem! —
Radam jest bytem, statkiem[260], dolą.


KSIĄDZ


Dola, za Bożą zmienna Wolą.


MATKA


Dawniej jeździłam do cię w miasto,
do szkół, toś mi był bliżej.


KSIĄDZ


Tak się oddala wszystko dawne,
tak coraz naglej, chyżej
niezwrotne leci. —


MATKA


Plebaneś dzisiaj[261], da Bóg czekać,
może się dopchasz wyżej.


KSIĄDZ


Nie pragnę, — matko, — ja wyznaję,
w mej duszy walczy słabość ze mną;
mnie już ta gwiazda gwiazd nie świeci!
Bo ja, widzicie, — ja…


MATKA


Prze Boga!…


KSIĄDZ


Zmazą okryłem się nikczemną! —
Pozwólcie odejść —


MATKA


…w oczach ciemno…


Ksiądz ostatnich słów domawia, coraz oddalając się od Starej [Matki] ku sionce: na progu wrotek klęka; zwrócony twarzą ku Matce, a palec na ustach kładąc, pochyla głowę we wstydzie; a potem ręce rozpościera na węgarach drzwi, jakby chciał świętym znakiem milczenia osłonić cały swój dom; po czym szybko wstaje i odchodzi. Gdy Matka nie może jeszcze wyjść ze zdumienia, słychać od sionki gromki głos Młodej; Młoda zjawia się na progu, za nią tuż Parobek dźwiga stół.

MŁODA


Stół na podchyzie[262]!


PAROBEK


Hawok[263] stawię.


MŁODA


Dasz stołków ze świetlicy!


PAROBEK


Dwa stołków[264]! —


MŁODA


Trzy.


PAROBEK


Jak trzy!?


MŁODA


Ciewy[265]! A może ci nie prawie[266]?
Mrucz ino!


MATKA


Wa, rządzicie cale[267].


MŁODA


Ładzę[268]. —


MATKA


Toście tu za panią — ?


MŁODA


Słyszę, że pobędziecie z nami — ?


MATKA


Ano wam tego nie pochwalę,
że młoda, tuście sami.


MŁODA


Może kto czernił mnie przed wami?


MATKA


Wy mi się podajecie sama,
jeźli[269] co prawdy w tej przyganie.


MŁODA


Prawda, co prawda: stanę za nię.


MATKA


A toście z gębą[270]: żeście młodzi,
nie dziw, jak sobie poczynacie;
jeno, że nie tu wam komora,
szukajcie indziej. —


MŁODA


Wy skąd skora
Mnie co powiadać? Tak mnie znacie!!?
Alboż co wiecie, co mnie trzyma?
Co mie tu wiąże!!? Z kim!!?


MATKA


Zaś znów nié ma
tobie kochanków!


MŁODA


— Mnie precz gonić?
I to wy, co myślałam wkiedy[271],
wy mnie będziecie bronić,
przez moje dzieci, — !! —


MATKA

z krzykiem


Dzieci czyje?!!


MŁODA


Ot idzie, niechże wam nie kryje! —


Pochylając się przed Starą [Matką], domawia ostatnich słów; prawie że uklęka, a posłyszawszy kroki w pokoikach, odbiega szybko do swej komory.

Tejże chwili we wrotach staje Ksiądz, w białym długim płóciennym kitlu, w ogromnym słomkowym kapeluszu. Parobek tymczasem krzesła poznosił. Ksiądz i Matka siadają przeciw siebie przy stole.

KSIĄDZ


Trza się wam, matuś, winem skrzepić.


MATKA


Abo[272] mi raczej wstać, a nie pić,
i pójść.


KSIĄDZ


Cóż bo wam? Takeście zmarnieli[273]
po jednym słowie. Jakoż śmielej
mam gadać? Coście wprzódzi chcieli
poznać, — zdam na dzień inszy.


MATKA


Czoło pali…


KSIĄDZ


Co wam!? Wy drżycie!


MATKA


Czepiec zejmę[274],
pali bo głowa.


KSIĄDZ


Siwiuteńcy
wyście matusiu.


Matka rozplątała wstęgi czepca, który zdejmuje i kładzie sobie na podołku; odsłoniła bielutkie siwizną włosy, po szyję, krótko po wiejsku obcięte.

Wchodzi Młoda, niosąc na tacy trzy szklanki nalane winem.

KSIĄDZ


Niesie wino;
bierzcie szklenice, pijcie ino.


Ksiądz i Matka powstają. Wszyscy troje ujmują za szklanki; Ksiądz trąca się z Młodą, nie z Matką; Matka widząc to, wlepia oczy w syna, chwieje się na nogach, stawia swą szklankę na stole; upada na krzesło; omdlewa.

MATKA


Toście wy!


KSIĄDZ


Matuś! Pomdleli! — Wody!


Młoda, która natychmiast uciekła, teraz przez okno podaje dzbanek z wodą; KsiądzMatce wodą czoło i skronie skrapia, daje jej trochę wypić wina. — Z wolna Stara [Matka] przychodzi do siebie; Ksiądz usiada.

KSIĄDZ


No już wam lepiej?


MATKA


Lepiej trocha[275].
A wiem zaś pewno, syn mię nie kocha,
pirwy[276] się z obcą przybłędą para,
szklenicą pirwy trąca;
dla matki to już honor nijaki. — — —
To to wy razem. — — —
Ja ta nie głupia;
myślałam nieraz, myśl złą pacierzem
zganiałam; — awo[277] teraz prawda;
prawdzie się patrzę w oczy.


KSIĄDZ


Wybaczcie matuś, żem to niby
nie waszą szklenę[278] pirwy trącił;
bo przecie ona tu nie sługa,
i toście wiedzieć mieli.


MATKA


Wszyscy to inszy[279] wprzód wiedzieli
i znają jak się z pyszna[280] śmieli,[281]
ta…!
Niechta, ja po niej druga.
Już ja nic tobie, — serceś zmącił.


KSIĄDZ


Matuś słuchajcie, wy nie wiecie,
jakie to nam pożycie razem,
jakie mnie lęki dręczą skrycie
przed tym, co wiem, że nieodbycie[282],
czeka na tamtym kiedyś świecie.


MATKA


Tamten świat — prawda — …wy coś wiécie
Co to chcesz mówić, o czemu, synu — ?
Któż zna co kogo czeka?


KSIĄDZ


Tam rozpoznana każda przewina[283],
tam grzechom miarę mierzą
i chociaż życiem się odwleka
kara, że przyjdzie grzeszni wierzą.


MATKA


Komuż ta kara? Czyjaż męka?


KSIĄDZ


Boża ją pokieruje ręka! —
mnie albo dla niej Piekło.


MATKA


Tobie!?


KSIĄDZ


Boicie się matusiu?


MATKA


Nie, — słucham, — trocha[284] łez pociekło.


KSIĄDZ


Niechże jej będzie świat za życia
słoneczny,
niechże choć jeden kąt ten najdzie[285]
dorzeczny[286],
Gdzie jej nie zajrzą[287] Szczęścia.


MATKA


Widzę, już wloką się z ukrycia
mary piekielnych gości
i stają przed wrotami temi…


KSIĄDZ


Tyle jej szczęścia, co na ziemi
dłoń jej człowiecza może dać;
niech się pocieszy znikomemi
radości[288].
Jej to wieczyście z potępionemi
w piekielnych ogniach stać;
ona i dzieci.


MATKA


Dzieciż to twoje,
krew twoja.


KSIĄDZ


Złud przynęta!
Miłość ojcowska, miłość święta,
dla mnie straszliwych klątew wzywa,
przeklęta…


MATKA


Serce się w trwodze zlękłe zrywa,
dzieci i ona tobie miła.


KSIĄDZ


W kochaniu, w łasce ze mną żyła.


MATKA


Błogosławiący,
ród żywiący[289],
Bóg że wam dzieci dał;
jakoż by one nieszczęśliwe
w Otchłanie rzucić miał?


KSIĄDZ


O matko, księgi są spisane,
w nie prawa Boże wryte;
a jest w tych kartach wyklinane
występku zło pożyte[290].


MATKA


O księgi straszne, o wyroki!
Jakoż tych sądów minąć!?


KSIĄDZ


Kościelne piszą je Proroki;
Duch je w piorunnych burzach rodzi;
występny musi ginąć.


MATKA


Azaż cię obłęd trwóg nie zwodzi?
Jakoż Duch Boży tak okrutny?
Litość się ludziom godzi.


KSIĄDZ


Wierzę we świętą prawdę Bożą;
wierzę, żem przysiąg złamał stałość;
Sumienie żalów gnębi żałość,
trwogi się zgubne zewsząd mnożą;
otom wieczyście smutny.


MATKA


Jakież tych przysiąg kłamnych brzemię?


KSIĄDZ


Ktokolwiek na tej ziemie
przysięgi straszliwemi
ślubował Bogu swoją duszę
w czystości żywić nieskalanej;
a potem śluby swoje łamie
i Boskiej Łasce dla się kłamie;
Bóg pomsty zseła nań katusze
i jego dzieci, i kochanie
na zatraconych ogień wpędza:
oto jest matko moja nędza.


MATKA


Każdyże[291] inny Szczęście zbiera
w miłości dziatek świętej,
tobie się Szczęście poniewiera
przez klątwy zło przeklętej!
Czemużeś raczej, jąwszy pługa,
jak rodzic ziem nie porał[292] — ?


KSIĄDZ


Bóg chciał, żebym był Boży sługa
i świętych Psalmów chorał
dał słyszeć mojej duszy.


MATKA


Czemużem dla cię pragła[293] księstwa[294],
powagi i zaszczytu;
raczej byś zaznał był niebytu[295],
naszej chudoby[296] niezasobnej
a żywiąc[297] ludzkim prostym życiem,
był szczęśliw ziemnych[298] szczęść użyciem.


KSIĄDZ


Skry święte rwały mię palące
być z pomazańców i szafarzy;
pod stopy świątyń malowane,
kadzideł dymy kołysane,
ze srebrnych amfor[299] chybać;
błogosławieństwa znak pokojny[300],
gdy lud poklęka bogobojny,
od złotych słać ołtarzy.


MATKA


Wielkiej bo służby wziąłeś trudy,
jeno[301] ci wytrwać zbrakło męstwa.


KSIĄDZ


Bóg mi poskąpił palm zwycięstwa.


MATKA


Trwoga odejmie resztę złudy:
śmiertelne żywisz niepokoje
o dusze ich i szczęście twoje.


KSIĄDZ


Tyle więc mego szczęścia z nimi,
co się napatrzę na tych troje…
Czasem to łysną[302] się nad nimi
onych piekielnych ogniów zwoje,
w oczach się moich robi ciemno
i słyszę klątwy płacz nade mną.


MATKA


Los cię ich straszny nęka.


KSIĄDZ


Dusza nad nimi boleje.


MATKA


Zacz[303] nie pomogą nic święte śluby,
goryczne[304] żale, pokuta,
ogniowe próby?
Wiecznaż[305] ich duszom męka?
Nie masz nadzieje[306]?


KSIĄDZ


Do wiecznej pójdą zguby.
Żadnej nadzieje[307] dla tych troje;
wyrocznia sądu już wykuta, —
— chyba, gdy jedno im poświęcę.


MATKA


Cóż tą nadzieją?


KSIĄDZ


Szczęście moje — —
i sam się srogiej poddam męce.
Szczęście to moje rozburzone? —
Mamże[308] sam dla się topór kować??


MATKA


Jakoż masz twoje Szczęście psować[309] — ?
Jakoż ma być zerwane,
by były dusze ocalone — — ?


KSIĄDZ


Potrzeba okrutnego czynu:
ofiary!…


MATKA


Nieszczęście wlecze się pod progi
twej chaty. — Synu, synu!
— — — Teraz widzę jasno.


KSIĄDZ


O matko, światła w duszy gasną
i myśl na błędne idzie drogi.


MATKA


O synu, teraz widzę jasno,
nieszczęście wlecze się pod progi;
w twój dom piorunne gromy trzasną!


KSIĄDZ


Dwie sągi[310] ciężkich kłód
trza na dalekie wywieść pole
ugorne, puste,
skąd by nie dojrzeć[311] wsiowych chat.


MATKA


Widziałam pole podle[312] drogi,
ugorny ścierz[313],
zachwaszczon mątwą wielu lat.


