# Wyzwolenie

Stanisław Wyspiański

> Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Rzecz napisana w roku 1902. Dzieje się na scenie teatru krakowskiego.

Gdzieś przed siódmą wieczorem,
Kościół kończył nieszporem[1],
bram teatru ledwo uchylono:

### DEKORACJA


Wielka scena otworem,
przestrzeń wokół ogromna;
jeszcze gazu i ramp nie świecono.
Kto ci ludzie pod ścianą?
Cóż tu czynić im dano?
Czy to rzesza biedaków bezdomna?
Głowy wsparli strudzone,
cóż ich twarze zmarszczone?
Przecież pracę ich dzienną płacono.
Scena wielka otwarta:
Kościół Boga czy Czarta,
czym się stanie ta sztuki gontyna[2]?
Choć kurtyny zaklęte,
widowisko zaczęte:
oto wszedł ktoś, — puściła go warta.
wszedł Konrad
Weszedł[3], — uszedł baczności. —
Czy raz pierwszy tu gości,
bo się dziwno rozgląda i bada.
Ci, co siedzą pod ścianą,
gdzie kulisy składano,
nasłuchują; on rozpowiada.
Słów słuchają zdziwieni,
czyli[4] duchem pojęni[5],
skąd to idą te myśli Konrada?

Czarny płaszcz go okrywa,
ręce wiążą ogniwa,
na rękach ma kajdany.
To powolny, to rzutny,
to zapalny, to smutny,
w mowę własną dziwnie zasłuchany:


KONRAD


Idę z daleka, nie wiem z raju czyli[6] z piekła.
Błyskawic gradem
drży ziemia, z której pochodzę,
we krwi brodzę,
nazywam się Konradem.

Rozpacz za mną się wlekła
głową wężów, okropnym widziadłem,
wyjąc: ZEMSTA.

Byłem gwiazdą,
gwiazdą stałą, niebios niewolnicą.
Tam hen, ujęty łańcuchem,
z wyprężonymi ramiony[7],
uwięzgłem[8] duchem,
gdzie gwiazd iskrzące skorpiony
świecą
w przestrzeni wieczystych głusz,
gdzie gniazda bogów i dusz —
i spadłem.
Tę ziemię ukochałem
szałem
i w żądzy palącej posiadłem
ciałem! —
Jestem w każdym człowieku, żyję w każdym sercu.
Po kwietnym łąk kobiercu,
po skalnych paściach[9], krzesanicach[10]
jestem niesion skrzydłami
z płomieniem w licach.
Ogień, płomienie w piersi! —

Przyszedłem, — wy najpierwsi —
wyciąga ręce ku tym, co siedzą w uboczach i mrocznych zakątach sceny
Przyszedłem — — — cyt — — przychodzę
Myśli zmąciłem w drodze…


CHÓR


Czego żądasz?


KONRAD


Służby jedynej godziny.


CHÓR


Czego żądasz?


KONRAD


Przychodzę wprząc was do dzieła.


CHÓR


Czego żądasz —?


KONRAD


Na was myśl moja spoczęła.
jakby przypomnieć chciał rzecz, z dawna już jemu znaną
Tam, kędyś trzeba dojść i wniść[11]
a mocą rozprzeć wrota, — —
nie patrzeć pozad[12]…
Nim zwiędnie kwiatu świeży liść,
zanim ptacy[13] zaświergocą swój świt
nad śmiertelną mogiłą,
nim pojmie[14] ich martwota
i wznieść pochodnię ponad! —
Tam kędyś trzeba dojść i wniść
siłą!!
patrzy się po otaczających go robotnikach
Siła to wy.


CHÓR


Czego żądasz?


KONRAD


Poznałem w was siłę.


CHÓR


Czego żądasz —?


KONRAD


Wiem[15]: kościół, zamek, mogiłę.
Te postawię i zburzę.
zrywając ręce w silnym ruchu, poszarpnął kajdan
Zejmijcie[16] mi kajdany.


CHÓR


U rąk je dźwigasz, u nóg;
drogą ty spracowany.


KONRAD


Przeszedłem ciemnie dróg. —
Zejmijcie z prawej ręki.


CHÓR


Znaki więzień i męki.


KONRAD


Zejmijcie z rąk i stóp.


CHÓR


Krwią ubroczone[17] stopy.


KONRAD


Przeszedłem ognie prób;
czoło poorał cierń.


CHÓR


Jesteś wolny.


KONRAD


Kto wy jesteście —?


CHÓR


Chłopy.


KONRAD


Kto wy jesteście —?


CHÓR


Czerń[18].


ROBOTNIK


Śród parcia ludu onego na ostrza bagnetów, padła mi u stóp siostra moja, a krew chlusnęła na moją pierś, — chlusnęła ku oczom. Nic już nie widziałem dalej, jeno krew i krew siostrzaną.


KONRAD


Synu zemsty, — dzieła dokonam z wami i na czyn twój patrzeć będę. Tu będą się bawić, a wy będziecie patrzeć, aż przyjdzie godzina zemsty.


ROBOTNIK


Czekamy takiej godziny.


KONRAD


Oto usiądźcie tam w kątach i uboczach, aż zawezwę was, abyście wystąpili z czynem.


ROBOTNIK


Co rozkażesz —?


KONRAD


Będziecie czynić, co czynicie co wieczór w tym oto gmachu.


ROBOTNIK


I zwykłą dostaniemy zapłatę.


KONRAD


I zwykłą dostaniecie zapłatę.


ROBOTNIK


Dalej nic nie myślę.


KONRAD


Będziecie budować i burzyć.


ROBOTNIK


Tak upływa nam życie nasze. Synowie nasi zburzą, co my budujemy. Burzymy, co zbudowali ojcowie nasi.


KONRAD


Będziecie budować i burzyć w milczeniu i cokolwiek byście obaczyli, ktobykolwiek był na waszej drodze, przystąpcie nieubłagalni[19] i podporę wyrwiecie, o którą wsparty i bel weźmiecie, którym się ogrodzą i otoczą, — i rzućcie precz, jako odrzuca się i odciska rumowisko, śmieć i łachy a rupiecie stargane. I ani pojrzycie, co czynić wam przyjdzie.


ROBOTNIK


Tacy jesteśmy.


KONRAD


Takich was widzę i tacy będziecie.


ROBOTNIK


Ujrzysz nas.


KONRAD


A teraz idźcie wypoczywać i czekajcie znaku:


ROBOTNIK


Kto nam da znak?


KONRAD


— — Zapadnie jakoby smuga mroku i cieniem przesłoni wszystko, co przed waszymi oczami.


ROBOTNIK


Oczy nasze nawykły do mroku.


INNY ROBOTNIK


Mrok mnie miły i łagodny.


ROBOTNIK


Noc upragniona i jedyna.


KONRAD


Po czynach waszych przyjdzie NOC.


CHÓR


Noc upragniona i jedyna.


KONRAD


Odejdźcie.


Oddalają się. Wchodzi Reżyser.

REŻYSER


A! witam pana, witam, witam!
Ho, czasów tyle, kopę lat!
Mamy tu scenę, — właśnie czytam
o Romantyzmie, — przerósł świat.
Romantyzm sobie buja, wodzi,
coraz to wyżej, nie dba nic
a światek coraz niżej schodzi.
Cóż tam? Jest jaka sztuka?


KONRAD


Nic.


REŻYSER


Nic!? A my mamy wielką scenę:
dwadzieścia kroków wszerz i wzdłuż.
Przecież to miejsce dość obszerne,
by w nim myśl polską zamknąć już,
by się te iskry ducho-żerne,
co u rozstajnych siedzą dróg,
zeszły tu wszystkie za nasz próg
w światło kinkietów, — zacząć ruch.
Talenta bowiem są niezmierne,
lecz trzeba, by w mnie wstąpił duch.
To są syntezy pierwsze rzuty,
lecz wymagają dysputy.


Usuwa się z pierwszego planu. Wchodzi Muza.

KONRAD


O tajemnicza, piękna, którą
uwielbiam, pozwól,
że nazwę cię: »Literaturą«.
Kimkolwiek jesteś, Muzo boska,
cóż chmurzy czoło twoje?


MUZA


Troska.


KONRAD


Grasz —?


MUZA


Będę dzisiaj w grze cudowną,
bo będę w grze kapryśną.


KONRAD


Nawet kaprysy są rutyną
u ciebie, — boska. — Wiedziesz chór
wybranek?


MUZA


Wieniec cór.
We złotej konsze tu nadpłyną.
Są eteryczne.


KONRAD


Polki?!


MUZA


Słyną!


KONRAD


Ta pierwsza?


MUZA


To harfiarka Lila,
z rodu Wenedów.


KONRAD


Zmartwychwstała.


MUZA


W tym deszczu włosów, w rąk rzuceniu,
w przegięciu, smętku, zaniedbaniu,
w arfy miłosnym kołysaniu:
Lila żebraczka.


KONRAD


A ta druga?


MUZA


To najmłodsza córa Popiela:
Zosia, co wszędy kogoś ściga
i goni zamyślona.


KONRAD


To fryga
narodowa. — A tamte?


MUZA


Dziewki od pługa.
Postacie, o których mowa, właśnie płyną w głębi we złotej konsze na kółkach i wysiadają na scenę.
Ja w teatrzykach amatorskich
grywam markizy i hrabianki;
za guwernantkę mnie półpanki
biorą do swoich dworów;
jestem gwiazdą doktorów
przewodnią; — tyś bohater, słuchaj,
tyś powinien był tu przyjść z pochodnią, —
jak ja z gałązką wawrzynu.
A jakież sobie miano przybrałeś?