KSIĄDZ


Tak, tam… zarasta dziko kierz[314],
od lat się wielu nie zorywa.
O precz ta myśl! Potworna myśl skwapliwa,
nad wolę mą;
ilekroć zajdę tam, powraca.


MATKA


Myśliłeś już…


KSIĄDZ


Zrąb trza zbudować z ciężkich kłód
i drew narzucać do tej studnie[315]
i szczap[316] jodłowych…


MATKA


Widziałam brzemion dwa gotowych,
złożonych hań[317] w drewutnie[318].


KSIĄDZ


Na stos niech wstąpią…
Mówić mnie o nich to okrutnie.
O matko, matko, — dzieci, ona,
byłaby wtedy ocalona.


MATKA


Ogień je żywy miałby chłonąć,
mieliżby, jako świece żywe,
w straszliwych mękach spłonąć.


KSIĄDZ


O matko, matko, — dzieci, ona,
byłaby wtedy wybawiona.
mówić mnie o nich to straszliwe. — —
Wyznać jej…?!


MATKA


— — Przeszło mrowie. —
Niechajże nigdy się nie dowie,
gdy zagrożone Szczęście twoje
i duszy twej zbawienie;
niechajże idą w zatracenie
oni…
Niech, żyją, pokąd czas znaczony.


KSIĄDZ


Ach żyjąc z nimi, spokój stracam,
bo myślą wciąż niewolną wracam
do lęków, do przerażeń:
co je na tamtym świecie czeka.


MATKA


Dola, Los, wieczna krzywda człowieka!


KSIĄDZ


Czego unika, przed czym ucieka,
to mu przed oczy żądza zwleka,
żądza w najgłębszej tajni skryta.


MATKA


Odwieczna, straszna krzywda człowieka,
na każdym czole troską ryta.


KSIĄDZ


Pozostań u mnie, matko droga,
może mi z tobą i przy tobie
spokojność w dom zawita.


MATKA


O synu, synu, nie, — prze Boga,
ja muszę precz, — nie pytaj.


KSIĄDZ


Precz tę niewiastę, precz oddalę,
precz razem onej[319] dziatki[320].
Dam im zasoby i dostatki, —
Pozostań matko.


MATKA


Proś daremno,
ani z nią tobie żyć, ni ze mną;
Bożej się klątwy nad cię zwleka
grom, — czyż go moje zwrócą modły?
Przeznaczeń pełnia niedaleka.


KSIĄDZ


Co mówisz matko, przecz[321] cię wiodły
w mój dom tęsknoty twe matczyne.


MATKA


Tęsknoty wiodły mię serdeczne;
do tęsknot dziś przydałeś trwogi
prze[322] twą obłędną winę.


KSIĄDZ


Ludzkichże[323] błędów znasz przyczynę,
bądźże[324] mi ukojeniem,
lituj nędzarza doli.


MATKA


To, coć dolega, to, coć boli,
w serce się twoje wprzęgło krwawo;
leki tu żadne.


KSIĄDZ


Dnie mi się wloką senną jawą
w myśleniu, co mię sidła zdradne
i gnębi a niewoli;
jakoż się wyrwać z toni…?


MATKA


Żegnaj mój synu, niech Bóg chroni
od nieszczęść dworek twój, zagrodę;
jeno ja z dala pójdę, wrócę
do wsie[325], z którejem[326] przyszła;
to, com ujrzała, com przeżyła,
z reszt dni żywota zdarło pogodę.
A nim odejdę, pozwól mi pojrzeć
na niewiniątek twoich urodę,
niech je pogłaskam po jagodach[327],
główeńki przytulę, przycisnę
do serca, co się lęka…
A jeśli łzami w oczach łysnę,
nie patrzaj, — bo mnie pali męka
łez, co wypłakać się nie mogą
nad ich Niedolą…


Urywa, gdyż tejże chwili słychać uderzenie drzwiami w pokoikach; Młoda, która się z wewnętrznej izdebki do pół pokoju wysunęła nasłuchująca, teraz nagle zemknęła na tył domostwa; Ksiądz wchodzi w sień, za nią poszukujący. — Spoza węgła dworku; którędy obiegła, zjawia się Młoda: przypada, klęcząca, do nóg Starej [Matki] i po nogach ją całuje.

MŁODA


Słyszałam wszystko, Pani Matko,
pozwólcie się nazywać.


MATKA


Tyżeś przyjęła syna w łoże,
jak kochać, jak przeklinać — — ?


MŁODA


Ani przeklinaj, ani kochaj,
jeno[328], gdy znasz już Sądy Boże,
skazanej w modłach chciej spominać.


MATKA


Cóż byś nieszczęsna zamierzyła?


MŁODA


Wyrocznia Sądem zasądziła.


MATKA


Przecz[329] syn mój przez cię traci duszę.


MŁODA


Jedno me dziatki kochać muszę.


MATKA


Co chcesz, szalona — — ?!


MŁODA


Boża wola.


MATKA


Chcesz zginąć! Spłonąć! Synu! Synu!


Chce biec ku sionce; Młoda zastępuje jej drogę.

MŁODA


O stójcie stara, matko, — Pani;
nie, — nie… —
co inne wyrzec chciałam,
jenoście pierwsi rzekli[330] sami;
na obce wsie i obce pola
precz stąd chcę pójść. —


MATKA


Chcesz precz!?


MŁODA


Tej chwili.


MATKA


Dzisia jeszcze?!


MŁODA


Gdy się będziecie sposobili[331]
do drogi, — ja też rzeczy zbiorę,
zamknąwszy się w komorze;
nie chcę, by wiedział.


MATKA


Gdzie pójdziesz?


MŁODA


W obce światy, —
najdalej. — — Zmilczcie, żem tu była;
słyszę, że wraca.


Wybiega. Ze sieni wraca Ksiądz.

KSIĄDZ


Mówią, że sprząta tu pokoje;
czyliżby tutaj! — Drzwi otworem!
Matko!


MATKA


Ja okna uchyliła,
i może przeciąg drzwi rozchybał.


KSIĄDZ


Jeno[332], żem nigdzie jej nie zdybał[333],
ni w sionce, ni w komorze.


MATKA


A tociem długi czas patrzała[334]
w okna, a nie było nikogo.


KSIĄDZ


— Już drżałem, że słyszała,
comy[335] mówili; — tam drzwi dwoje,
mogła ujść przez nie; — matko, trwoga,
lęk żywy serce przejął,
gdyby słyszała, — Męko Boga!


MATKA


Oto już idzie, ostaw[336] nas tu;
konie każ zaprząc, sam się zbieraj;
chcę, żebyś podwiódł mię ku miastu.


Ksiądz odchodzi w stronę gościńca. Z wrót, ze sieni idzie Młoda, prowadząc dzieci dwoje, pięcioletnią dziewczynkę i trzyletniego chłopczyka, ubranych po wiejsku, bosych.

MŁODA


Oto je wiodę urodzone
w miłości.


MATKA


Miłość ta klątwą je obrzuca;
strzymaj się srogich sądów ramię,
niechże im błogosławię.


MŁODA


Obyś z nich starła przekleństw znamię,
niewinnie oto zasądzone;
jakoż je zbawię?…


MATKA


Pieścić je pragnę, pieścić, tulić
twarzyczki takie krasne,
buzie rumienne, oczka jasne;
sercu się śpieszno czulić.


MŁODA


Ani je ojciec kiedy głaska,
ani ich pieści, ani kocha;
to serce we mnie rwie się z żalu
i wiecznie smutne szlocha;
kochajcie, wielka wasza łaska.


MATKA


Syn mój je kocha, kocha wiele,
jeno się Dolą troska;
dyć prawie widzi cała wioska,
jako żyjecie.


MŁODA


Widzą to wsiowi, gadają, prawią,
ano Bóg też pogląda.
Bóg dał, by stało się, co się stało;
stanie się, co Bóg żąda. —


MATKA


Precz pójdziesz, — mówisz — precz? daleko?
Kaj[337]?


MŁODA


Mam krewniaków, hań[338] za rzeką;
u nich pobędę.


MATKA


Potem dalej?


MŁODA


Dalej… w dalekie drogi potem
i nigdy już z powrotem.


MATKA


Synowi słowo szepnę o tem,
już na rozchodnem[339].


MŁODA


Wyścież dobrzy[340].
Mam was to prosić; — jeno[341] nie tu
gadajcie, — aże het, gdy z wami
wyjedzie; —
niechbym się miała czas z gratami
złagodzić. —


MATKA


Myślisz, że cię strzyma.


MŁODA


Nie to, — —


MATKA


Jest skłonny byś odeszła.
Nie chce ciebie przy sobie tu.
Sam mówił.


MŁODA


Wyrzekł!!


MATKA


Nie śmie pono
przed tobą, — boś mu jako żoną
i on dla ciebie ma powinność.


MŁODA


Ja też nie śmiałabym wymówić,
że muszę precz, — a muszę!


MATKA


Widzę, już wóz mnie zgotowiono.


MŁODA


O matko, Boże, strzeż mej dusze[342],
— żegnajcie.


MATKA


Żegnaj, — wy maleństwo!
Och serce pęknąć chce od żalu.
Ręczynki złóżcie mi na szyję,
całujcie, — chwilę jeszcze, chwilę —
płaczu gorący!


MŁODA


Przekleństwo waszym łzom, przekleństwo!


Wydziera dzieci z objęć Starej [Matki]; bierze młodsze na rękę, drugie za sobą pociąga i szybko znika w sieni. — Od strony gościńca wraca Ksiądz przybrany do drogi, z torbą skórzaną i laską.

KSIĄDZ


Matko,
chcę pytać, czy się wam zdradziła?


MATKA


Jakoż?…


KSIĄDZ


Słuchała?… Nie?


MATKA


Nie sądzę.
A choćby, — to nie zrozumiała,
bo tylko chce się stąd wydalić.


KSIĄDZ


Mówiła?! Kiedy?! Więc chce sama.


MATKA


Za czas niejaki, — bądź spokojny.


KSIĄDZ


Mój spokój?? — Boże! to daremno!


MATKA


Pogwarzym o tym jeszcze w drodze;
chcę przed wieczorem zjechać w miasto.


KSIĄDZ


Jutro się podróż dalsza znaczy.


MATKA


Co będzie, Bóg sam wiedzieć raczy.


Od czasu już było słychać turkot wozu, jak zajechał na gościniec przed plebanię; Ksiądz i Matka odchodzą, minąwszy wrotka w ogrodzie, w bok na prawo, ku gościńcowi.

Młoda wychodzi i patrzy w stronę, gdzie odeszli, skąd teraz słychać turkot wozu, coraz się oddalający. Spoza domostwa, od strony kościoła przychodzi Parobek ku Młodej i widząc ją zapatrzoną, też patrzy w stronę gościńca, gdzie turkot wozu już prawie zupełnie ucicha.

MŁODA


Jak we śnie, — jednej chwili
wszystko wzeszło.


PAROBEK


Dopiero z drogi, już z powrotem.
Że też to stara nie pobyli — ?
Może was i obeszło — ?


MŁODA


Cóż wsiowi? — Wiesz co o tem,
co czynią? — Byłeś?


PAROBEK


Drzewa dwie sągów[343] naskładali,
wołami wozów dwa wywieźli
i stos pobudowali.


MŁODA


Na pustym polu, na ugorze.


PAROBEK


To wiecie — ?


MŁODA


Lecino[344] przyzwać wójta
do mnie, że mam do niego słowo.


PAROBEK


A widać Sołtys też coś mają,
bo niedaleko się trzymają.


MŁODA


Wiem, co mają.
Przyzwijże[345]. Bądźże mi pod ręką;
będzie mi potrza[346].


Parobek gestem przyzywa kogoś poza sobą; — po chwili wchodzi Sołtys.

MŁODA


A może macie co Sołtysie
rzec? Ja też dla was jakie słowo
umyślnie warzę[347].


SOŁTYS


Ja tu po kupnie, com to kiejsi[348]
stargował wiązki i łuczywo;
chciałem dziś pobrać.


MŁODA


A wiem, słyszałam;
a dyć[349] już czeka zgotowione[350],
jeno pobrać.


SOŁTYS


Choć zaraz[351].


MŁODA


Bo widzę, że to także chcecie
na ten stos hańten[352].


SOŁTYS


To nam pilno.


MŁODA


A ja, widzicie, niepomylną
uznałam już tę Wolę
i teraz sama, myślę, — przydam
pomocy, złożyć[353] hań[354] na pole
te wiązki.


SOŁTYS


Po co?


MŁODA


Że to pole
księdzowe;
więc skoro pójdę ja i za mną
poniesie kto, nie będzie posądzenia
już o nic; nikta[355] księdzu nie doniesie
z plebańskich.


SOŁTYS


Toście wy już… — ?


MŁODA


Co wam ta, co ja myślę;
niech będzie, jak wy chcecie.


SOŁTYS


A dobrze, — to pójdziecie
z kim swoim — ?


MŁODA


A Kuba pójdzie, co poniesie.
Ja przypilnuję; dziś ułożyć, —
a kiedy — będzie kiedy pora,
to się zapali.


SOŁTYS


Nad ranem jutro
Sam założę ognisko,
niechby się te gniewy Boże
skońcą[356].


MŁODA


Niech i jutro.


SOŁTYS


To pójdziecie rychło?


MŁODA


Tej chwili.


SOŁTYS


Bo ta pleban wrócą
pod wieczór.


MŁODA


Tak.


SOŁTYS


Ostańcie z Bogiem.


Sołtys odchodząc, chciał Młodej podać rękę na znak umowy, ale ta zmiarkowawszy wprzódy, odstąpiła nieznacznie parę kroków, tak, że już mu się podejść nie zdawało[357] i tylko, wymawiając słowo „z Bogiem” uchylił kapelusza, już odwrócony od niej, a potem ręce wraził[358] w kieszenie kapoty i odszedł. Parobek, który czas cały trzymał się w pobliskości na oborze, teraz się Młodej pyta:

PAROBEK


Będzie co nosić potrza[359]?


MŁODA


Weźmiesz te brzemion dwa gotowych,
złożonych hań[360] w drewutnie[361].


PAROBEK


A bo ta ciężkie są okrutnie.


MŁODA


Ogromniec taki, sklamrzy[362]; — raźno!


PAROBEK


I gdzie? — Do wójta?


MŁODA


Sołtys życzą
kaindziej[363]: — no poniesiesz, mówię,
gdzie Sołtys życzą,
na hańte[364] pole, co księdzowe,
gdzie stos się zwozi.


PAROBEK


Toście już z nimi weszli w zmowę.


MŁODA


Tak ta.


PAROBEK


Cobyście ta wierzyli — ?


MŁODA


Niech ta, — że wierzę,
a niech ta, niech się stanie.


PAROBEK


A ino będą ksiądz swarzyli[365]
na mnie.


MŁODA


Powiadaj, żem kazała.


PAROBEK


A już ta przódzi ksiądz mówili,
że wy każecie.
Patrzy z niepokojem ku izbom i ku sionce.
Kaśka se pozbierała
już przyodziwę[366], już idzie!
Czas i na mnie pod górę.


MŁODA


Boisz się Kaśki.


PAROBEK


Jużci[367] boję,
bo z pyskiem do mnie skoczy,
że to beze mnie[368]. — — To jakże to sprawić?


MŁODA


Słyszysz! Zesujesz[369] wszyćko[370] do środka
do tej ogromnej studnie[371]
z drewnianych kłód, —
rozumiesz! — łuczywa i powrósła[372] słomne[373].


PAROBEK


No rozumię[374];
jedno nie rozumię, tela[375] zachodu.


MŁODA


A jeszcze[376], nie idź drogą;
na ścieżki[377]! — bez natonie[378]!
haw[379] bez[380] tył ogrodu!


W ciągu rozmowy Parobek był już wyciągnął[381] brzemiona drew, powrósłami razem powiązał, na pniak je dźwignął, z pniaka na bary wziął i wskazaną drogą poszedł, obchodząc domostwo dokoła; po chwili widać go jeszcze w górze ponad dworkiem, jak idzie wzdłuż wału, aż znika w ugorze. Ze sionki wychodzi Dziewka, odziana w chustę, w której trzyma dziecko malutkie: na plecach tobół z pierzyną i trochą przyodziewy. Przygarbiona ciężarem, podchodzi do Młodej, całuje ją w rękę, zaczyna mówić, urywa i odchodzi szybko; Młoda za nią woła.

DZIEWKA

żegnając


Ostańcie…


MŁODA


Kaśka! tyś mnie przeklena[382],
teraz ty idziesz precz — —?


DZIEWKA


Niech ta, — cóż.


MŁODA


Bom cie[383], jak tego psa wyżena[384].


DZIEWKA


No, jak psa.


MŁODA


To mi nieswojo[385].
Kaśka!


DZIEWKA


Cóż ta i tak bardzo o mnie stoją
naraz.


MŁODA


Bo widzisz, tyś przeklena[386].


DZIEWKA


At słowo ludzkie, — wiatr ponosi.


MŁODA


Bóg słyszy każde.


DZIEWKA


Nie pamiętajcie.


MŁODA


Jest ta cosi
sukienczyn parę, co za małe
na moje młodsze, to ci będzie
prawie na twoje. —
Weźmiesz? Chcę, żebyś wziena[387],
jest poskładane.


DZIEWKA


A i dobrze,
cobym zaś[388] nie przyjena[389].


Młoda, mówiąc, wbiegła na moment na izby[390], do swojej komory i stamtąd przynosi spory tobołek ubrań swoich i ze swych dzieci i stawia na ziemi przed Dziewką.

MŁODA


Dla twego, — to dla ciebie.


DZIEWKA


Tela[391], wszyćko[392]!?


MŁODA


Tylko toboła nie rozwijaj
tutaj, bo po co;
daję ci wszystko.


DZIEWKA


Cóż to z wami?


MŁODA


A rzeknij Słowo choć przed progiem
inaczej.


DZIEWKA


— — Ostańcie z Bogiem.


Gdy Dziewka, zrozumiawszy, pożegnanie jej to Boże wyrzekła, — Młoda, nie czekając, nim do niej się zbliży, odchodzi szybko do sieni i znika w swojej komorze. Dziewka sadza dziecko na ziemi, zrzuca ze siebie ciężar z pleców i razem dwa toboły gromadzi, żeby poradziła unieść[393]; od strony kościoła nadchodzi Pustelnik.

PUSTELNIK


Zbierasz się w drogę — — ?


DZIEWKA


Wiem ta?
Może jeszcze ostanę.


PUSTELNIK


Dziecka bo szkoda na włóczęgi
brać.


DZIEWKA


Co ta takie?


PUSTELNIK


Widzisz to jedność; — jak są w polu
te zboża, co każdemu rosną,
jak są owoce po sadach,
co się wkiedy[394] bujną młożą[395]…


DZIEWKA


Ano nie tego roku. —


PUSTELNIK


Jako namniejszy[396] robaczek, czy muszka,
żyje swobodno[397]…


DZIEWKA


Ludzie nie gady.


PUSTELNIK


Może, — może — — ?
Ja ta żyję po swojemu:
z gadami w miłej zgodzie
i Bóg mojemu rad królestwu.


DZIEWKA


W pustelni łatwa zgoda.
Próbujcie ano tu, obstoicie[398]?
Ja też nie dzisiejsza.


PUSTELNIK


To się może bez to nie żeni.


DZIEWKA


Kuba? — nie wiem.
Cóżeście ta se wzieni
mie się pytać[399]?


PUSTELNIK


Może co, — jako?


DZIEWKA


Ano później ta kiedy
was nawiedzę. —


Dziewka, pobrawszy swoje, odchodzi w stronę gościńca. Z wrót plebanii występuje Młoda, przybrana w strój biały odświętny, trochę z wiejska; dziecko mniejsze niesie na ręku, starsze wiedzie za rączkę; dzieci są również, jak ona, przybrane bialutko i wystrojone; na główkach mają wianuszki z kłosów.

PUSTELNIK


Bóg z wami.


MŁODA


Bóg nade mną.


PUSTELNIK


Idziecie pono[400] sami, hań[401].


MŁODA


Bogu się patrzy dań —
ofiarę niosę, — wiedę[402] sama.


PUSTELNIK


Tak wam się świętość w oczach świetli,
wy młoda.


MŁODA


Marność, co spali się i zetli,
moja uroda.


PUSTELNIK


Cudza przewina;
wyście bo rośli, jak krew żądała,
jako w ostępie kwiat, roślina,
bujno i płodno.


MŁODA


Czas jest, że wiem, co Bóg przeklina.
Czas, bym się sługą stała godną
i krew uhamowała.


PUSTELNIK


Po was niczego nikt nie czeka.


MŁODA


Tym łatwiej spełnię wszystko moje.


PUSTELNIK


Was do niczego nikt nie wzywa.


MŁODA


Toć to już wie gromada cała,
że prze mnie[403] klątwy złość straszliwa.


PUSTELNIK


Na tobie nikt nie szuka kary.


MŁODA


Święconej ja się imam wiary,
przed Piekłem Niebo straż tu trzyma.


PUSTELNIK


Ano jest jeszcze nad obima[404]
Moc przebaczenia, ukojna,
co groźby w nicość mieni.


MŁODA


Samiście rzekli: trza ofiary.


PUSTELNIK


Ofiary z żywych płodów ziemie.


MŁODA


Jenoście słowo pół pojeni[405], —
trza dać, co ludzkie zlęgło plemie.


PUSTELNIK


Gdzie wy idziecie!?


MŁODA


Hań[406], — wy stoicie w pół drogi —


PUSTELNIK


Strojne wiedziecie, strojniście w bieli.


MŁODA


Duszyczki czyste, boscy anieli
pojmą strzec.


PUSTELNIK


O jakiejże to mówisz drodze?
że ja to niby poły stoję?


MŁODA


Królestwo sobie w niebie roję, —
jak wam to rzec — ?


PUSTELNIK


O twój się rozum niepokoję,
kobieto —


MŁODA


Chcę za tych złotych bram podwoje
Edeńskich[407] biec.


PUSTELNIK


Umysł ci splątał się niebodze,
zmyślonych gróźb podnietą.


MŁODA


Zmyślone było szczęście moje;
groźby dosięgły mię żarliwe;
czas, by się wypełniło.


PUSTELNIK


Jakąż obłędną rwiesz się siłą —
Patrz, by cię złe nie omamiło.


MŁODA


Bóg sam mnie król nade mną! —
Wy precz…


PUSTELNIK


Zbłąkana,
cóż to ty gadasz?!


MŁODA


Ja skazana.


PUSTELNIK


Gdzie wiedziesz dzieci!?


MŁODA


Na ofiarę.
— Chcę by się wielka stała
rzecz — tam.


PUSTELNIK


Zbrodnia!?


MŁODA


Za grzech śmiertelny.


PUSTELNIK


Zbrodnia!


MŁODA


Ja spłonę, dzieci spłoną!


PUSTELNIK


O grozo!


MŁODA


Stos już zgotowiono.


PUSTELNIK


Stos!!?


MŁODA


Wedle waszych słów.


PUSTELNIK


Ofiary żywe!


MŁODA


Wyście rzekli,
ja oto klątew tych przyczyna.


PUSTELNIK


Bóg rozum mąci, gdy przeklina
wyzwałaś Boga, — ty zbrodniarka!


MŁODA


Precz stąd, wy Boga mi nie gródźcie[408].
Mojej Niedoli ja żniwiarka;
Jakież mnie życie, wypędzonej?


PUSTELNIK


Ty wypędzona?! Tak okrutnie!


MŁODA


Pogarda wszystka pogardzonej.


PUSTELNIK


Chcesz śmierci?! Straszna twoja Dola!


MŁODA


„Wyżeńcie het na pola” —
słyszałam wyrok; to jak młotem,
Serce mi biło; wiem o stosie;
tym jednym duszę zbawię;
jakiesi[409] księgi piszą o tem
Boskie. — Kędy się zwrócę wylękniona,
ścigają wszędy mię zwidzyska[410]
po nocach, w dniu, na jawie,
jacyś mię gonią, widzę z bliska
przy twarzy tuż ich twarze,
już, już nade mną ich ramiona,
rąk podniesionych zwarte koliska.
Ciskają na mnie gruz, kamienie,
uciekam darmo, — gonią, gonią,
próżno się chronię przed ołtarze,
wołają: Śmierć, Śmierć, Zatracenie!


PUSTELNIK


— Złe Moce przyszły po nią!!