KONRAD


Wziąłem to Imię — zgadniesz z czynu:
Czym będę, zgadniesz czym jestem;
chcę działać.


MUZA


Wiem, rozumiem: gestem.


KONRAD


Czynem!


MUZA


Gestem!
Czegóż to chcesz?


KONRAD


Wyzwolin.


MUZA


Z czego? — Czy chcesz ducha
wyzwolić, — alboż duch ma pęta;
czy myśl, — myśl tak daleko biega
wolna: — czy sercu co dolega —?
Wyznaj, — ułożę rzecz na sceny,
i MELANKOLIĘ zagram sama:
ja, jako rola, wielka dama…
a cały teatr mnie posłucha.


KONRAD


Kochanka moja zwie się: wola!


MUZA


Wola?! Być może. — Jakież dane?
By zacząć sztukę, stworzyć dzieło,
potrzeba męki, trudu, pasji,
bólu, skarg, żalu, smętku, lęku,
grozy, litości.


KONRAD


Teatr stary.


MUZA


Silne ma podstawy budowy.
Chcesz tworzyć…?


KONRAD


Tworzę.


MUZA


Teatr?!


KONRAD


Nowy.


MUZA


Inny?


KONRAD


Zobaczysz. — Patrz i uważ.


MUZA


Wiem, zamiast pełnym latać lotem,
nieledwie jako dziecko fruwasz;
dopiero ja dać władzę mogę,
dopiero ja cię wyprowadzę
w świat…


KONRAD


Idę, by walić młotem!


MUZA


Czy tu potrzebna nowa forma,
czy konieczna?
Pewno jaka sprawa odwieczna; —
by zeszła tylko Duze czy Sorma
i kurtynę wznieść można.
Sarah czy Modrzejewska…
Oto jak myślę, sztukę,
tragedię wprowadza artystka.
W grze jej i w każdym geście
tu będzie czaru lubystka,
że wszyscy, jak tu jesteście,
pod jej urokiem w błędzie,
w złudzeniu…


KONRAD


Że wszystko więc polega na…


MUZA


Wypowiedzeniu.


KONRAD


MUZO, chcę naród przedstawić.


MUZA


A, to musi odbywać się tak,
by naród mógł się bawić:
Trzeba dekoracje ustawić,
pamiętać o każdym sprzęcie,
umieścić w budce suflera,
jeśli kto tekstu nie spamięta, —
za kulisami reżysera
i inspicjenta
i dać im skrócony szemat[20].
A gdy już wszystko gotowe,
rozkazać grać na rozpoczęcie
poloneza, jeśli polski temat,
i rzucić, jako pierwszą kartę,
wielkie Słowo.


KONRAD


Chcesz, by wszystko było za umową.


MUZA


Tekst dowolny, komedia del'arte.


KONRAD


Strójcie mi, strójcie narodową scenę,
niechajże ujrzę, jak dusza wam płonie;
niechaj zobaczę dziś bogactwo całe
i ogień rzucę ten, co pali w łonie
i waszą zwołam Sławę!
Teatr, świątynia sztuki, — o duszo przybywaj!
Hej! Tu stawcie kolumny te, tutaj posągi.
Dalej, przynieście ścianę, — ty mi śpiewaj
hymnus tryumfu, a ty pieśń żałoby.
Dalej! Ustawić bohaterów groby,
pomniki: Boratyński-rycerz, rycerz-Kmita!
Umocujcie je silnie, poprzystawiać drągi,
przyśrubować, — ha Sołtyk, — a tutaj część sali,
jakby sala sejmowa — stół do kart, gra w kości,
Stroić, prędzej się stroić; dom stawiam piękności!

Ledwo powiedział co, a już się stało:
Już dekorację znoszą całą;
już ustawiają, piętrzą, ładzą.
Aktorzy rzeszą się gromadzą,
kostiumy na się nawdziewają
te, w których potem role grają.

Teatr narodu, sztuka, polska sztuka!
Chcemy go stroić, chcemy go malować,
chcemy w teatrze tym Polskę budować!
Żupany bierzcie, delije, kontusze;
znoście mi lite pasy, krzywce, karabele,
chłopskie gunie, sukmany, trzosy. Tłum w kościele!
Niech w oczy biją kolory jaskrawe,
niechaj rażą jak słońce. — Wstąg, wstążek, okrasy!
Niechaj ich ujrzę razem, jakby w złote czasy.
Razem, razem wy wszyscy, magnat, chłop i miasto.
Siermiężni wy przystańcie około Pasyjki.
Dalej wy, wy husaria, — wy z hrabią Henrykiem
na czele, niedobitki — Sztandar ten z Maryjką.
Szaraczki, wy artyści, fantazjusze, mnichy.
Wy wszyscy! — Strójcie, strójcie się w ornaty,
w ornamenta, złotogłów, we świąteczne szaty
i zacznijcie bój myśli i szermierkę słowa —
a ty im Muzo podaj ton.


MUZA


Ja już gotowa.


KONRAD


Oto ich widzę! Stoją około mnie żywi:
ci, kunsztem sztuki pozwani do życia.
Grajcie — a z pełnej duszy. Dobądźcie z ukrycia,
co w was tajne, nie kryjcie. — A ty bądź przewodnia.


REŻYSER


Hej światła!!


MUZA


A w czyim ręku pochodnia?!


KONRAD


Polska współczesna!


MUZA


Tłumaczysz się jasno.


REŻYSER


Światła niech błysną szerzej!


KONRAD


Tu mnie ciasno.


REŻYSER


Szerzej, wy razem, — rozstąpić się! Pozy!
Przybierzcie pozy:
litość, zmęczenie, gorycz, moment grozy.


MUZA


Polskę współczesną twórzcie.


REŻYSER


Sercem szczerem.
Tak, jak ją widzim współcześnie dokoła.


KONRAD


Zarwijcie waszych serc — —


MUZA


Będzie bohaterem:
kto wejdzie z wieńcem u czoła!


„Tam-tam” nazywa się narzędzie
w orkiestrze, które dzwon udaje.
Jak mówią teatralne zwyczaje,
używa się mniej więcej wszędzie,
gdzie się do sztuki dzwon dodaje.
A więc w Kościuszce do przysięgi,
z dna wód w Zaczarowanym kole;
raz się z nim w górne idzie sprzęgi,
raz się znów staje z nim na dole.
Jest „tam-tam” rzeczą właśnie taką,
że zawsze się w nią tłucze jednako.
Wrażenie, jakie wywołuje,
jest tym, co w sobie kto poczuje.
„Tam-tam” jest w stanie dzwon Zygmuntów[21]
z przedziwną oddać dokładnością,
waży zaś ledwo kilka funtów
i każdy dźwignie go z łatwością,
co uprzystępnia szerszej masie
w teatrze drżeć przy tym hałasie,
imitującym nastrój dzwonu
z przedziwną subtelnością tonu.

O Zygmuncie! słyszałem ciebie
i natychmiast poznam, gdy usłyszę.
Niech ino się twój głos zakolebie
i przenikliwy wżre się w ciszę,
w ciszę półgwarną, półszemrzącą,
niech ino wpadną pierwsze tony,
tą melodyją dźwięku rwącą,
już wiem: żeś Ty jest w ruch puszczony,
że wołasz, wołasz: PÓJDŹCIE ZE MNĄ,
i wołasz wiek już nadaremno.
Oni się, co najwyżej, zasłuchają
i oczy mgłą im łez napłyną.
A gdy ty wołasz: WZNIJDŹ POTĘGO,
wrażenia u nich pierwsze miną.
A gdy ty wołasz: DZIEJÓW KSIĘGO,
ROZEWRZYJ KARTY NAD NARODEM.
NARODZIE, WRÓŻĘ, ZMARTWYCHWSTANIESZ,
choć stoją jeszcze, choć czekają,
czekają: kiedy brzmieć przestaniesz
i ton ostatni twój zawarczy…
Gdy więc za tobą pójść niegodni,
a częstych wrażeń tęsknią głodni,
na ten użytek „tam-tam” starczy.
Wie o tym dobrze i pamięta
REŻYSER (sztukę dziś prowadzi),
więc Konradowi „tam-tam” radzi:

REŻYSER


A gdy się ozwie „tam-tam”: dzwon,
ty wejdź.


MUZA


I bierz najwyższy ton!


KONRAD


I nawet się nie spytasz, jaka słów będzie treść?


MUZA


Chcę akcji, działaj, dajęć pole.
Zagraj, jak zechcesz, twoją rolę,
a możesz ich, gdzie zechcesz, wieść!


KONRAD


A tamci?


MUZA


Tamci będą grać
za siebie też, — jak kogo stać.


Konrad schodzi ze sceny, która zapełnia się tłumem aktorów i statystów.

REŻYSER


Role rozdane! — kto zaczyna?
Na miejsca! — Wznosi się kurtyna! —


To rzekł i klasnął tu trzy razy.
Rampa się nagle rozświetliła;
podnosi się zasłona z gazy,
która dotychczas wszystko kryła.
Gdy się już uporano z gazą,
Muza, której grę rozpocząć wypada,
suknię poprawia i układa,
wreszcie rozpoczyna z emfazą:

MUZA


Niebianką zstąpiłam do tych bram
i Sztukę, której tajnie[22] znam,
przed wami głoszę!
Serca w górę! Do góry głowy! Dumne czoła!


REŻYSER


Czego pani tak woła?


MUZA


W purpurę i złotogłów przyodziani:
oto moi męże wybrani,
a tamci w zgrzebnej koszuli,
a tamci w wiecznej żałobie…


REŻYSER


Daj spokój garderobie.


MUZA


Pieśń moja wybieży przede mną
na wasze spotkanie.
O Pieśni, czyli[23] ty nie będziesz daremną?
O Pieśni, co się z tobą stanie?
Będzieszli[24] ulgą siostrze, bratu?


REŻYSER


Widocznie brak ci tematu.


MUZA


Przestworza! Hej, wy gromolice,
co nosicie w płachtach błyskawice,
wy, o których słyszałam w baśni,
przydajcie siły słowom moim!


REŻYSER

do Maszynisty, któremu daje za kulisy znak


…Trzaśnij!


— — — — — — — — —

Daje się słyszeć jakoby dalekie uderzenie piorunu, — przesypano bowiem kilka ołowianych kul przez blaszaną rynnę, ukrytą w kulisach. Po czym słychać przeciągłe huczenie i dudnienie gromu, coraz zanikającego w oddali, — bo oto bardzo wprawnie bito w bęben, głuche uderzenia wydający, a wysoko na górnym pomoście sceny ukryty.

MUZA


Ktokolwiek żyjesz w polskiej ziemi
I smucisz się, i czoło kryjesz,
z rękoma w krzyż załamanemi,
biadasz, — przybywaj tu, — odżyjesz!

W Przestrzeń rzucimy wielkie słowa,
tragiczną je ubierzem maską.
Ktokolwiek wiesz, co znaczy polska mowa,
przybywaj tu, — odżyjesz Słowa łaską.

Wyzwolin doczekacie się dnia,
przybywamy tu z zapowiedzią, —
tragiczną będzie nasza gra,
wyrzutem będzie i spowiedzią.

Uderzymy górne, wysokie tony,
jak z wieżyc bijące dzwony.
Przybywamy tu z zapowiedzią.
Tragiczną będzie nasza gra:
skarżeniem, chłostą i spowiedzią.
Wyzwolin ten doczeka się dnia,
Kto własną wolą wyzwolony!!


#### SCENA 1

Tu rozpoczyna szereg mów
polonez, grany dźwiękiem słów:

KARMAZYN


Sto lat już jęczym, w więzach lwy.
Cóż aspan[25] na to?


HOŁYSZ[26]


Świat z nas drwi.


KARMAZYN


Myśleć o lepszej trudno doli.


HOŁYSZ


Trzeba by za krew łaknąć krwi.


KARMAZYN


Na synów patrzeć serce boli.


HOŁYSZ


Na wnuki patrzeć: hańba, tfy!


KARMAZYN


Cóż acan[27] myśli?


HOŁYSZ


Że w niewoli
Nawykły jarzmo dźwigać łby.


KARMAZYN


Kiedyż ten przyjdzie, kto wyzwoli?


HOŁYSZ


Nie przyjdzie, to są złudne sny.
To w przewidzenie wiara, w gusła.


KARMAZYN


Więc cóż zostało?


HOŁYSZ


Kajdan stos,
trucizna, brzytwa i powrósła,
jeśli wam obrzydł, bracie, los.


KARMAZYN


Aleć strój na mnie dobrze leży?


HOŁYSZ


Wybornie! Szlachtę po was znać.


KARMAZYN


Gdy mnie kto ujrzy, to uwierzy,
żem z tych, co królom byli brać.


HOŁYSZ


Żeście karmazyn widać z miny.


KARMAZYN


Żeście mnie równy, głoszę sam.


HOŁYSZ


Równego herbu i rodziny? —
Za łaskę dzięki wam.


KARMAZYN


Dajcie mi gęby, dajcie pyska,
niechaj swojego swój uściska.
O jutro co mi tam!


HOŁYSZ


Niechaj swojego swój uściska;
o jutro co mi tam.


————————


KARMAZYN


Jakoś przepadło moje mienie.


HOŁYSZ


Na mej chudobie cięży dług.


KARMAZYN


Ale choć czyste mam sumienie
i miód niełatwie[28] zwali z nóg.


HOŁYSZ


Srebra rodowe mam w zastawie,
na skrypt pozwano mnie przed sąd.
Bóg wie, że jeszcze służę Sprawie.
Jakoś się wżdy[29] naprawi błąd.


KARMAZYN


Po kniejach niosły het ogary
braci szlacheckiej głośny gwar.
Dziś nam daremno szukać pary.
Dzisiaj już nie ma dawnych wiar.


HOŁYSZ


Batogiem gnałeś chłopstwo w pole,
przez pierś im szedł twój złoty pług.
Dziś umiesz z pychą znieść niewolę.


KARMAZYN


Niewolę przeżyć da mi Bóg.


HOŁYSZ


Da Bóg doczekać dni tych kiedy,
wrócimy znów do dawnych wad.


KARMAZYN


Zapomnim jakoś naszej biedy.
Daj bracie gęby, bądź mi rad.


HOŁYSZ


Niechaj swojego swój uściska!
To jutro będzie, co ma być.


KARMAZYN


Dajcie mi gęby, dajcie pyska,
dla Republiki trzeba żyć.


HOŁYSZ


Póki jesteśmy, Polska żyje,
Rzeczpospolita znaczy: my.


KARMAZYN


Z nami się pasie, z nami tyje;
że chudnie, to są głodnych sny.


HOŁYSZ


Choć miast karabel mamy kije,
odpędzim kijem głodne psy.


KARMAZYN


Daj bracie gęby, dajcie pyska!
Dla Republiki trzeba żyć.


HOŁYSZ


Niechaj swojego swój uściska.
To jutro będzie, co ma być.


————————


KARMAZYN


Usiądźmy tutaj przy tym stole, —
karty, — rozpocząć można grę.


HOŁYSZ


Gram jakoś-takoś moją rolę,
choć nie wiem, jak to skończy się.


KARMAZYN


Cóż to za gawiedź za krzesłami?
Za krzesłami, gdzie siedzi szlachta, stoi gromada chłopstwa.
Ostatek złota idzie w pult.
Kto szlachcic brat, niech siada z nami,
będziemy grać karabelami,
będziemy grać o lity pas,
Jedyny wielki ostał kult:
honor Poloniae[30] żyje w nas!


HOŁYSZ


Cóż to za gawiedź za krzesłami?
Widzisz, tam na brzeszczocie krew?


KARMAZYN


Co mi tam jutro, dzisiaj z wami!
Sięgnie mnie tylko Boży-Gniew.
Nie zadrży oko przed cepami.
Rzucajcie na stół złoty siew!
Będziemy grać karabelami.
Rozpędzim szablą głodne psy.
Niech stoi gawiedź za krzesłami.
Wiwat Polonia! Wiwat my!


Inna znów grupa na siebie uwagę zwraca, a w niej główną osobą: Prezes.

#### SCENA 2

PREZES

Twarz zsiadła zmarszczków linią wężą,
Zastygłych jest kraterów pawężą[31];
myśl każdą, słowo więzi długo,
nim swoją ją uczyni sługą
i wypowie z wiarą najgłębszą,
im płytszą będzie i tępszą.


Rękę połóżmy na naszym sercu i słuchajmy, jak nasze serce bije.

Powolni biegowi wydarzeń, które około nas idą, wznieśmy się ponad sąd porywczy i młodzieńczych dni naszych przypomnienie i z ręką na sercu w przyszłość patrzmy.


CHÓR

kiwa głowami

PREZES


W przyszłość patrzmy i aby synowie i wnuki, i prawnuki nasze, spokojni i powolni, na sercach kładli ręce i w przyszłość patrzyli coraz dalszą.


CHÓR

kiwa głowami

PREZES


Umierać będziemy, jakośmy wzrośli cisi; zaś okrutną duszy naszej nędzę niech pierś nasza okryje tajemnicą i nieszczęście nasze tajemnicą zejdzie z nami w grób.

Przysięgamy wieczystą tajemnicę.


CHÓR

wznosi ręce do przysięgi

PREZES


A teraz pogodni zasiądźmy do wspólnego stołu i pamiętajmy jedno: nie wymawiać nigdy słowa: Polska.


CHÓR

kiwa głowami

Inna znów grupa na siebie uwagę zwraca, a w niej główną osobą: Przodownik.

#### SCENA 3

PRZODOWNIK

Palone buty, zapalny ruch,
palące krótkie słowo;
z pogardą patrzy w tamten tłum,
gdzie każdy kiwa tylko głową
i sądzi, że weń wstąpił duch,
gdy mówi jedno wciąż na nowo.
Jest młody, ogień w oczach znać:
całuje, ściska wciąż swą brać.


Podajmy sobie ręce braterskie i jedno ino wciąż wołajmy: Polska, Polska.


CHÓR


Polska, Polska!


PRZODOWNIK


Braterskie sobie podajmy ręce, abyśmy wiedzieli, że w węzeł spajamy się nierozdzielny, nierozerwalny, uświęcony tym słowem: Polska.


CHÓR


Polska, Polska!


PRZODOWNIK


Rozpacz rozumów naszych niech zabije i rozgoni ten jeden jedyny zgodny chór słowa:


CHÓR


Polska, Polska.


PRZODOWNIK


Niech każdy wie, że w piersi naszej i myśli naszej nie ma nic, co by się temu słowu oparło. Kto nam wydrzeć to słowo zechce, ten najdzie nasze piersi i myśl naszą pustkowiem a głuszą. Nie patrzmy poza nasz stół, nie patrzmy; jeno braterskie sprzęgnijmy ręce i krzyczmy, krzyczmy: Polska!


CHÓR


Polska, Polska!!


Inna znów grupa na siebie uwagę zwraca, a w niej główną osobą: Kaznodzieja.