W miarę słów Młodej, Pustelnik cofa się w przerażeniu i znika ku stronie kościoła. Młoda, po jego odejściu, rozgląda się po ogródku, po otoczeniu całym, postępuje krok za krokiem bardzo wolno, zawsze prowadząc starsze dziecko za rączkę, a młodsze niosąc na ręku.

MŁODA


Dziatek tych moich zlituj małych,
w giezłeczkach[411] białych:
otom je godnie ustroiła
i siebie samą przygodziła[412].
We włos im wplotłam kłosy zżęte,
jako, że w Szczęściu są poczęte;
jako, że Nieszczęść gnie je Dola,
kłos złoty sierpem żęłam z pola.
Niedługą chwilę już pożywię[413].
Weźmij je do się w niebo twoje,
gdzie złote Słońce w ogniach wre,
za Empirejskich[414] bram podwoje.
Wieczyście pokój znacz mej duszy;
zali[415] błękitów twych poruszy,
mój płacz, —
zali Cię moja skarga sięże[416]:
tych się obłoków białych chyta[417];
patrz, w całun nędzy upowita[418],
u tronów twoich lęże[419].
Nędze to przed cię te ubiory,
ten strój, bogactwo moje;
patrz, jako serce dla cię stroję,
byś mi uchylił bram zawory.
Żywa, przez ogień pójdę żywy,
przeniosę[420] ból i żar straszliwy,
bądźże ty litościwy.
Miłość dziś moja katem dla mnie
a przeczże[421] żyłam w niej niekłamnie;
jako gołębie żyłam Boże,
jako te w boru bujne zioła,
naraz mię Los tajemny woła,
że serce w trwoźnych ogniach gorze[422].
Bądźcie mi zdrowe, bądź mi zdrowa
Radości i Wesele,
żegnaj Słońce, —
niechajże oczu mych nacieszę,
ostatni raz się k'tobie[423] patrzę.
Oto na stos skazana idę;
glina, rozsypię się w popiele:
ostatnim grzechem Śmierci grzeszę
grzech,
co mych grzechów pamięć zatrze.
Dawasz Sędzio Sprawiedliwy
nade mną młodą sąd straszliwy
ognia żywego;
skłoń duszy mojej czystej
Światłości Wiekuistej
Nieba Rajskiego.
Ciało zetlałe w popioły
wichr zwieje z prochem pospoły[424]
we czworą świata stronę[425],
a dusza gołębica biała
zwól, by z popielnych zgliszczów wstała
w jasności nieskończone.


Idzie powolnie, okalając domostwo; drzwi na plebanii ostawiła[426] otwarte, z widokiem na przestrzał, więc ją widać teraz, gdy idzie przez natonie[427], po drugiej stronie budynku. — Po chwili widać ją jeszcze raz w górze ponad dworkiem, idącą wzdłuż wału, aż znika w ugorze. Po jakimś czasie słychać z daleka turkot wozu, coraz się zbliżający; wozu, który pędzi; w pobliżu plebanii słychać, jak na gościńcu gwałtowny turkot naraz ustaje; wóz się zatrzymał; ktoś z wozu, słychać, jak zeskakuje na równe nogi, — biegnie ku plebanii: — Ksiądz. Dopada szybko wrotek ogrodu, pędem biegnie ścieżką do wrót, wpada w sień, widać go poprzez okna, jak obiega pokoje; nie znalazłszy nikogo, wychodzi znów poprzed wrota sionki, na ogród. Od strony kościoła spieszy Pustelnik, z dala już dając mu znaki.

KSIĄDZ


— — — Jednak jej nie ma…


PUSTELNIK


Nareszcie, — wracasz — by nie za późno!


KSIĄDZ


Co wy mówicie? — pędziłem konie
w cwał.


PUSTELNIK


Rwie mnie niepokój.


KSIĄDZ


Lęk i niepokój mnie tu gnał.


PUSTELNIK


Strzec by ją trzeba.


KSIĄDZ


Kędyś[428] poszła.


PUSTELNIK


Posłać za nią, pogonić.


KSIĄDZ


Na izbie chusty porozrzucane,
poszła —


PUSTELNIK


Wygnana!
Wyście nieszczęsną gnali!


KSIĄDZ


Sama mówiła, że będzie stronić
ode mnie, — jakoż bronić,
czego żądała?


PUSTELNIK


Zlękniona tu przede mną stała
i Piekieł łuna
w twarz jej rzucała się paląca, —
…drżała —


KSIĄDZ


Tu z wami rozmawiająca?!
O czym —?


PUSTELNIK


O ogniach Odkupienia,
Czyścowej męce, dusz Zbawieniu,
krzykiem grożąca!


KSIĄDZ


Straszna mi w oczach truna
się zjawia, — sprawdzają podejrzenia.
— Mówiła więcej — że — —


PUSTELNIK


Mów!!
O hańbo! — Więc to twoje
mówiła słowa — ?


KSIĄDZ


Dziwna, przekorna twoja mowa
gdy ja tu w lęku stoję —


PUSTELNIK


Chcieliście się jej pozbyć.


KSIĄDZ


Kogo?! — —
Słyszała!!!
wie?! — !? — co się stanie!!


PUSTELNIK


Winieneś śmierci tej kobiety.


KSIĄDZ


Nic, — drżałem o ten stos,
coście kazali stawiać! —
No nic, — teraz już nic —
ale ten ciągły lęk, że ona wie! —
— Już teraz nic —


PUSTELNIK


Stos stoi hań[429] na górze!!


KSIĄDZ


Jaki!!!?
Gdzie?! — hań!? Na ugorze!?
Więc wy!? — Beze mnie!? —


PUSTELNIK

milczy

KSIĄDZ


Prze Boga — ona! — gdzie?!


PUSTELNIK


Przez was wygnana, porzucona.


KSIĄDZ


Kłamstwo! — Udanie! Dla niepoznaki!


PUSTELNIK


Naszej się prośbie przychyliła
stosu dopatrzeć, co na twym polu,
na ugorze —


KSIĄDZ


Poszła tam!!!! — Boże!
tam — za nią — pójść — biec co żywo!


Od paru chwil było już widać Parobka jak z góry, z wału, szedł powoli, tą samą ścieżką, którą był poszedł; — okalając dom, idzie przed czoło plebanii i staje przed Księdzem, ciskając o ziemię powrósła i słuchając z rozdziawiona gębą, czego Ksiądz krzyczy do Pustelnika.

KSIĄDZ


Ha ty skąd?!
W porę! — za nieszczęśliwą, za nią.
na ugór!! leć!!


PAROBEK


Dyciem na ugór szedł przed panią
i z nią się minął na pół drogi.


KSIĄDZ


Chodziłeś po co? —


PAROBEK


Z rozkazania —


KSIĄDZ


Gdzie poszła!!?


PAROBEK


Szła tam, hań, kaj[430] poniosłem wprzódzi,
co rozkazała nieść.


KSIĄDZ


Jej rozkaz! — co??


PAROBEK


Tych brzemion dwa,
co to je Sołtys zakupili.


KSIĄDZ


Paliwa, łuczyw?


PAROBEK


Ciężkie licho!


KSIĄDZ


Ogień! — Ofiara!


PAROBEK


Kajby[431] ta pani co paliła?


KSIĄDZ


Co wiesz? Co, — jak!


PAROBEK


A bo się w cudy postroiła
białe i szli tak wszystko troje
śpiewając.


KSIĄDZ


Strój Śmierci. — Śpiew.
Mówiła co o podpalaniu?


PAROBEK


Że jutro Sołtys stos podpalą
o świtaniu.


KSIĄDZ


Kłamała może? —


PAROBEK


Sama by rady se nie dała,
a mnie to prawie odegnała
precz. —


KSIĄDZ


Teraz — !


PAROBEK


Sama hań ostała.


Wpada zadyszany Dzwonnik; rozradowany, wbiegł od strony kościoła i wciąż rękami pokazuje poza siebie, w stronę ugoru, ku wałowi. Ponad linią grzbietu garbnego, ponad wał unosi się czarny, gęsty słup dymu.

DZWONNIK


Stos gore[432], prose[433] Jegomości!


KSIĄDZ


Ach! a! gore!!


DZWONNIK


Stąd widać, hajnok[434] ponad strzechą,
nad kalenicą, ponad wiechą,
prościutko idzie w niebo,
smug czarnych chmurą ciemną.


KSIĄDZ


Tam! Co prędzej ze mną
wszyscy!


DZWONNIK


O Jegomościu! coż to? bez co?
a niech się pali, co wam szkodzi
ta trocha płodu.


KSIĄDZ


Zmilknij stary!


DZWONNIK


Dym idzie prosty, jak z ofiary
Ablowej, jak to w Piśmie stoi. —
Cóż szkodzi? — Czegóż tak się boi
Jegomość, — że się trocha dymu
uniesie w niebo?
A toć popatrzcie, Dobrodzieju,
jako się już jakoby z cudu,
po tym palącym dotąd niebie
rozbiegły chmurki, jak się mnożą
i deszcz się może puści.


KSIĄDZ


Co on powiada? Wrastam w ziemię
z trwogi.


DZWONNIK


Toż radość; zwólże[435] przecie raz;
ot, Sołtys idą, sami sproszą[436].


Wchodzi Sołtys promieniejący, — i staje przed Księdzem, ująwszy się pod boki. Od paru chwil słychać ode wsi, z różnych oddaleń niewyraźne okrzyki radosne: „ho, hań, ho! ho!” — które później coraz się zbliżają ku plebanii.

KSIĄDZ


Niech mi się Sołtys stąd wynoszą
tej chwili. —
Wy nieposłuszni, wy coście może, chowaj Boże,
do Zbrodni dopuścili[437].


SOŁTYS


My tu tej chwili w swoim prawie
i ze mną jest gromada,
byście już teraz dopuścili,
co jest, bo jest trza[438],
jako widzicie sami po niebie,
a reszta pusta zwada.
Bo jest trza!


KSIĄDZ


Co rzec…? Sołtysie, ona —
człowiek tam ginie!


SOŁTYS


To wam się może myli:
widziałem prawie[439] gospodynię
i cóż by — o cóż chodzi?


KSIĄDZ


Sołtysie, bierzcie ludzi —
co prędzej, tam! biec, gonić!
Wy nic nie wiecie!!


SOŁTYS


Jegomość, cóż to we was gorze[440]?
tak w lęku się szarpiecie,
żeście ją zgnali precz, że poszła, — — ?
patrzy się po obecnych
a wy, co wszyscy tak stoicie?
i coraz poczyna miarkować
że ona się na — swoje — życie…?
wlepił oczy w Księdza
Jegomość, cóż wam, co się dzieje?
jakaż was trapi Nęka?


KSIĄDZ


Sołtysie, oto głos mi mdleje,
Boża stos pali ręka.


SOŁTYS


Coście wy rzekli?! — tam?!


KSIĄDZ

nie może wymówić

SOŁTYS


Poszła!? pobrała dzieci!?


KSIĄDZ


Zgorze!!!


SOŁTYS

przerażony, milknie

Chłopstwo otacza plebanię.

KSIĄDZ


Co to?


SOŁTYS


Gromada zbiegła,
że zabronicie stosu może, —
przyszła, by stosu strzegła.


KSIĄDZ

znieruchomiony


Tam trza[441] tej chwili wysłać ludzi.


SOŁTYS

tuż przy Księdzu


Jegomość! Teraz nie posłucha
nikt, oni stoją murem
i nie przepuszczą nikogo.


KSIĄDZ


Krzyczcie!!


SOŁTYS


To krzyczcie sami,
a widno klątwa dziś nad wami.


KSIĄDZ


Hej ludzie… słyszcie!


SOŁTYS


Hej gromada!


KSIĄDZ


Hej słyszcie!


SOŁTYS


Hej! ksiądz gada!


Sołtys i Ksiądz starają się przekrzyczeć chłopów, nawołujących radośnie: „haj ho ho!” „ho ho!”, którzy zbitą masą walą się ku plebanii i zastępują łańcuchem drogę wszystkim, którzy by chcieli w stronę ugoru biec.