#### SCENA 4

KAZNODZIEJA


Do góry bracia, do góry,
gdzie orzeł, ptak białopióry
roztoczy nad nasze głowy
osłonę skrzydeł.
Do góry bracia, do lotu,
do wyżyn, uniesień ducha,
pod gwiazdy, duchem wzwyż.
Patrzajcie, oto krzyż!
Bóg moich wywodów słucha.
Do góry, bracia, do góry.
Zapominajcie doli,
ściganej marą straszydeł.
Do góry, bracia, do góry,
gdzie orzeł ptak białopióry,
wolen[32] krat, więzów, sideł,
roztoczy na nasze głowy
osłonę szeroką skrzydeł.
Za chmury, bracia, do lotu,
do wyżyn, gdzie Bóg wszechwłady[33],
czoła podnieście i szpady
w przysiędze za Miłość wieczną,
za wierność niebieskiej nagrody,
którą weźmiecie z zagłady
zła i niewoli, i nędzy,
w ciał wielkim zniszczeniu i skrusze,
ratując dusze, dźwigając dusze,
do góry, bracia, do góry,
gdzie orzeł ptak białopióry
Polskę na skrzydłach ponosi.


CHÓR


Polskę Bóg przez ciebie głosi!


KAZNODZIEJA


Bóg Polskę we mnie głosi!!!


CHÓR


Do góry myślą, do góry,
gdzie orzeł ptak białopióry!


Inna znów grupa na siebie uwagę zwraca, a w niej główną osobą: Prymas.

#### SCENA 5

PRYMAS


O dumni, wy na kolana
przed jasnym obliczem Pana.
W proch, na kolana, w pył,
a duch wasz zyszcze[34] sił,
a duch wasz zyska moc.
O dumni, ukorzcie pychę
a jako są w was nędzne i liche,
grążone w noc, —
tak powstaną wywyższone,
świętością ciche:
olbrzymy, tytany z mogił,
we wieńcach nieśmiertelności,
pany niebieskich włości.

Padajcie na kolana,
by była wysłuchana
modlitwa ziemi tęskniąca;
żywot dopełniony, dowieczny.
Czoła w proch, w pył!!


CHÓR


Daj nam sił, daj nam sił
na żywot wieczny — —


PRYMAS


W proch czoła przed moją szatą.
Szata ta moja czerwona,
we krwi Centaurów pojona,
zwycięstwo znaczy kościoła,
gdy z zamku-kastelu Anioła
działa bojowe uderzą
i zabiją te, które nie wierzą.
Uznajcie we mnie książęcia,
sztandary przede mną pochylić.
Roma mi udziela zaklęcia
a Roma nie może się mylić.
W proch czoła, ROMA LOCUTA[35];
w mym słowie uznajcie Pana,
a sława i wielkość wasza,
męczeństwem w granitach kuta,
wiekom się wieczysta ogłasza,
żywotem świętych bogata.
W pokorę, w pokorę dumni!
Na kolana!


CHÓR


Na kolana!!


PRYMAS


Klęczący, wytrwajcie w postawie.
Dobądźcie szabel na poły.
Nad wami grobu sklepienie
zawarły święte kościoły.
Słuchajcie! ROMA LOCUTA,
wyrzekła to w waszej Sprawie:
Niech będą wyczekujący,
aż Śmierć je zgrabi, zaorze.
Zyskają zbawienie boże.
Niechaj w postawie wytrwają:
niech wierzą i niech czekają!

Poznaję krzywe szablice,
poznaję delije, żupany
i dumę na czele kwitnącą.
Na kolana Rycerze-Polacy,
ze schylonym stawajcie tu czołem
przed niebios złotym Aniołem,
z tymi szablami krzywymi
i schylonymi sztandary,
przysiężni[36] obrońce[37] wiary,
wieczyście postawą jednacy.
Gdzie Jozua[38], co słońce wstrzyma
nad wami, co pogotowiu,
ze wzniesionymi oczyma,
z pół dobytymi szablami?
Klęczący Rycerze-Polacy!
Nie będzież nigdy słuchana
modlitwa wasza, umarli?


CHÓR


O wielki, o sługo Pana,
choćby nas wiekiem przywarli.


PRYMAS


Na kolana!


CHÓR


Na kolana!


Inna znów grupa na siebie uwagę zwraca, a w niej główną osobą: Mówca.

#### SCENA 6

MÓWCA

Przez serce do serca droga.
Ogień, co tleje w iskierce,
rozniecę w łunę pożaru,
serdecznym porywem daru,
ust złotą, miodową wymową.
Przyjmijcie Słowo!

Kochajcie! Miłość: płomienie!
O Miłość, kwiecie różany!
Róż wieńce rzućcie kobiecie,
mnie wieniec cierniów wiązany.
Cierniami serce oplotę,
w słońcu je przyjmę za złote,
za więzy złote słoneczne,
miłośnie wiążące duszę.
Kochajcie! Zawiść przygłuszę,
przygłuszę zazdrość i złości
godłem jedynym Miłości.
Kochajcie! Ogień w iskierce!
Do serca droga przez serce!

Od głębi sceny, spoza filarów katedry, wchodzą Ojciec i Syn.

#### SCENA 7

OJCIEC

Troska o syna: jego maska.
Syn przed nim już niemłody.
I obaj idą w zawody,
że starość się w nich pośród waży:
u którego z nich więcej jej w twarzy.
Czy w tej młodości, co zlękniona,
w okrutnym jakimś marsie czoła;
czy w tej, która los zgadnąć chcąca,
czuje, że wstrzymać go nie zdoła.


Synu mój najmileńszy, nie poglądaj ku prawej stronie, ani ku lewej nie patrz. Źli oni, jedni jako drudzy; — i sercem chcę, byś wyrósł ponad onych, za moją idąc myślą i słowem.


SYN


Słyszę ojcze.


OJCIEC


Jeno przedsię idź i patrz przedsię, a we swej duszy się wpatruj widziadło, które pocznie się przed tobą z myśli mojej i ze słowa mojego.


SYN


Słyszę ojcze.


OJCIEC


Niechaj nie zatrzyma cię na drodze twej żadna ręka zbrodnicza, ani ręka skalana brudem i podłością, lecz przejdziesz wskroś podłych i nikczemnych ty jeden uświęcony, szlachetny, wierzący w prawdę myśli mojej i w prawdę słowa mojego.


SYN


Słyszę ojcze.


Tu na scenę wchodzi Harfiarka zatrzymująca się wśród różnych grup.


Widzę ją, oto idzie ku mnie i struny trąca:


#### SCENA 8

OJCIEC


W ręku jej harfa złota.


SYN


W włos jej wplątane węże.
Jej szata łachman lichy.


OJCIEC


Jej strun ze złotej arfy
głos czarodziejski i cichy.
Złociste stroją ją szarfy;
strój pychy. — Uciekaj synu:
ona z piekieł idąca.


SYN


Ojcze, łachmany ją kryją.
Jej struny się żalą i płaczą.
Sercem mnie k'sobie[39] czuli.
We zgrzebnej jest koszuli.


OJCIEC


Duszę tobie zatrują.
O synu, patrz przed się, synu.
Nie słuchaj, kto ciebie zwodzi
w rozstajne, w błędne drogi.
Poganki, błędnice, bogi.
Idź mężem, idź siłą młodzi
naprzód, wciąż dalej patrzący,
dalej i dalej, i dalej,
aż znikną nędzni i mali.
Nie słuchaj muzyk zwodnicy,
uciekaj, — za myślą moją, —
niech tobie będzie ostoją,
za myślą, za moją duszą,
niech klątwy ciebie przymuszą
za prawdą słowa mojego.
Ustrzegę, ustrzegęć złego.
Idziemy ku przeczystej krynicy,
kędy ja młodość odzyszczę[40],
ty w męża wzrośniesz z młodzieńca.


HARFIARKA


Przychodzę śpiewać na zgliszcze.


Przystanęła oto teraz tuż przed Ojcem i Synem.

OJCIEC


Hen, dalej, spieszaj do dzieła.
Nie słuchaj…


SYN


Serce mi wzięła.


HARFIARKA


Na tych strunach nanizanych
serce moje gram;
śmiej się do mych lic rumianych,
duszę twoją znam.

Dusza w tobie się żaliła,
spostrzegłam ją raz:
na rozstaju w źródle piła,
kędy ołtarz-głaz.

U ołtarzam służką była:
wróżyłam ci wiek.
Dusza twoja w źródle piła
zapomniany lek.

Hej, wy struny moje złote,
grajcie szumny gaj;
włosy moje w harfę splotę…
Harfo duszę graj.


SYN


Grasz mi mego serca nutę.


HARFIARKA


Duszę twoją gram.


OJCIEC


Synu, serce w niej zatrute.
Pójdź za mną…


SYN


Kocham ją.


OJCIEC


Miłość, synu, zabija.
Uciekaj od miłosnych lic.


SYN


Ty moja…


HARFIARKA


Ja niczyja…


OJCIEC


Uciekaj od różanych ust.
Miłość to czar i kłam.


SYN


Kocham…


HARFIARKA


Duszę twoją gram.
……………………………
Tęskni w tobie żalem, śpiewem,
gdzie rodzimy kąt,
kędy dwór twój z wielkim drzewem
lip woniących słodką woń.
Tęsknisz doń — —?
Hej, pobiegłbyś stąd.

Gdyby tobie kwietne sady
dały chłód nad skroń.
Brzęczą… Słyszysz rój? — Patrz gady
pełzają śród traw.
To się tobie śni:
W kosodrzewy umajony
czarny — modry staw;
ty nad wodą pochylony,
patrzysz w toń.
Tęskno ci?