KSIĄDZ


Ludzie, tej chwili. — gońcie chyżo
tam na ugor, — na stos!! — — —
Ze dworu wyszła stąd kobieta
z dwojgiem dzieci
i może się tej chwili Los
tych trojga waży. — — —
Hej ludzie — patrzcie; mnie po twarzy
łzy cieką, — oto drżę od lęku,
bom oto sam strasznymi słowy
przed nią wypomniał, co ją czeka,
za grzech na tamtym kiedyś świecie,
grzech — ten — klątewny — ze mną…
i ludzie, teraz ona może —
siebie i dzieci — —


omdlewa

Przy ostatnich słowach Księdza wreszcie gromada ucisza się zupełnie, słuchająca; gdy Ksiądz opada omdlały, podchwytują go ludzie pod ramiona; spora część wsiowych, wśród nich Parobek plebański, biegną na wał i za wałem znikają w kierunku ugoru.

Od ugoru, od słupa dymu ukazują się trzy gołąbki lecące.

CHÓR


I.
O patrzcie ptasząt troje leci
hań, od ugoru, dziwno białe
gołąbki ano, —
jakaż im jasność skrzydła świeci
łuną srebrzaną.

II.
Co to, patrzajcie, przystanęły
w powietrzu krążą, letą ka dwór[442]
plebański — tu, —
jakaż im jasność łyska[443] z piór.

III.
Przysiadły u kalenice[444]
pióreczkami trzepotą[445] i biją;
pod skrzydła do samice[446]
pisklęta dwa się kryją.
Gołębica je matka łagodzi,
całowaniem kwilenie spokoi[447],
za dzióbki je dzióbiem wodzi
i słodem żywnym poi.


Ksiądz prowadzony postępuje naprzód i patrzy ku wałowi, skąd ciągle jeszcze w kłębach dym się unosi.

SOŁTYS


Już poszli, wnetki[448] tu nadlecą,
a dyć się uspokójcie.


KSIĄDZ


Kaj[449] wy patrzycie wszyscy?


PUSTELNIK


Wróżba: — oto te trzy ptaki,
Gołębie lecą ode stosu,
z czarnego dymu wyłonione;
Znak, że tam ocalone
ludzie.


CHÓR


Wróżba, to wróżba, słyszcie. Znaki!
Przysiadły u kalenice,
pióreczkami trzepotą[450] i biją;
pod skrzydła do samice
pisklęta dwa się kryją.


PUSTELNIK


Wita was mirem[451],
ta gołębica, goniec:
Że Bóg poniecha klęsk i plag,
że klątwom koniec. —
Patrzajcie wicher już się zrywa,
obłoki lecą coraz więtsze[452];
jaskółce[453] płoszą się od gniazd
i tuż nad ziemią gonią wirem.


Świst jaskółek.

KSIĄDZ


Goniec! Zwiastuny! — Mir! — Dopełnione!
Klątwie koniec —


SOŁTYS


Jak wam się oczy dziwno jarzą
i w moment z nagła mgleją[454]. —
Coś mówi, — dysze, — he słyszycie?
Jegomość, — cieszcie się nadzieją;
pojrzycie ino hań — do góry,
kaj te ptaszęta białe.


CHÓR


Pójrzcie Jegomość, hań dwa małe
pod matczynymi rade pióry.


SOŁTYS


Ze stosu, z dymów tu nadbiegły
powietrzem gnane: zakrążyły
nad twoją głową
i hań przysiadły; dobra wróżba:
że twoje ocalone.


KSIĄDZ


…Więc wy mówicie, że one
zbiegły od stosu
i tu od czarnych dymów lecą?!


CHÓR


O patrzcie, jak piórkami świecą
z palących zgliszczów wylęgnione[455]! —
O patrzcie, ku wam się trzepocą!
Wy się patrzycie, was witają,
was to witają — was.


Chwila zupełnej ciszy, wyczekiwania; gdy Ksiądz, dostrzegłszy gołębi[456], w nie się patrzy zdumiony i cały się w myślach mieni[457].Z góry, z wału nagle pędem zbiega Parobek, w śmiertelnym strachu; dech mu zaparło; dopada przed Księdza i upada na ziemię dysząc, wreszcie straszliwym głosem woła:

PAROBEK


O Jezu, Jezu! — Jezu! — —


Ksiądz zrozumiał, nim jeszcze Parobek upadł przed niego i tejże chwili, gdy podniósł głowę w górę, dostrzega, jak gołębie ze strzechy się trzepocą i do odlotu zrywają niecierpliwymi skrzydłami.

KSIĄDZ


Żegnajcie ptaki wysłannice
niebieskich świętych ziem,
dusze mych drogich, gołębice!
Znam, odgaduję — wiem!
Wyście już zbyły ciał męczarni,
wy, oczyszczeni ofiarami,
ptacy niebiescy — lećcie w niebo
żegnajcie! — lećcie w Niebo dusze!
Czyste anioły… błogosławię
i znakiem krzyża rozwiązuję
byt wasz doczesny. — Wieczność świeci
nad główeńkami moich dzieci!


CHÓR


Amen. —
O dziwy! w niebo, patrzcie, lecą;
w niebo,
hen coraz wyżej, wyżej coraz…


Ksiądz, skoro chwila zachwytu minęła, pochyliwszy głowę, przed sobą na ziemi widzi Parobka; chwyta go i szarpie gwałtownie.

KSIĄDZ


O Sądzie, karo! Mów, człowieku!


PAROBEK


O Jezu! — Co, co? — co?
Czego wy chcecie, — tam spaleńce!


KSIĄDZ


Tam…


chce biec

PAROBEK

leżąc na ziemi, chwyta go za suknie


Nie chodźcie — tam — nie! —
Wy nie! —
W ogniach się wiją potępieńce,
wichrzysko z dymem hula!
Ona! — O Jezu!!
Dzieci w piecysko[458] powrzucała
i drze się, wrzescy[459] oszalała,
a biała na niej koszula
i chusty, i spódnica biała,
w łachmany poozdzierane[460].
Po polu — lata — jak Strzyga[461]
…a żagiew z drew wyrwała,
to ją gonią hań[462] chłopy,
a bo się odgrażała,
że spali wieś
i prosto haw[463] na szopy
mierzała[464]…


SOŁTYS


Chwyćcie ją! — żywo!


PAROBEK


Dyć[465] ją gnają, —
to ci tak leci, jak skrzydlata,
trza jej zajść drogę stąd tu.


SOŁTYS


Lećcie! — leć, gońże!


PAROBEK


Wiecie — nie mogę.
Bom się zaląkł — Złej Moce;
takie się wszędy noce
czarnych chmurzysków kładą.


SOŁTYS


Burza będzie.


PAROBEK


Nadchodzi.


CHÓR


Nadchodzi noc chłoniąca.


KSIĄDZ


Napróżne[466] szamotanie,
skargi, łzy, lamentowanie,
nie masz mękom duszy końca.


CHÓR


Nadchodzi Noc chłoniąca,
coraz się więtszy[467] wicher zrywa,
gałęzie trzaska suche;
widzicie Zawieruchę, —
nade wsią burza stanie!


KSIĄDZ


Próżno skargi, łzy, lamenty
nie masz mękom duszy końca. —


krzyczy

CHÓR


Jak szarpie się, jak krzyczy w głos,
trzymajcie go pod ręce.


KSIĄDZ


Ja człowiek, ojciec nieszczęsny
zaparłem się mojej krwie[468],
dzieci mi giną w męce!
Wydałem me dzieci na ognie, na stos!
Rozpacz wnętrzności rwie!
Los! — Los! — Los!
Czymże mi była moja Wiara:
Sen, Sen, przesądny Czar!
Piekło i Niebo leci w gruz,
zapada się w otchłanie. —
O Panie! Ty ponad odmętem,
co sądzisz niezbłaganie,
jakich żem godzien inszych kar,
jak te, co patrzę na nie!…


CHÓR


Co to błyska wśród krzaków?
Co to hań drogą leci?
Jak skrami żagiew ciska!
Iskrzącą zamieć nieci!
To ona pędzi Szalenica,
jak opętańce,
jakie ożogiem[469] tnie błyskańce,
jak chłopom się opędza, —
tu leci — ! —


Coraz więcej się ściemnia; widać, jak z wału, z góry część chłopstwa leci w popłochu, dzieci i wyrostki; za nimi tuż na garbach wału Młoda z kołem[470] palącym w ręku, w strzępach białego stroju; staje chwilę i zbiega na dół ścigana przez chłopów, co tuż za nią biegną. Chcąc się dostać do wsi, wpada na ogrodzenie kościelne; zapędzają ją stamtąd, że ścigana leci samym przodem ogródka, wpada w ozwarte[471] wrotka[472] ogrodu, przez strwożonych toruje sobie drogę ożogiem i dostaje się pod plebanię.Niebo się łyska

CHÓR


Piorun się łyska hań[473] od chmur,
chwytajcie onę[474]!
tu, — haw[475] — tu!! —


MŁODA

stoi na stopniach przed plebanią z ożogiem płonącym wzniesionym, woła wielkim głosem


O ludzie! księgi są spisane,
w nie prawa Boże wryte,
a jest w tych kartach wyklinane
występku zło pożyte… — — !!!!


KSIĄDZ

usiłuje się wyrwać ludziom, którzy go trzymają

SOŁTYS


Trzymajcie go za ręce!


CHÓR


Rwie się i szarpie w męce.


SOŁTYS


Prowadźcie go do izb.


CHÓR


Wstrętem się gnie[476] od przyzb.


SOŁTYS


Dzierż[477] mocą[478].


CHÓR


Prze[479] szalony.


KSIĄDZ


Potępiony! potępiony!


Chłopi go puszczają. — staje obłędny na środku, nagle zwraca się w stronę gościńca, pędem wybiega.

CHÓR


Iskrami w ślipia miota!
Strzyga, Strzyga, wieś spali!


MŁODA


Z płomieni Rajskie Wrota!
Ciesz się Boże ogniami.


CHÓR


Strzyga! Diablica!!
Imajcie się[480] kamieni!
gruzów, a gliny! —
Bić ją — haw[481], z hawtąd[482]!
Otoczcie ją w półkole!
Pod mur!


MŁODA


Tędy mnie droga!
Nie gródźcie wy mnie Boga!


CHÓR


Haj, no! — zaprzyjcie wrota!
przeleci bez natonie!


Gdy Młoda rzuca się ku drzwiom plebanii, by przez sień ujść, ktoś już był zabiegł i nagle wrota od wewnątrz zaparł i rygle zasunął, że Młoda ostaje przez chłopstwo do wrót przyparta. Teraz odstępują parę kroków od lica ściany plebańskiej, gdzie sama tylko Młoda stoi. Chwytają kamienistą grudę ze skopanego zagonu i zarzucają ją gradem pocisków.

MŁODA

upada pod pociskami


Ha psy! — Gazdonie!
Ha psy! ubiją, ubiją!
Bóg was siarczystym ogniem spali!


CHÓR


Masz, masz, naści, naże — !


MŁODA


Gruz się wali — Jezu. Maryjo!


CHÓR


Padła — leży raniona
żegna się — krwią maże
— o kona!…


MŁODA

leży na schodkach plebanii powalona; ostatnim wysiłkiem żegna się i krwią, z rany na czole, krzyż na sobie znaczy, — umiera. Wicher się zrywa, trzaska oknami; piorun bije w pobliżu.

CHÓR


Piorun!! we wsiowskie chaty!!
Tu niedaleko, blisko!
Mój dom, moja stodoła!
W moje kopy! — boisko[483]!


popłoch

PUSTELNIK

wskazuje trupa


Patrzajcie, trup, co krwią się korali,
Pioruny znęca!
Jakaś moc nieogarniona
Przeklętą tę uświęca!


CHÓR


Wieś gore! wieś się pali!
siarczyste ognie biją!
Uciekajcie, Uciekajcie!
gromy
Jak ujść!? Rety! Ulewa!!
O Boże — poginiewa[484]!!