SYN


Tęskno mi.


HARFIARKA


Leć, polatuj w wichrach burz,
kędy walczy świat;
gdzie syn z ojcem stacza bój,
kędy z bratem walczy brat,
jeden car, a drugi kat.
Kędy z ojcem walczy syn,
kto ma w ręce ująć czyn?
Kto ma podjąć znój
i ciężar podjąć trosk?
Na bój, przez krew na bój!
W mrowisko hej,
za wichrem leć, za wichrem wiej,
za mną na rozstaje dróg,
kędy w borów zawierusze
dźwięczy błędny złoty róg.
Tęsknisz —?


SYN


Ach! Tęsknota Bóg.


HARFIARKA


Kochasz — pójdź, — za mną — słysz…


SYN


Mój ojcze!


OJCIEC


Synu drżysz?


SYN


Odchodzi — tam — za nimi — hen. —
Jej miłość…


HARFIARKA


Sen, — przelotny sen —
Do dalszych idę scen. —


Oto już przy innej gromadzie przystanęła.

#### SCENA 9

HARFIARKA


……………………….
Zagram waszą skrytą myśl
zagram waszej duszy sen
i tamten świat, i światek ten.
Przelotem lećcie hen.

Kłońcie się do moich lic,
do różanych moich ust…
Lotny sen… łachmany chust…


CHÓR


Cóż wyśpiewasz?


HARFIARKA


Nic.


tu lekkim rzutem arfę trąca,
jakby to słowo: „nic” dzwoniąca

Oto już przy innej gromadzie przystanęła


Zakołyszę tęskny żal,
jak się czepia szumnych brzóz,
jak się czepia szumnych fal
i zbóż, i traw, i łóz.

Zasłuchani w śpiewek mój,
patrzcie do różanych lic,
Lotny sen… pszczelny rój…


CHÓR


Cóż wyśpiewasz?


HARFIARKA


Nic.
po strunach lekko przemknie dłonią,
jakby to struny to „nic” dzwonią
Oto już przy innej gromadzie przystanęła.
Idę dalej, lotny duch;
idę dalej, biedny człek,
z roku w rok, z wieku w wiek,
łachman kryje grzbiet — idę het…

Bywaj zdrowy, bywaj zdrów.
Lotny sen, — uroda lic…
Wrócę znów.


CHÓR


Co przyniesiesz?


HARFIARKA


Nic.
znów lekkim rzutem strun trąciła,
jakby to arfa „nie” dzwoniła
Już coraz dalej ginie w tłumie,
coraz innymi otoczona.
Przyjdzie za mną pszczelny rój,
orszak mój. — —
Zanucimy pieśń.
Przez ten czas, na was już
szron zejdzie i pleśń…
Ha cóż —?
Muszę iść, — — wrócę znów…
Zanucę wam PIEŚŃ
wiosennych moich lic,
lecz słowa to… nic.


Od głębi sceny idzie: Samotnik.

#### SCENA 10

SAMOTNIK

Ni młoda jego twarz ni stara,
nos orli, wielkie łyse czoło;
zaklęta w twarzy jedna wiara:
Iksjon wpleciony w męczarń koło[41].
Myśli go dręczą, gubią, dławią;
myślami tron buduje dla się,
aż w myślach z tronu w otchłań runie.
I znów zapada w myśl głęboką
i w jeden przedmiot utkwi oko,
nim myśli nowe go wybawią,
że w mózgownicy swej pionka posunie.
Wloką się za nim dziwne płaszcze
ze starych kronik, które czytał,
z orłów wypchanych pakułami,
z broszur, gdzie jaką myśl zachwytał,
z strzęp szalów (niegdyś były nowe,
były: purpura, jedwab, złoto);
dzisiaj w koronkę zdarte, płowe,
gdy je niejedna plama plami,
świecą jak pełne gwiazd rzeszoto.


Więc trzebaż było, abym wszystko stracił,
bym myślą się wzbogacił.
Więc trzebaż było, żebym wszystko zdeptał;
przez zgliszcz, przez gruzy zyskał władzę;
by duch mi mój wyszeptał
IDEĘ, którą innych poprowadzę.

Płaszczu z purpury, — gronostaje, puchy:
błoto i kurz, i śnieg…
Marnota, — lichość. — — Walczą duchy,
a zeszły nad przepaści brzeg.

Gdzie stąpię… przepaść; paść już mam
i kamienieję w granit-słup.
Stójcie, — tu przepaść! — Nicość, trup,
na dnie tam trup…!
Szatani śmieją się na dnie…
Słyszycie śmiech?


ECHO


He, he, he, he.


SAMOTNIK


Przestwory! Widzę poprzez złom
w chmurach wiszący grom,
jak schyla się nad Boży-dom:
daleko hen. — Piorunie stój!
Rozpocznę z Bogiem bój.
Anioły płaczą w skardze, łzach…


ECHO


Ach — — — — — !


SAMOTNIK


Czym jestem —? — Pytać —? — Kogo? — Ech?
Ha wiem!… Kto jestem…


ECHO


Grzech.


SAMOTNIK


Jak ująć nazwę mą w litery? —
Ja tajemnica. — Jakże zwać,
by moją przestrzec brać? — — —
Jak ująć duszę mą w litery?


ECHO


Nazywasz się czterdzieści cztery.


SAMOTNIK


Ha! — — Jestem sam… Kto oni są?
Cóż oni —! Ślepce — Czyli ja?
Ktoś jęczy — — —


ECHO


Wichr.


SAMOTNIK


Ktoś płacze, drży — —


ECHO


To ty. — — —


SAMOTNIK


Ja. — — —
podchodzi ku posągowi rycerza
Potęgo śpisz, — do ciebie lgnę
przebudzaj się, — zrozumiesz mnie
ty lwie! — Ja tajemnica! — Drgniesz?!


ECHO


Drgnę.


SAMOTNIK


Kim jesteś ty? — Kim jestem ja?
Czym będzie świat, czym był?
Kto Panem ludzkich sił?
Kędy jest On — Przedwieczny, gdzie?
Czy wróci —?


ECHO


Nie.


SAMOTNIK


To ja, — to ja, — mych własnych słucham ech.
Cóż ze mnie ludziom — Bogu?


ECHO


Śmiech.


Tutaj nowa osoba pojawia się na scenie:

#### SCENA 11

WRÓŻKA

Ho, ho, już wbiegła, jak Ariel chyża,
z szybkiego biegu zapłoniona.
Za dłonie ich bierze i wróży:
dłoń kreśli każdą znakiem krzyża
i krzyż na czole swym powtórzy.
I w oczy patrzy, i wzrokiem bada,
że to w głąb duszy zajrzeć chcąca, —
aż wreszcie dłoń tę czyjąś odkłada
i zda się zapominająca. — —
Ruchem tylko głowy przeczy,
jakby jakieś myśląca rzeczy
inne, którymi jest natchniona:


Zwiastunką jestem, idzie już
TEN, co powiedzie wszystkich was
do róż, do zbóż, do kras.


CHÓR


To on? To ten? To tamten…?


WRÓŻKA


Hen…
Podajcie dłoń, — do gry, do gry,
Zobaczę, powiem, czy to ty —?


CHÓR


Kto z nas?


WRÓŻKA


Ty nie, — ty nie. — On przyjdzie k'wam[42]
z otwartych ścieżaj[43] bram.


CHÓR


To ten! —


WRÓŻKA


O nie! — Daj ręce, daj! —
Ja zgadnę, skąd on rodem?


CHÓR


Znaj!!


WRÓŻKA


O tam, o tam, gdzie Eden-raj,
gdzie miłość, litość, żal,
z tych dal przywiodą go Anieli.


CHÓR


Kto będzie, kto? — Anhelli?


WRÓŻKA


Anhelli —? Nie.


CHÓR


A kto?


WRÓŻKA


On blisko już, może wśród was,
u drzwi, u progu, — może tam, —
już idzie,… ino jest w półśnie.


CHÓR


Cyt — Cyt!


WRÓŻKA


Powietrze drga.


CHÓR


Ten błysk…


WRÓŻKA


To moja świeci łza.
Czekajcie, — cyt — już idzie, już —
zatrzymał się wśród burz.
Słyszycie wicher, pędzi chmury śniegów;
tam marzną waszych ostatki szeregów!


CHÓR


Konrad!


WRÓŻKA


To imię!


CHÓR


Konrad!!


WRÓŻKA


W pożarów duszącym dymie
idzie…


CHÓR


Lecz kto, lecz gdzie…
Czy dorósł już? — Czy mąż? Czy dzicię?


WRÓŻKA


Ja nie wiem nic, — ujrzycie!
Zwiastunką jestem. — Może już…
Ja wróżka, zwiastun, wróż.
Rękę swoją daj!
Może to ty —? Może to on —?
To tamten może —?


CHÓR


Wróż!


Odprowadzają ją i idą za nią tłumnie, a już nowa grupa osób wchodzi do katedry.

#### SCENA 12

STARZEC

Podtrzymywany przez dwie dziewy,
idzie staruszek-ojciec siwy,
to głową rzuci jak orzeł,
to głowę zwiesi i przystanie.
Przychynie ku sobie dziewczyny
i ręce kładzie na nie,
jakoby przez to rąk wezwanie
ducha wielkiego w nie zaklinał.
Modlitew on zaczyna śpiewy
a one jako chór i finał.
Przyszli i wejściem są przejęci,
że tej dożyli godziny
i patrzą, jako wniebowzięci,
po ścianach wielkiej katedry.


Więc to tutaj, — oto patrzajcie moje córki, — do góry pojrzyjcie. Tam pod sklepieniem zatrzymuje się myśl polska. Oto tam jej najwyższy kres. —

A tu ku murom i ścianom zapylonym patrzcie, to najszerszy myśli polskiej lot.

Widzicie więc, jakie polska myśl ma skrzydła. Jest ci ona tym ptakiem, który tu jest zamkniony i skrzydłami bije o kamień kolumn tych ciosany i skrzydłami trąca te rycerze pośpione.

— Przysiadła ta myśl polska dokoła, a we wieńce różnolite splotła ludzie osobne. Córki moje, oto widzicie: jakby narody osobne, które kościół ten wiąże.

Córki moje. Gdy Bóg w ten kościół wnijdzie, — to wielkiej tajemnicy daje świadectwo. A może my będziemy ku świadectwu temu powołani? A jeśli nie my żyjący, — to duchy nasze tu przyjdą i świadectwo kościołowi temu dadzą.


CÓRKI


A jeśli nie my żyjący doczekamy, to duchy nasze tu przyjdą na świadectwo kościołowi myśli polskiej.


STARZEC


Amen. — Córki moje, patrzcie, jako tu wszyscy się zebrali i nie daj Boże, aby nas braknąć miało, — gdy myśl polska się buduje.

Patrzcie córki moje, — oto tu wszystko jest Polską, kamień każdy i okruch każdy, a człowiek, który tu wstąpi staje się Polski częścią, budowy tej częścią. Oto i my teraz przydajemy miary ciału temu, — i my teraz dopiero wśród tych murów jesteśmy Polską. Czujecież wy, córki moje, że my teraz jesteśmy Polską? Podajcie mi ręce, — bliżej, bliżej, tu głowy ku piersi mojej pochylcie… Słyszycie? Jedno jest uderzenie naszych serc i jedna oddechu miara i — teraz my, córki moje, teraz dopiero jesteśmy Polską.

Weźmi[44], Panie, w spokoju dusze nasze.


CÓRKI


Wezwij, Panie, w spokoju dusze nasze.


STARZEC


Tutaj możecie płakać — a żadna łza wasza nie będzie zapomniana. Radujcie się — a żadna radość wasza nie będzie samotna. Otacza was Polska, wieczyście nieśmiertelna. — Otwierajcie oczy, córki moje, — patrzcie, patrzcie, patrzcie, a milczenie ust waszych złotym będzie dusz waszych pancerzem.

Błogosławieństwo idzie ku wam.


CÓRKI


Błogosławieństwo bierzem.


————————


Wchodzi Geniusz.

Czyli to muzyka te dziwne dźwięki,
czyli od ścian echa biegą tułacze,
czyli ptak to jaki u okien zbłąkany?
Gołębie to może biją skrzydły?
Czy kto potrącił w organie
klawisze, — i zadął wichrem?
Skądże ten mrok, co pada — — — ?
Oto przychodzi ten, co wszystkim włada.
Jako posąg jego postawa;
jako spiżowe pokrywy
jego ubiór i strój jego: Sława.
Na czole wiecha ogromna
zeschniętej ostu gałęzi.
Oblicze jako spiż ciemne.
Pojrzał. — Wszystkich oczy w uwięzi
swoim zatrzymał spojrzeniem.
Ręce ponad nimi rozpostarł
na znaki jakoweś tajemne
i mroków otoczył ich cieniem.
Kto żeś jest, widmo olbrzymie?
Kto jesteś wielki i dumny?
Idziesz, — drżą za tobą kolumny.
Stąpisz, — drżą posady świątyni.
Skąd ten mrok dokoła ciebie?
Skąd ta okrutna zaduma,
która z onych posągi czyni —?
Jakie twoje IMIĘ?

### INNA DEKORACJA

W tym akcie maski znaczyć mają
takich, co myśl swą ukrywają
I nigdy jej nie stawią[45] jasno,
cudzą jest, czyli ich jest własną.
Z Konrada jeno patrzą z twarzy:
czy wierzy, czyli[46] tylko marzy;
Z Konrada zgadnąć chcą z oblicza:
pewny, czy tylko li oblicza;
Z Konrada zgadnąć chcący z lic:
czy wie już, czyli[47] nie wie nic,
czy zna swe siły i swą moc,
czy sam jest, wkoło za nim noc,
czyli[48]: czy się ku żywym garnie
i z czym pójdzie, co dalej zamierza?
Badają. — Konrad się nie zwierza,
Kryje swą moc i swe męczarnie.
W tej walce z myślą walczy własną,
by ujrzeć ją dla siebie jasną.
Choć przeto maska z nim co gada,
on jeden sceną duszy włada
i szuka jeno swojej duszy,
aż ta się w nocnej zjawi głuszy.
Są masek twarze młode, stare,
pomięte rysą zmarszczków krętą;
gdy taką wdzieje kto maszkarę,
poznać, że larwy[49] dźwiga pęto.
Lecz nie znać nigdy z takiej twarzy,
co w myślach skrycie człowiek waży.
Zastygłe klątwą jej oblicze
w zygzaki runów tajemnicze.
Człowiek, z myślenia ciągłą walką,
tragiczną staje się tu lalką,
zamaskowany maską stałą,
jakby bez duszy było ciało.
Wchodzą więc naprzód wszyscy tłumnie,
Konrada otoczywszy chórem;
gdziekolwiek chciałby pójść i stąpić,
zastąpią jemu drogę murem.
Kiedy kurtyna się odsłania,
razem z nim wszyscy tłumnie wchodzą,
a on je mową swą przegania,
gdy drogę jemu chórem grodzą.

KONRAD


Warchoły, to wy! — Wy, co liżecie obcych wrogów podłoże, czołgacie się u obcych rządów i całujecie najeźdźcom łapy, uznając w nich prawowitych wam królów. Wy hołota, którzy nie czuliście dumy nigdy, chyba wobec biedy i nędzy, której nieszczęście potrącaliście sytym brzuchem bezczelników i pięścią sługi. Wy lokaje i fagasy cudzego pyszalstwa, którzy wyciągacie dłoń chciwą po pieniądze, — po łupież[50] pieniężną, zdartą z tej ziemi, której złoto i miód należy jej samej i nie wolno ich grabić. Warchoły, to wy, co się nie czujecie Polską i żywym poddaństwa i niewoli protestem. Wy sługi! Drżyjcie, bo wy będziecie nasze sługi i wy będziecie psy, zaprzęgnięte do naszego rydwanu i zginiecie! I pokryje waszą podłość NIEPAMIĘĆ!


————————


I w czeluść ciemną maski żenie[51],
te przepadają (w noc je grąży[52]).
Gdy sądzi, że jest sam na scenie,
już jedna koło niego krąży:

MASKA 1


Więc czujesz jakoweś parcie w sobie…


KONRAD


Tak…


MASKA 1


I pożądanie…


KONRAD


…Tak.


MASKA 1


Więc czujesz w sobie jakoweś parcie i pożądanie, i pragnienie.


KONRAD


…!


MASKA 1


I że to jest żądza swobody.


KONRAD


…Nie… Swobodę mam.


MASKA 1


— ?


KONRAD


Ilekroć pierś podniosę,
nie czuję żadnych kłamstw,
które by pierś tłoczyły. —
Powietrze w pierś napływa —
I niczego nie widzę na dalekiej drodze
od moich ócz po skłon tych oto gór…
Myśl moja, która het ku morzu goni, posłuszna
woli mojej do mnie wraca.


————————


Ledwo, że larwa[53] gdzieś przepadła,
inna się już na scenę wkradła.

KONRAD


Tędy prowadzi mnie poczucie słuszności i żądza sprawiedliwości, może niedościgniona, którą trzeba okupić krwią i prawie zawsze krwią, ale to żądza słuszności, a nie inna.


MASKA 2


Łudzisz się. Nie ma żadnego poczucia słuszności w przekonaniach i nie potrzeba nowej klasyfikacji przekonań, skoro ja się podejmuję każdego zmieścić w starym kalendarzu.


KONRAD


— Rozumiem.


MASKA 2


Nie rozumiesz, — ale to nie przeszkadza, abyś mówił. Nie rozumiesz. Albo ty jesteś demokratą, ludowcem i tym podobnym, albo socjalistą i tak dalej, i tak dalej?


KONRAD


Na przykład ty jesteś arystokratą?


MASKA 2


Nie —


KONRAD


Nie? — Więc nie. Rozumiem. A tymi innymi, to jest demokratą czy ludowcem także nie; socjalistą i tak dalej oczywiście nie, społecznikiem też nie?


MASKA 2


Nie.


KONRAD


Rozumiem, że mnie tylko raczysz oceniać.


MASKA 2


Ja umiem stać wyżej.


KONRAD


A!


MASKA 2


Umysł mój uchyla się od małostkowości i szybuje tam, gdzie ty nie sięgasz twoim umysłem.


KONRAD


?


MASKA 2


Nauka i sztuka patrzenia, sztuka życia i zrozumienie życia.


KONRAD


Tak wiele!? I cóż tam w tym Olimpie spokoju mówią o Polsce?


MASKA 2


?


KONRAD


Ty budzisz we mnie zupełnie nowe kombinacje odruchów. Nie przyszło mi jeszcze nigdy do myśli, żeby trzasnąć w pysk Jowisza.


MASKA 2


Budzę ja! I kogóż to obudziłem?…


KONRAD


Oto tego, który wskazuje palcem hołotę!