PUSTELNIK


Padajcie o ziem głową!!
Bóg mówi — Słowo!!!


pioruny

> Pisane w czerwcu 1899. Tegoż roku drukowane po raz pierwszy w Krakowie w Drukarni Uniwersytetu Jagiellońskiego w zeszycie 15 i 16 „Życia” oraz nakładem Autora w osobnej odbitce, wydanie drugie wyszło w roku 1901. Wydanie trzecie wyszło w roku 1904. Zaś druk wydania czwartego ukończono w sierpniu 1920 r.

opłocony — otoczony płotem. [przypis edytorski]

wnętrzny (daw.) — wewnętrzny. [przypis edytorski]

wschodowy (daw., gw.) — wchodowy, wejściowy. [przypis edytorski]

wrotka — małe wrota; drzwiczki, furtka. [przypis edytorski]

niesporo (daw., gw.) — nie bardzo, niełatwo, z trudem. [przypis edytorski]

raźnijże (gw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, forma popr. raźniejże; znaczenie: szybciej. [przypis edytorski]

okopiny — tu: okopywanie ziemniaków; czynność pielęgnacyjna przy hodowli roślin. [przypis edytorski]

krzepcej (daw., gw.) — mocniej, silniej. [przypis edytorski]

stęgły — tu: stężały, stwardniały. [przypis edytorski]

nieokież (gw.) — nieledwie że, [prawie że; WL]. [przypis autorski]

roztłuce (gw.) — roztłucze. [przypis edytorski]

jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

memłace (gw.) — rzeczownik o pejoratywnym wydźwięku; przezwisko, obelga wyrażająca lekceważenie; słowo utworzone od memłać: babrać (się), gmerać, robić coś opieszale. [przypis edytorski]

Zdziwiajcie, jak ta wola (gw.) — dziwcie się (wydziwiajcie), jeśli chcecie. [przypis edytorski]

sparła się — zaparła się. [przypis edytorski]

Ziemia człowieczej ręce korna — ziemia jest pokorna wobec (działań) ludzkiej ręki. [przypis edytorski]

imać — łapać, chwytać, brać się za coś. [przypis edytorski]

tela (gw.) — tyle. [przypis autorski]

dzisiok (gw.) — dzisiaj. [przypis autorski]

marnotrawce (gw.) — marnotrawcy. [przypis edytorski]

leda (daw., gw.) — lada, byle. [przypis edytorski]

darmolęgi — rzeczownik o pejoratywnym znaczeniu; przezwisko, obelga oznaczająca kogoś, kto urodził się (wylągł) na darmo (tzn. swoim istnieniem nie przynosi nikomu korzyści). [przypis edytorski]

kijców — kijów. [przypis edytorski]

przyganiać (daw., gw.) — wypominać, dogadywać, piętnować. [przypis edytorski]

życzem (gw.) — życzymy sobie, chcemy. [przypis autorski]

jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

wszędy — wszędzie. [przypis edytorski]

żywość — żywotność, życie. [przypis edytorski]

powięgła (gw.) — powiędła. [przypis autorski]

tyle (gw.) — tak wielkie. [przypis edytorski]

ozsierdzeni — zagniewani, [rozsierdzeni; WL]. [przypis autorski]

Nie dziwna nam robota (…) ano dziekujem za nię (gw.) — nie [jest] nam obca praca, ale skoro tak się gniewacie, to z niej zrezygnujemy [podziękujemy za nią]. [przypis edytorski]

inksi (gw.) — inni. [przypis autorski]

tela drugie (gw.) — drugie tyle, dwa razy tyle. [przypis edytorski]

sobace (gw.) — sobacze, psie. [przypis edytorski]

bier (gw.) — bierz. [przypis autorski]

kaindziej (gw.) — gdzie indziej. [przypis autorski]

robotny (gw.) — chętny do roboty, [pracowity; WL]. [przypis autorski]

nie trza (gw.) — nie trzeba, nie potrzeba. [przypis edytorski]

zjadły — tu: zajadły; wściekły, zapamiętały. [przypis edytorski]

co inksego (gw.) — co innego. [przypis edytorski]

bajcarz — tu: ten, kto opowiada bajki, kłamie. [przypis edytorski]

wsiowi — mieszkańcy wsi. [przypis edytorski]

do krzty (gw., daw.) — w zupełności; do izna; [do ostatka, całkiem; WL]. [przypis autorski]

okież (gw.) — o mało. [przypis autorski]

leda (gw., daw.) — lada [byle; WL]. [przypis autorski]

bez to (gw.) — przez to. [przypis edytorski]

dośpiem (gw.) — dośpię. [przypis autorski]

zawdy (gw., daw.) — zawsze. [przypis autorski]

rewerenda — sutanna; strój kapłanów, obowiązujący od XV w. w kościele katolickim. [przypis edytorski]

pomówiewa (daw. forma) — pomówimy. [przypis edytorski]

dziwek (gw., daw.) — dziewek. [przypis autorski]

nie stoję o nię (gw., daw.) — nie dbam [o nią; WL]. [przypis autorski]

a dyć (gw.) — a toć przecie. [przypis autorski]

łeb suszyć — nękać, napominać. [przypis edytorski]

pojmiesz — tu: poślubisz. [przypis edytorski]

do krzty — całkowicie. [przypis edytorski]

zmoże (gw.) — przygnębi, przemoże. [przypis autorski]

tela (gw.) — tyle, tak dużo. [przypis edytorski]

grontów — gruntu, ziemi uprawnej. [przypis edytorski]

przemarnić — zmarnować, zmarnotrawić, stracić. [przypis edytorski]

ćmaje (gw.) — udaje, kłamie, ćmi. [przypis autorski]

złapi (gw.) — złapie. [przypis autorski]

kiej (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

jagem jest, prawie (gw.) — jaki jestem naprawdę (rzeczywiście, prawdziwie a. w prawie, mający prawo do czegoś). [przypis edytorski]

pogwar (gw.) — rozmowa. [przypis autorski]

przechera (gw., daw.) — przewrotny. [przypis autorski]

spomnieć — wspomnieć; pamiętać. [przypis edytorski]

sobakę — [tu:] diabła. [przypis autorski]

trza (gw.) — trzeba. [przypis edytorski]

urzekło (daw., gw.) — oczarowało. [przypis autorski]

cię? (gw.) — widzicie go?! [przypis autorski]

mnie ci wara bąkać z gospodyniami — wara ci, gdy ze mną mówisz, wspomnieć o gospodyni. [przypis autorski]

gotowo [jestem] (gw.) — [jestem] gotowa. [przypis autorski]

ornat — ozdobna szata liturgiczna księży w kościele katolickim. [przypis edytorski]

trapić — niepokoić, doskwierać, męczyć. [przypis edytorski]

wciągle (gw.) — ciągle, nieustannie. [przypis edytorski]

kiej (gw.) — kiedy, jednak, [przecież; WL]. [przypis autorski]

trza (gw.) — trzeba, potrzeba. [przypis edytorski]

juści (gw.) — pewnie, oczywiście. [przypis edytorski]

z gniewu spuścić — ochłonąć z gniewu; mniej się gniewać. [przypis edytorski]

tak mi być trzeba — tu: tak muszę się zachowywać; taką postawę trzeba mi przyjąć. [przypis edytorski]

pouki — pouczenia. [przypis autorski]

fuki (gw., daw.) — gniewy, dąsy, krzyki. [przypis autorski]

inksze (gw.) — inne. [przypis edytorski]

dościem już napłakała — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: dość [się] już napłakałam. [przypis edytorski]

wprzódy (daw., gw.) — wcześniej. [przypis edytorski]

napytać licho — wywołać diabła; tu: spowodować niepożądaną, trudną sytuację. [przypis edytorski]

ozjaśnić (gw.) — rozjaśnić. [przypis autorski]

zwolić (daw., gw.) — pozwolić, zezwolić. [przypis edytorski]

było trza — trzeba było. [przypis edytorski]

tom dzwonił — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: to dzwoniłem. [przypis edytorski]

posucha — susza. [przypis edytorski]

wchodzić w zwadę — kłócić się. [przypis edytorski]

podal — opodal, niedaleko. [przypis edytorski]

wczora (daw., gw.) — wczoraj. [przypis edytorski]

wysełali (gw., daw.) — dziś: wysyłali. [przypis edytorski]

zawczora (gw., daw.) — przedwczoraj. [przypis edytorski]

hań (gw.) — tam. [przypis edytorski]

morzyć — powodować śmierć, obumieranie. [przypis edytorski]

snać (daw., gw.) — widocznie, najwyraźniej. [przypis edytorski]

zara (gw.) — zaraz. [przypis autorski]

zwolić (daw., gw.) — pozwolić, zezwolić. [przypis edytorski]

durzą (gw., daw.) — mącą, okłamują. [przypis autorski]

zamawiać (daw., gw.) — zaklinać. [przypis autorski]

inkszy (gw.) — inny. [przypis edytorski]

wywodzić (daw., gw.) — opowiadać. [przypis autorski]

ladajaki (gw.) — byle jaki, dowolny; tu: każdy. [przypis edytorski]

na Święto Jańskie — na dzień Świętego Jana, a właśc. w wigilię św. Jana w kalendarzu chrześcijańskim obchodzono święto u progu lata (w nocy z 23 na 24 czerwca; noc świętojańska, zw. też nocą Sobótki a. nocą Kupały) święto ustanowione dla zasymilowania przez tradycję chrześcijańską prastarego święta pogańskiego (znanego również w krajach anglosaskich jako ang. Midsummer, niem. Mittsommerfest; por. A Midsummer Night's Dream Shakespeare'a), związanego z przesileniem letnim i obrzędami płodności. [przypis edytorski]

tera (gw.) — teraz. [przypis autorski]

na plebanje (daw., gw.) — na plebanii. [przypis autorski]

roście (gw., daw.) — rośnie. [przypis autorski]

tęgi — silny, mocny. [przypis edytorski]

niekscone (gw.) — niechrzczone. [przypis edytorski]

znosicie (gw.) — obnosicie, rozgadujecie; [roznosicie plotki; WL]. [przypis autorski]

wzieni (gw.) — wzięli. [przypis edytorski]

baczyć — zwracać uwagę; uważać. [przypis edytorski]

wara (…) do (…) — wyrażenie oznaczające zakaz zbliżania się, wtrącania w czyjeś sprawy. [przypis edytorski]

starszy — tu: starszy rangą; stojący wyżej w hierarchii społecznej. [przypis edytorski]

duszne (gw., daw.) — sprawy duszy, ducha, duchowne. [przypis autorski]

mięszać (daw.) — dziś: mieszać. [przypis edytorski]

przedsię (gw.) — przecież, wszakże, wszak. [przypis edytorski]

toście na gębach ludzkich głośni — plotkują o was, mówią o was. [przypis edytorski]

swarzycie (gw., daw.) — [tu:] przyganiacie, [krytykujecie, potępiacie; WL]. [przypis autorski]

skwapniej — skwapliwiej, bardziej chętnie. [przypis edytorski]

tela (gw.) — tylu, tak wielu. [przypis edytorski]

coście (…) wzieni (gw.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika, inaczej: co wzięliście; co pan wziął. [przypis edytorski]

wyżenić (daw., gw.) — wygonić, wygnać. [przypis edytorski]

het (gw.) — tam, daleko. [przypis edytorski]

kaj (gw.) — gdzie, kędy. [przypis autorski]

spieka — spiekota, susza. [przypis edytorski]

piorun niedaleko — tj. zbliża się kara (boża). [przypis edytorski]

ozdarta (gw.) — rozdarta. [przypis autorski]

lituję twojej głowy, Stary — lituję się nad tobą, ponieważ jesteś stary; ze względu na to, że jesteś stary, ulituję się i nie powiem więcej. [przypis edytorski]

na pokus — na pokusę; skuszony przez. [przypis edytorski]

toć (daw., gw.) — przecież. [przypis edytorski]

jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

dla cię — dla ciebie; z twojego powodu. [przypis edytorski]

prędki — tu: szybki; prędko wywołany. [przypis edytorski]

zwada — spór, kłótnia. [przypis edytorski]

nie naglej — nie naglij; nie przynaglaj; nie pospieszaj, nie poganiaj. [przypis edytorski]

więcierze (daw.) — sieci rybackie. [przypis autorski]

choć się przechwalasz znać przyczyny — choć się przechwalasz, że znasz przyczyny. [przypis edytorski]

snać (daw., gw.) — widocznie, najwyraźniej. [przypis edytorski]

tęga (gw.) — ciężkość, duszność. [przypis autorski]

jąć się (daw., gw.) — złapać się (za coś), chwycić za coś. [przypis edytorski]

z Ziemi lęgły — tu: wylęgły z ziemi; zrodzony z ziemi. [przypis edytorski]

kir — czarna, żałobna zasłona. [przypis edytorski]

dwie sągi — dziś: dwa sągi; sąg: jednostka miary objętości drewna, stos drewna o objętości 4 m³ (czterech metrów sześciennych a. przestrzennych). [przypis edytorski]

ugorny — leżący ugorem, nieorany, nieuprawny. [przypis edytorski]

niebios dla cię litość głucha — tj. litość niebios jest głucha dla ciebie; nie wzbudzasz litości niebios. [przypis edytorski]

coście ziemskie wzieni na się — co wzięliście na siebie ziemskiego (tj. należącego do spraw ziemskich). [przypis edytorski]

wyżeńcie het na pola (gw.) — wygońcie daleko, na pola. [przypis edytorski]

spuść (gw., daw.) — zwolnij, przestań, zmniejsz. [przypis autorski]

ziści (gw., daw.) — spełnij, dopełnij nadziei. [przypis autorski]

prawie (daw.) — prawdziwie; na pewno. [przypis edytorski]

przemóc — przezwyciężyć. [przypis edytorski]

pawęż (daw., gw.) — tarcz[a], ochrona. [przypis autorski]

wypleni (gw., daw.) — wypleń. [przypis autorski]

zabył (gw., daw.) — zapomniał, przebaczył. [przypis autorski]

zaprzania (daw., gw.) — zaparcia [się]. [przypis autorski]

a (daw.) — tu: oraz. [przypis edytorski]

schyl — [tu:] przychyl. [przypis autorski]

zwól (gw., daw.) — pozwól, przybliż. [przypis autorski]

znać — tu: widocznie, najwyraźniej. [przypis edytorski]

swarzyć — tu: kłócić się, przeciwstawiać. [przypis edytorski]

trza (gw.) — trzeba, należy. [przypis edytorski]

chyżo — szybko. [przypis edytorski]

sporo (daw., gw.) — szybko, niezwłocznie. [przypis edytorski]

het (gw.) — tam daleko. [przypis autorski]

skąd by nie dojrzeć — skąd nie widać. [przypis edytorski]

podle (daw., gw.) — wzdłuż, obok, nieopodal. [przypis edytorski]