MASKA 2


!? — —


KONRAD


Wy chcecie żyć i nie ma podłości, której byście do ręki nie wzięli i nie przyswoili sercu. Wy chcecie żyć i już trawicie błoto i brud, i już was nie zadusza zgnilizna i jad; ale jadem i zgnilizną nazywacie wiew świeży od pól i łąk i lasów. Wy chcecie żyć i plwać na wszystką rękę, która was i podłość waszą odsłania.


MASKA 2


! — —


KONRAD


Która was odgaduje!! Kłamcy!!!


————————


Zaledwie maska ta gdzieś znika,
już nowa za nim się pomyka.

KONRAD


Nienawidzimy się wzajem i w tym nie ma nic dziwnego.


MASKA 3


Wiem, iż w tobie nienawiść jest.


KONRAD


Nie mów ze współczuciem. Jestem z mojej nienawiści dumny.


MASKA 3


? — —


KONRAD


Tylko nienawiść jedna zdoła…


MASKA 3


? — —


KONRAD


Nienawiść jest potężniejsza niż miłość.


MASKA 3


? — —


KONRAD


Na nienawiść trzeba się zdobyć!


MASKA 3


Zdobyć?!


KONRAD


Zdobyć!


MASKA 3


— Zdobyć!


KONRAD


Nienawidzimy się wzajem i to nie jest nasze najgorsze złe. Niemal to jest nasze najlepsze.


MASKA 3


— ?


KONRAD


Cóż za obraz, gdyby wszystko co jest, działo się w imię miłości.


MASKA 3


— A!


KONRAD


A!


MASKA 3


Ależ hasło wszechmiłości…


KONRAD


Ha?


MASKA 3


…Które objąć może najdalsze kręgi.


KONRAD


To jest kłamstwo, którego powtórzenie nie sprawia trudności nikomu.


MASKA 3


A!


KONRAD


Miłość, ta wszechmiłość jest kłamstwem.


MASKA 3


??


KONRAD


No przecież to jasne, że my nie myślimy w tej chwili o Amorach.


MASKA 3


A!


KONRAD


Chciałbyś to, co mówię, określić….


MASKA 3


Jako optymistyczne pojęcie nienawiści.


KONRAD


Otóż mam optymistyczne pojęcie nienawiści.


MASKA 3


Definicja się nadała.


KONRAD


Wszystko, co myślę, jest definicją…


MASKA 3


A!


KONRAD


Ostatecznym określeniem i wszystko, co myślę, zależy…?


MASKA 3


Zależy…


KONRAD


Ode mnie!!


————————


Zaledwo ta pod scenę wpada,
a nowa już ku niemu gada:

MASKA 4


Wyczerpuje się twoja sztuka i wyczerpuje się twoja myśl.


KONRAD


Nie. Widzę tylko coraz szerzej i obejmuję coraz szersze kręgi rzeczy, które widzę i słyszę. Zaś gaśnie wszystko, co utrzymywało się pustym dźwiękiem i farbą.


MASKA 4


Gaśnie sztuka. Przemaga życie.


KONRAD


Nie. Rozwija się sztuka.


MASKA 4


A życie?


KONRAD


Życie dla mnie nie istnieje.


MASKA 4


?


KONRAD


Tak samo, jak nie istnieje dla nikogo jako rzecz, która by nie była sztuką i wysokim artyzmem.


MASKA 4


— ?


KONRAD


Ale logiki, tego co jest, dojrzeć; logikę tę przejrzeć jest trudno.


MASKA 4


A tak.


KONRAD


Przeglądać jej nie potrzeba!


MASKA 4


?


KONRAD


Nie wolno.


MASKA 4


?


KONRAD


A bramy wszystkie na ścieżaj otwiera tutaj sztuka.


MASKA 4


Artystom.


KONRAD


Wszystkim. Artystami są wszyscy. I ci, co o tym wiedzą i ci, co o tym nie wiedzą zgoła o sobie.


MASKA 4


Któż to wszystko ułożył?


KONRAD


Cóż ci do tego!?


MASKA 4


?


KONRAD


Cóż ci do tego, kto zapalił słońca i dał nienawiść narodom, kto gasi tysiące gwiazd i wznieca gwiazd tysiące; kto wpędził w ruchy świat; kto stróżem naszych dusz, rzeźbiarzem naszych ciał; kto może nam zabrać wszystko, co dał.


MASKA 4


Bóg.


KONRAD


Nie będziesz wzywał nadaremno.


MASKA 4


Przykazania?!


KONRAD


Nie będziesz wzywał imienia Polski nadaremno!


————————


Zaledwie ta ze sceny schodzi,
już nowa drogę mu zagrodzi.

MASKA 5


Niekoniecznie musi się zwyciężyć tu; można zwyciężyć tam.


KONRAD


Tam —? !


MASKA 5


Można zwyciężyć tam, kędy[54] nie sięgnie żadna dłoń, żadna żelazna ręka; gdzie walczą i zwyciężają miecze, których nie udźwignie żadna człowiecza władność, ani zręczność żadna człowiecza nie dopomoże.


KONRAD


Tam?!


MASKA 5


Tam.


KONRAD


Gdzie?


MASKA 5


Tam.


KONRAD


Człowiek myślący tak górnie jest grzybem społeczeństwa, w którym raczy przebywać. Czyli lepiej, gdybyś przebywał…


MASKA 5


— ?


KONRAD


Tam.


MASKA 5


Nie ja sam znaczę sobie czas, ani nikt kresu mi nie wskaże. To są niewiadome.


KONRAD


Nie tylko nie widzisz kresu sobie, ale wszak prawda, że i początek twój jest tobie tajemnicą.


MASKA 5


Ile że Genezis wszelka jest tajemnicą, a taką jest i Genezis z ducha.


KONRAD


I jedyną drogą dla rozwoju tych tajemnic jest…


MASKA 5


Jest według ciebie…


KONRAD


Milczenie. —
Boleję nad tym, że w ogóle myślisz.


MASKA 5


I że myśli mojej pod korzec schować nie można.


KONRAD


Czynisz to zresztą z myślą innych.


MASKA 5


Zwłaszcza z niedorzeczną myślą cudzą.


KONRAD


To pięknie. Ale to jest uzurpowanie prawa. Skąd masz prawo?


MASKA 5


W Polsce jak kto chce.


KONRAD


O ile się to stosuje do tego, czego chcesz ty.


MASKA 5


Przyznajesz mi, że chcę.


KONRAD


Wcale nie. Jest to tylko wola literacka, cenzura myśli cudzej, właściwa przyzwyczajeniom dziennikarza.


MASKA 5


Którym nie jestem


KONRAD


Jest to zatem tego pokroju talent.


MASKA 5


?


KONRAD


Nie twórczy.


MASKA 5


?


KONRAD


Tworzący ten las pnączów, przez który przedrzeć się nie może gromada podróżników; — tworzący tę oczeretów gąszcz i gęsty szuwar na stawiskach, kędy nocą świecą fosforycznie nenufary, wonią duszące i irysy wątłe się chwieją.


MASKA 5


Piękne.


KONRAD


A kędy pada żabi skrzek i wieczorami żabi rozbrzmiewa rechot.


MASKA 5


To wszystko wiem.


KONRAD


To wszystko jest i poza tobą, i poza mną, bo to są rzeczy, które są i dla których niczyich oczu nie potrzeba.


MASKA 5


A!


KONRAD


A powtarzanie ich z nudów i sycenie się nimi z nudów…


MASKA 5


No… no…


KONRAD


Nie tworzy nic.


MASKA 5


A!


KONRAD


A! — Myśleć nad Polską i Słowiańszczyzną i snuć ją w mgłach oparnych z łąk i w złotym tęczy łęku,

snuć ją z tych mgieł oparnych z łąk,
złotego tęczy łęku,
z pól o smutnawym wdzięku,
w znaczącym załamaniu rąk
i spojrzeń głębi…
O tak, tak, tak, tak…


MASKA 5


Oto jest to wszystko, czegoś jeszcze nie pogłębił.


KONRAD


Oto jest to wszystko, co my na razie umiemy.


MASKA 5


A to jest wszystko.


KONRAD


To jest NIC!!!


————————


Ledwo przepadła u węgara[55],
już nowa wchodzi znów maszkara:

MASKA 6


A gdziekolwiek pójdziesz, pójdzie za tobą naród twój. Czyli[56] będziesz go wiódł przez orne pola, czyli[57] po stokach wzgórz, czyli w gór zapadliska i skał pustosze[58].


KONRAD


— Pójdą…


MASKA 6


Czyli[59] powiedziesz je ku świątyniom…


KONRAD


A tak, ku świątyniom.


MASKA 6


Poczynasz myśleć.


KONRAD


Pójdą, gdziekolwiek je powiodę i będą ze mną razem, za moim walczący Słowem, którego używać będą wszędy.


MASKA 6


Będzie to gromada jakaś czy gmina?


KONRAD


Będzie to: KOŚCIÓŁ WOJUJĄCY.


MASKA 6


A ty ich powiedziesz.


KONRAD


Ku świątyni. Wejdziemy w progi gmachu, po wstopniach[60] wysokich i staniemy przy kolumnach. A nad naszymi głowami wysoki strop sklepiony, umalowany błękitem i posiany srebrem gwiazd.


MASKA 6


Kościół żywych.


KONRAD


Kościół umarłych.


MASKA 6


?


KONRAD


A którykolwiek wnijdzie[61] tam i stanie pomiędzy nami jako pomiędzy swoimi, ten wyzuty już będzie ze wstrętów życia, oczyszczony ze zapędów złych i każących ducha, i będzie bratem mnie i braci mojej.


MASKA 6


!!