ścierz (gw., daw.) — ściernisko. [przypis autorski]

mątwa (gw.) — zmierzwione badyle. [przypis autorski]

kierz (gw., daw.) — krzaki. [przypis autorski]

nie zorywa — nie orze, nie uprawia. [przypis edytorski]

trza (gw.) — trzeba, należy. [przypis edytorski]

powrósło — sznur, wstęga do przewiązywania snopów zboża, chrustu, polan drewna, najczęściej upleciona z traw, słomy a. wikliny; także: przewiąsło. [przypis edytorski]

wszelijakiego (gw.) — wszelakiego. [przypis autorski]

zładzić — tu: zgromadzić. [przypis edytorski]

trza zrobić, jako inksza Wola — trzeba postąpić tak, jak nakazuje inna (boska) wola. [przypis edytorski]

sąg dwie — dziś: dwa sągi. [przypis edytorski]

poły (gw.) — przez pół, pół. [przypis autorski]

hańtego (gw.) — tamtego. [przypis autorski]

ugor — dziś popr.: ugór. [przypis edytorski]

a dyć (gw.) — a toć przecie. [przypis autorski]

prawić (daw., gw.) — mówić, rozmawiać, rozprawiać. [przypis edytorski]

zmilkłabyś raczy — iron. racz zamilknąć; lepiej byś zamilkła. [przypis edytorski]

haczyć się kogoś — zaczepiać kogoś. [przypis edytorski]

zmiarcyła (gw.) — zmiarkowała, domyśliła się. [przypis autorski]

harny — hardy, dumny; por. gw. harnaś. [przypis edytorski]

wyżeną (gw., daw.) — wygnają. [przypis autorski]

zdziwiać (gw.) — mędrkować, wydziwiać. [przypis autorski]

skorzyście — jesteście skorzy (szybcy, pochopni). [przypis edytorski]

ino (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

kiej (gw.) — kiedy, gdy. [przypis edytorski]

tęgo (gw., daw.) — uparcie, mocno. [przypis autorski]

parać się (gw., daw.) — wdawać się, zadawać się. [przypis autorski]

trza (gw.) — trzeba, potrzeba. [przypis edytorski]

tęga (gw.) — siła; tu: duszność. [przypis edytorski]

jąć się (daw., gw.) — złapać się, chwycić się. [przypis edytorski]

bez (gw.) — przez, poprzez. [przypis edytorski]

bo tak widno musi (gw.) — bo tak, widać, być musi. [przypis autorski]

zejmie (gw. forma) — zdejmie. [przypis edytorski]

bez (gw.) — przez, z powodu. [przypis edytorski]

bez (gw.) — przez, z powodu. [przypis autorski]

zaśby (gw.) — skąd żeby zaś; [skądże; ależ skąd; WL]. [przypis autorski]

juści (gw.) — owszem, właśnie tak. [przypis edytorski]

zwala (gw., daw.) — pozwala (zwolić). [przypis autorski]

jeźli (daw., gw.) — jeśli, jeżeli. [przypis edytorski]

mnie się patrzy (gw., daw.) — ja powinnam, mnie się należy. [przypis autorski]

bąkają — gadają. [przypis autorski]

jedno (gw., daw.) — jednak. [przypis autorski]

co ta (gw.) — co tam. [przypis autorski]

wygębować — wygadać; powiedzieć. [przypis edytorski]

wrzescała (gw.) — wrzeszczała. [przypis autorski]

dziecka (gw.) — dzieci. [przypis edytorski]

zawdy (gw., daw.) — zawsze. [przypis autorski]

ladacznica (daw.) — prostytutka. [przypis edytorski]

paduch (gw.) — nicpoń. [przypis autorski]

strawa — pożywienie; wyżywienie. [przypis edytorski]

dyciem (gw.) — a przeciem, a tom przecie. [przypis autorski]

warować się — trzymać się z daleka; nie ruszać. [przypis edytorski]

pirwsze (gw.) — pierwsze. [przypis autorski]

dyć (gw., daw.) — toć, przecie. [przypis autorski]

spamiętać się — opamiętać się; powstrzymać się. [przypis edytorski]

kroiło ci się (gw., daw.) — zbierało się na ciebie. [przypis autorski]

naściże (daw., gw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że; inaczej: masz, maszże. [przypis edytorski]

włóko — wywłoko (przekleństwo, obelga). [przypis edytorski]

zczesła — sczezła; umarła, zdechła. [przypis edytorski]

krzywdów (gw.) — [D.lm] krzywd. [przypis autorski]

dola — los, egzystencja. [przypis edytorski]

grzędów (gw.) — grządek. [przypis autorski]

znikcemniały (gw.) — znikczemniały. [przypis autorski]

dworuje (gw.) — jest panem we dworze, panuje. [przypis autorski]

czasów siła — dużo czasu. [przypis edytorski]

zaroz (gw.) — zaraz. [przypis autorski]

suma — długa, uroczysta msza w kościele katolickim, odprawiana raz dziennie, najczęściej w południe. [przypis edytorski]

awo (gw.) — a to. [przypis autorski]

dworuje — panoszy się, mizdrzy, udaje panią. [przypis autorski]

aniś pocieszał — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: ani pocieszałeś; nawet nie pocieszałeś. [przypis edytorski]

niesporo (daw.) — niełatwo, trudno. [przypis edytorski]

snać (daw., gw.) — widocznie, najwyraźniej. [przypis edytorski]

uczna — uczona. [przypis autorski]

wkiedy (gw.) — kiedy. [przypis autorski]

honorny (gw.) — z honorem, dumą. [przypis autorski]

bez tom chciała (gw.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; przez to chciałam. [przypis edytorski]

chycił (gw.) — chwycił. [przypis autorski]

ile roków (gw., daw.) — ile lat. [przypis autorski]

jurny (gw., daw.) — namiętny, zapędny. [przypis autorski]

namknął (gw.) — napomknął, wzmiankował. [przypis autorski]

bez to (gw.) — przez to, z tego powodu; [bez tom zjechała: konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; bez to zjechałam (gw.), znaczenie: z tego powodu przyjechałam]. [przypis autorski]

bez toście tu (gw.) — przez to [jeste]ście tu. [przypis edytorski]

zabaczyć (gw., daw.) — zapomnieć. [przypis autorski]

trza (gw.) — trzeba. [przypis edytorski]

jeno (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

wprzódzi (gw.) — wcześniej, najpierw. [przypis edytorski]

zaśbym (gw.) — cóż bym, czemu bym. [przypis edytorski]

wnijść (daw., gw.) — wejść. [przypis edytorski]

statkiem (daw., gw.) — dobytkiem. [przypis autorski]

plebaneś dzisiaj — skrócone: pleban [jeste]ś dzisiaj. [przypis edytorski]

podchyzie — obejście bezpośrednie koło domu, od frontu ocienione daszkiem wspartym na słupach; także: podścienie, podcienie, podcień. [przypis edytorski]

hawok (gw.) — tutaj, haw. [przypis autorski]

dwa stołków (gw. forma) — dwa stołki. [przypis edytorski]

ciewy (gw.) — a niech to; a to dopiero; też coś. [przypis edytorski]

[może ci] nie prawie — może ci się nie podoba. [przypis autorski]

cale (daw., gw.) — całkiem, całkowicie, w pełni. [przypis edytorski]

ładzić — porządkować, wprowadzać ład. [przypis edytorski]

jeźli (daw., gw.) — jeśli, jeżeli. [przypis edytorski]

z gębą (gw.) — wymowna. [przypis autorski]

wkiedy (gw.) — kiedyś. [przypis edytorski]

abo (gw.) — albo. [przypis autorski]

zmarnieli (gw.) — posmutnieli. [przypis autorski]

zejmę — zdejmę. [przypis autorski]

trocha (gw.) — trochę. [przypis autorski]

pirwy (gw.) — pierwej, wpierw. [przypis autorski]

awo (gw.) — a oto. [przypis autorski]

szklenę (daw., gw.) — szklankę. [przypis autorski]

wszyscy inszy (gw.) — wszyscy inni. [przypis autorski]

z pyszna — dumnie. [przypis autorski]

jak się (…) śmieli — jak się ośmiela. [przypis autorski]

nieodbycie — tu: nieuchronnie. [przypis edytorski]

przewina (daw., gw.) — przewinienie. [przypis autorski]

trocha (gw.) — trochę. [przypis edytorski]

najść (daw., gw.) — znaleźć. [przypis edytorski]

dorzeczny (gw., daw.) — dogodny dla siebie. [przypis autorski]

nie zajrzą (gw., daw.) — nie pozazdroszczą. [przypis autorski]

radości (gw., daw.) — radościami. [przypis autorski]

żywiący (gw., daw.) — żyjący. [przypis autorski]

pożyte (gw., daw.) — spełnione. [przypis autorski]

każdyże — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że; znaczenie: czyż każdy, każdy przecież. [przypis edytorski]

ziem nie porał (daw., gw.) — ziemi nie krajał (pługiem). [przypis autorski]

czemużem (…) pragła — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czemuż pragnęłam. [przypis edytorski]

księstwa — [tu:] księdzowstwa; [godności, stanowiska księdza]. [przypis autorski]

niebytu — [tu:] biedoty. [przypis autorski]

chudoby (gw., daw.) — dobytku. [przypis autorski]

żywiąc (gw., daw.) — żyjąc. [przypis autorski]

ziemny — tu: ziemski (nie niebiański). [przypis edytorski]

amfora — kadzielnica. [przypis autorski]

znak pokojny — znak pokoju. [przypis autorski]

jeno (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

łysną (daw., gw.) — błysną. [przypis autorski]

zacz — tu: czy, czyż. [przypis edytorski]

goryczne (gw.) — gorzkie. [przypis autorski]

wiecznaż — konstrukcja z partykułą wzmacniającą (tu tworzącą pytanie retoryczne) -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy wieczna, czyż wieczna. [przypis edytorski]

nadzieje (daw., gw.) — dziś D.lp: nadziei. [przypis edytorski]

nadzieje (gw., daw.) — nadziei. [przypis autorski]

mamże — konstrukcja z partykułą wzmacniającą (tu tworzącą pytanie retoryczne) -że; znaczenie: czy mam, czyż mam. [przypis edytorski]

psować — psuć. [przypis autorski]

dwie sągi — dziś: dwa sągi; sąg: jednostka miary objętości, równa ok. 4 m³. [przypis edytorski]

skąd by nie dojrzeć — skąd nie można dojrzeć. [przypis edytorski]

podle (gw.) — wzdłuż, obok. [przypis edytorski]

ścierz — ściernisko. [przypis edytorski]

kierz — krzak, krzaki. [przypis edytorski]

do studnie (gw., daw.) — do studni. [przypis autorski]

szczapa — szczypa, drzazga. [przypis autorski]

hań (gw.) — tam. [przypis edytorski]

u drewutnie (gw., daw.) — w drewutni. [przypis autorski]

onej (gw.) — jej. [przypis edytorski]

dziatki (daw., gw.) — dzieci. [przypis edytorski]

przecz (daw., gw.) — przecież, wszak. [przypis edytorski]

prze (gw.) — przez; [z powodu; WL]. [przypis autorski]

ludzkichże — konstrukcja z partykułą wzmacniającą (tu tworzącą pytanie retoryczne) -że; znaczenie: czy ludzkich, czyż ludzkich. [przypis edytorski]

bądźże — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że. [przypis edytorski]

do wsie (gw., daw.) — do wsi. [przypis autorski]

z którejem [przyszła] — z której [przyszłam]; [spójnik z dołączoną ruchomą końcówką czasownika 3 os. lp r.ż.; WL]. [przypis autorski]

po jagodach (gw., daw.) — po policzkach. [przypis autorski]

jedno a. jeno (gw., daw.) — tylko, li tylko. [przypis autorski]

przecz (daw., gw.) — przecież, wszak. [przypis edytorski]

jenoście (…) rzekli — konstrukcja z przestawną końcówką czasownika; inaczej: jeno rzekliście; tylko rzekliście. [przypis edytorski]

sposobić (daw., gw.) — przygotowywać, szykować. [przypis edytorski]

jeno (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

zdybać — przyłapać; tu: spotkać. [przypis edytorski]

a tociem (…) patrzała (gw.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: przecież patrzałam. [przypis edytorski]

comy (gw., daw.) — cośmy [mówili; co mówiliśmy: konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika]. [przypis autorski]

ostaw (gw.) — zostaw. [przypis autorski]

kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

hań (gw.) — tam. [przypis edytorski]

na rozchodnem (gw., daw.) — przy rozstaniu. [przypis autorski]

wyścież dobrzy — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż oraz skróconą formą czasownika; znaczenie: wy jesteście dobrzy. [przypis edytorski]

jeno (gw.) — tylko. [przypis edytorski]

mej dusze (daw., gw.) — dziś D.lp: mej duszy. [przypis edytorski]

dwie sągów — dziś: dwa sągi; sąg: jednostka miary objętości, równa ok. 4 m³. [przypis edytorski]

lecino (gw.) — leć ino, leć no. [przypis autorski]

przyzwijże — przywołajże [konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że; WL]. [przypis autorski]

potrza — potrzeba. [przypis edytorski]

warzyć — gotować. [przypis edytorski]

kiejsi (gw.) — kiedyś tam. [przypis edytorski]

a dyć (gw.) — a przecież już; a owo już. [przypis autorski]

zgotowiony — przygotowany. [przypis edytorski]

choć zaraz — choćby i zaraz. [przypis autorski]

hańten (gw.) — tamten. [przypis edytorski]

przydam pomocy złożyć — przydam pomocy, by złożyć. [przypis autorski]

hań (gw.) — tam. [przypis edytorski]

nikta — nikt ta. [przypis autorski]

niechby się te gniewy Boże skońcą — niechby się skończyły i niech się skończą (zaczyna mówić przypuszczeniem, kończy pewnikiem). [przypis autorski]

nie zdawało — nie zdawało stosownym. [przypis autorski]

wraził (gw., daw.) — włożył. [przypis autorski]

potrza (gw.) — potrzeba, trzeba. [przypis edytorski]

hań (gw.) — tam. [przypis edytorski]

w drewutnie (daw., gw.) — dziś forma N.lp: w drewutni. [przypis edytorski]

sklamrzyć — tu: skamleć, narzekać. [przypis edytorski]

kaindziej (gw.) — gdzie indziej. [przypis edytorski]

hańte (gw.) — tamto. [przypis edytorski]

swarzyć — tu: krzyczeć. [przypis edytorski]

przyodziwa (gw.) — ubranie, przyodziewek. [przypis edytorski]

jużci a. juści (gw.) — pewnie, oczywiście. [przypis edytorski]

beze mnie (gw.) — przeze mnie. [przypis edytorski]

zesujesz (gw., daw.) — zesypiesz. [przypis autorski]

wszyćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]

do studnie (gw., daw.) — do studni. [przypis autorski]

powrósło — sznur, wstęga do przewiązywania snopów zboża, chrustu, polan drewna, najczęściej upleciona z traw, słomy a. wikliny; także: przewiąsło. [przypis edytorski]

słomne (gw.) — ze słomy, słomiane. [przypis autorski]

rozumię (gw.) — rozumiem. [przypis edytorski]

tela (gw.) — tyle. [przypis edytorski]

a jeszcze — a! jeszcze i to. [przypis autorski]

na ścieżki — idź na ścieżki. [przypis autorski]

bez natonie (gw.) — przez podwórko na tyle dworu. [przypis autorski]

haw (gw.) — tu. [przypis edytorski]

bez (gw.) — przez. [przypis edytorski]

był (…) wyciągnął — konstrukcja czasu zaprzeszłego; znaczenie: wyciągnął uprzednio, wyciągnął wcześniej. [przypis edytorski]

przeklena (gw.) — przeklęła. [przypis edytorski]

cie (gw.) — cię. [przypis edytorski]

wyżena (gw., daw.) — wygoniła. [przypis autorski]

nieswojo — niemiło, niespokojno. [przypis autorski]

przeklena (gw.) — przeklęła. [przypis edytorski]

wziena (gw.) — wzięła. [przypis edytorski]

cobym zaś (gw.) — gdzieżbym zaś, [ależ czemu; WL]. [przypis autorski]

przyjena (gw.) — przyjęła. [przypis edytorski]

wbiegła na izby — do izb (izb jest tam kilka). [przypis autorski]

tela (gw.) — tyle, tak dużo. [przypis edytorski]

wszyćko (gw.) — wszystko. [przypis edytorski]

żeby poradziła unieść — żeby dała radę ciężarowi i udźwignęła. [przypis autorski]

wkiedy (gw.) — kiedyś, czasem. [przypis edytorski]

młożą (gw.) — mnożą. [przypis autorski]

namniejszy (gw., daw.) — najmniejszy. [przypis autorski]

swobodno (gw., daw.) — swobodnie. [przypis autorski]

obstoicie (gw., daw.) — potraficie. [przypis autorski]

mie się pytać (gw.) — mnie się pytać. [przypis autorski]

pono (gw.) — podobno, najwyraźniej. [przypis edytorski]

hań (gw.) — tam. [przypis edytorski]

wiedę (gw.) — wiodę, prowadzę. [przypis edytorski]

że prze mnie (gw.) — że przeze mnie. [przypis autorski]

nad obima — nad oboma. [przypis edytorski]

pojeni (gw.) — pojęli, zrozumieli. [przypis edytorski]

hań (gw.) — tam. [przypis edytorski]

bramy edeńskie — bramy rajskie. [przypis autorski]

wy Boga mi nie gródźcie — nie zagradzajcie mi [drogi do] Boga. [przypis edytorski]

jakiesi (gw.) — jakieś. [przypis edytorski]

zwidzyska (gw.) — przywidzenia. [przypis autorski]

w giezłeczkach (gw., daw.) — w koszulkach. [przypis autorski]

przygodziła — godnie ubrała. [przypis autorski]

pożywię (gw., daw.) — pożyję. [przypis autorski]

Nieba Empirejskie — wyrażenie znane chłopom z kolędy. [przypis autorski]

zali (daw, gw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]

sięże (daw., gw.) — sięgnie, dosięgnie. [przypis edytorski]

chyta (gw.) — chwyta. [przypis autorski]

upowita — spowita. [przypis edytorski]

lęże (daw., gw.) — legnie, polegnie, położy się. [przypis edytorski]

przenieść — znieść, przecierpieć. [przypis edytorski]

przeczże — przecież. [przypis edytorski]

gorze — gore, [płonie; WL]. [przypis autorski]

k'tobie (daw., gw.) — ku tobie, w twoją stronę. [przypis edytorski]

pospoły — pospołu, wespół, razem. [przypis edytorski]

we czworą świata stronę (gw.) — w cztery świata strony. [przypis edytorski]

ostawić (daw., gw.) — zostawić. [przypis edytorski]

natonie (gw.) — podwórko na tyle domu. [przypis autorski]

kędyś (daw., gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]

hań (gw.) — tam. [przypis edytorski]

kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

kajby (gw.) — gdzieżby. [przypis edytorski]

gorzeć (daw., gw.) — palić się, płonąć. [przypis edytorski]

prose (gw.) — proszę. [przypis edytorski]

hajnok (gw.) — tam gdzieś. [przypis edytorski]

zwólże (daw., gw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że; znaczenie: pozwól. [przypis edytorski]

sproszą — uproszą, doproszą się. [przypis autorski]

coście (…) dopuścili — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: co [którzy] dopuściliście. [przypis edytorski]

trza (gw.) — trzeba, potrzeba. [przypis edytorski]

prawie (daw., gw.) — prawdziwie, naprawdę, rzeczywiście. [przypis edytorski]

gorzeć (daw., gw.) — palić się, płonąć. [przypis edytorski]

trza (daw., gw.) — trzeba, potrzeba. [przypis edytorski]

letą ka dwór (gw.) — lecą, gdzie jest dwór. [przypis autorski]

łyskać — błyskać, połyskiwać. [przypis edytorski]

u kalenice (daw., gw.) — na szczycie dachu, strzechy. [przypis autorski]

trzepotą (gw.) — trzepocą, trzepotają. [przypis autorski]

do samice (gw., daw.) — do samicy. [przypis autorski]

spokoić — uspokajać. [przypis edytorski]

wnetki (gw.) — wnet. [przypis autorski]

kaj (gw.) — gdzie. [przypis edytorski]

trzepotą (gw. forma) — trzepocą. [przypis edytorski]

mir — pokój. [przypis edytorski]

więtsze (gw.) — większe. [przypis autorski]

jaskółce (gw.) — jaskółki. [przypis autorski]

mgleją (gw.) — mdleją. [przypis autorski]

wylęgnione — wylęgnięte; te, które się wylęgły. [przypis edytorski]

dostrzegłszy gołębi — dziś z B.: dostrzegłszy gołębie. [przypis edytorski]

mienić się (daw., gw.) — zmieniać się. [przypis edytorski]

piecysko (gw.) — forma augmentatywna od piec; wielki piec. [przypis edytorski]

wrzescy (gw.) — wrzeszczy. [przypis edytorski]

poozdzierane — porozdzierane. [przypis edytorski]

strzyga — w wierzeniach ludowych upiór żywiący się ludzką krwią; posiadał zdolność zmieniania kształtów, często przybierał postać kobiecą. [przypis edytorski]

hań (gw.) — tam. [przypis edytorski]

haw (gw.) — tu. [przypis edytorski]

mierzała — zmierzała, kierowała się. [przypis edytorski]

dyć — przecież. [przypis edytorski]

napróżny — próżny, daremny, nadaremny. [przypis edytorski]

więtszy (gw.) — większy. [przypis edytorski]

krwie (daw., gw.) — dziś D.lp: krwi. [przypis edytorski]

ożóg — płonąca żagiew, polano. [przypis edytorski]

koł — kołek, drąg. [przypis edytorski]

ozwarty (gw.) — otwarty. [przypis edytorski]

wrotka — drzwiczki; małe wrota. [przypis edytorski]

hań (gw.) — tam. [przypis edytorski]

onę (gw.) — ją. [przypis edytorski]

haw (gw.) — tu. [przypis edytorski]

wstrętem się gnie — wygina się ze wstrętem. [przypis edytorski]

dzierżyć — trzymać. [przypis edytorski]

mocą — siłą; tu: przemocą, na siłę. [przypis edytorski]

prze — napiera. [przypis autorski]

imać się czegoś — chwytać się za coś. [przypis edytorski]

haw (gw.) — tu. [przypis autorski]

z hawtąd (gw.) — stąd. [przypis autorski]

boisko — tu: część podwórza przeznaczona do bicia kłosów cepami w celu wyłuskania ziaren zboża; zwykle płaska, pusta przestrzeń. [przypis edytorski]

poginiewa (gw. forma) — poginiemy. [przypis edytorski]