KONRAD


A na dzień onego wielkiego święta, które będzie świętem narodu, otworzę zawory sklepów[62] podziemnych i zejdziemy po schodach, wiodących w lochy, ku rozległym piwnicom, kędy leżą prochy wielkich w narodzie, w kamiennych i złocistych zamknione skrzyniach.


MASKA 6


Królewskie groby.


KONRAD


Na dzień wielkiego święta, które będzie świętem narodu, zejdziemy ku grobom królewskim.


MASKA 6


!!


KONRAD


A kiedy dusze nasze dojrzeją jako kłosy dostałe[63] lecie, jako owoce sadu pielęgnowanego…


MASKA 6


!!!…


KONRAD


Tedy zamkną się za nami zawory sklepień podziemu.


MASKA 6


Pomrzecie!


KONRAD


Wyzwoleni!!


————————


Ledwo zanikła gdzieś za ścianą,
już nowa z miną jest udaną[64]:

MASKA 7


Przede wszystkim trzeba tu odróżnić, co jest twoją myślą, a co moją.


KONRAD


A zdaje mi się, że to jest najważniejsze, co tu jest moją myślą, a co twoją.


MASKA 7


W sprawach tej miary, co ta, wszelki bieg i rozwój myśli jest pierwszorzędnej wagi.


KONRAD


Przypisujesz sobie zatem pierwszorzędną wagę.


MASKA 7


Naszej rozmowie.


KONRAD


Ja właśnie tyle tylko chcę dowieść, że sprawy te są poza nami i mimo nas są i że nasze myślenie nad nimi…


MASKA 7


No co…?


KONRAD


Nie ma żadnej wartości.


MASKA 7


Więc i twoje.


KONRAD


Więc i moje.


MASKA 7


A więc cóż! —?


KONRAD


Że jest konstrukcja artystyczna, której tajemnice można przeczuwać i odkrywać, i odsłaniać. Ale że do tego prowadzi…


MASKA 7


?


KONRAD


Li tylko SZTUKA. Czyli więc, że z myślenia chaotycznego ostoi się jedynie sztuka, jako rzecz wieczysta, a wszystko inne…


MASKA 7


A wszystko inne?


KONRAD


Zaginie!

Sztuka ma zarody nieśmiertelności i jedna jedyna jest tradycją. Czyli więc, że z myślenia chaotycznego ostoi się jedynie Sztuka, jako rzecz wieczysta.


MASKA 7


Cóż głosi Sztuka?


KONRAD


A otóż właśnie? cóż głosi Sztuka?

Oto Sztuka głosi: Śmierć, bo cóż szczytniejszego nad Śmierć. Ta jest wielkością w naszym wszystkich wiar pojęciu i wszech czasów i ta wielkość daje.


MASKA 7


Któż wielkości pragnie?


KONRAD


Polska i jej dzieci.


MASKA 7


Więc oni pragną czego?


KONRAD


Oni pragną więcej i wyżej sięgają żądaniem, niż człowiek osiągnąć i zdobyć może.


MASKA 7


Wiem. Posłannictwo:


KONRAD


A tak, POSŁANNICTWO.


MASKA 7


…Które nas unosi i rozwija, i spotężnia.


KONRAD


Które nam daje skrzydła i skrzydła rozwija, a usuwa ciernie spod stóp.


MASKA 7


Więc…


KONRAD


Piękne jest i zabójcze.
Szczytem jest i kresem.
Początkiem jest Nieśmiertelności i Śmiercią;
Śmiercią żywych.


MASKA 7


A Sztuka?


KONRAD


Oto jest właśnie Sztuka!


MASKA 7


Sztuka więc jest dla wybranych. Rozumiem ją tak i nie rozumiem jej inaczej.


KONRAD


Nie. Albo masz słuszność i słuszności nie masz wcale.


MASKA 7


??


KONRAD


A to zależy od…


MASKA 7


Od…?


KONRAD


Kędy, gdzie, w jaki czas urywa się myśl, wątek myśli, nitkę.


MASKA 7


Nitkę?


KONRAD


Nitkę Ariadny.


MASKA 7


Wiodącą do labiryntu.


KONRAD


Nie, tę, którą dzierżąc i z kłębka rozwijając, zejść można w labiryntu tajniki i najskrytsze ulice pałacowe przejść. I te górnych piąter, i te podziemu, i te dalekie drogi podkopów, i te ścieżki na wyżynie zawrotnej dachu.


MASKA 7


Cóż dla nas jest Labiryntem?


KONRAD


Wawel.


MASKA 7


A Ariadną?


KONRAD


Duma.


MASKA 7


A kłębkiem?


KONRAD


Miłość dla tego, co jest…


MASKA 7


Tam.


KONRAD


Nie. — We mnie!


MASKA 7


A!


KONRAD


A prze mnie tam i pcha, i prowadzi…


MASKA 7


?


KONRAD


Nienawiść ku temu, CO JEST TAM.


————————


Odeszła, — już ci nowa stoi
i twarz maszkarą rysów zbroi.

MASKA 8


Jest to przede wszystkim niejasność myśli.


KONRAD


Nie pierwszy raz to słyszę z ust twoich. Dowodzi to tylko, że tłumaczę się wyraźniej, niż czasem mniemać mogę.


MASKA 8


?


KONRAD


Bo nie ma myśli tak niejasnej, której by człowiek, myślący jasno i wyraziście, nie przenikał i nie rozumiał.


MASKA 8


Chcesz koniecznie być rozumiany.


KONRAD


Ciebie to drażni, że jestem rozumiany, niejako pomimo mnie, — nawet mimo mojej niejasności.


MASKA 8


Zagadki.


KONRAD


Zagadki, Sfinksy. Otoczeni jesteśmy lasami, u skraju których stoją Sfinksy-strażnicy i samym tym, że u skrajów leśnych stoją i że są, każą się domyślać tajemnic.


MASKA 8


Któż dla nich będzie Edypem?


KONRAD


Tak, tak. Edyp odgadnie ich tajemnice. Edyp czytać będzie z ich oblicza, a one zrozumią[65] i zgadną, że on czyta z ich twarzy i do głębi zagląda oczyma.


MASKA 8


A!


KONRAD


I zginie jak Edyp.


MASKA 8


Więc to nie ja jestem z tych, którzy stoją u skraju lasów, ani ja jestem z tych, którym przydajesz imię Edypa.


KONRAD


— Nie ty.


MASKA 8


To jasne, — tak to jasne.


KONRAD


A więc się orientujesz.


MASKA 8


W metaforach i porównaniach.


KONRAD


Na terenie sztuki.


MASKA 8


A tym Edypem?


KONRAD


Jestem ja.


MASKA 8


A!


KONRAD


I brat mój, i ojciec mój, i mój syn.


MASKA 8


A!


KONRAD


A to porównanie należy do sztuki i jest… ogólnoludzkie…


MASKA 8


Hm, — tak.


KONRAD


A ty chciałeś przede wszystkim, aby to była Polska ten las, Wielkość i Śmierć, te sfinksy, a…


MASKA 8


A Edyp?


KONRAD


A Edyp: POEZJA.


MASKA 8


! — — — — — — — —


KONRAD


Tak jest. Ty jesteś z tych, którzy wszędzie, wszędzie szukają Polski, w każdym dziele sztuki, w każdym zdaniu, gdzie jest zawarta piękność i myśl głęboka a niepokojąca.


MASKA 8


A! — a! — a!


KONRAD


A nikt nie szuka, jak tego, co jest jego duszy własnością i tęsknotą.


MASKA 8


Ja?!!


KONRAD


Oto Polska jest twojej duszy własnością i tęsknotą!


————————


Precz znikła; nowa już się skrada,
już za nim tropi, śledzi, bada.

KONRAD


Potęga!


MASKA 9


Zatrzymałeś się przy tym słowie.


KONRAD


Potęga.


MASKA 9


Nie mów tego wyrazu.


KONRAD


?


MASKA 9


Potęga, zapowiedziana słowem — traci.


KONRAD


?


MASKA 9


Traci. — Cóż to chcesz zapowiedzieć?


KONRAD


Spełnić.


MASKA 9


??


KONRAD


Dopełnić.


MASKA 9


!


KONRAD


A to jest różnica. — Dopełnić! tego, co zapowiedziane, tego, co przepowiadane.


MASKA 9


?


KONRAD


Po wszystkie czasy; gdzie w latach milczenia rozwijała się myśl.


MASKA 9


A po myśli szedł —?


KONRAD


Czyn!


MASKA 9


A czyn jest potęgą!


KONRAD


!


MASKA 9


Potęga ujawni się przez czyn?!

A to wszystko jest frazes, poza którym nie kryje się nic. Ot nagi frazes pusty, pusty, pusty, jak twoje oczy, jak twoja pierś. Oto, to jest ta pustka, która cię otacza, — że ją masz w sobie.


KONRAD


A… a.


MASKA 9


I gdzież »potęga«.


KONRAD


Smutek.


MASKA 9


Już skrzydła zwinięte? Ot to, co znaczy przypinać cudze skrzydła.


KONRAD


A!


MASKA 9


Ikar! Ikarowy lot i Ikarowy los.


KONRAD


!


MASKA 9


A wiesz, gdzie to prowadzi?


KONRAD


No tak.


MASKA 9


W przepaść!


KONRAD


W przepaść.


MASKA 9


Chyba, że kto rękę poda.


podaje rękę

KONRAD


Nie, nie, nie.


odsuwa się

MASKA 9


Ty mnie nie znasz.


KONRAD


Znam, znam, znam.


MASKA 9


Podaję rękę z radą.


KONRAD


Wiem, wiem, wiem.


MASKA 9


Dłoń w dłoni, możemy wiele zrobić.


KONRAD

obojętnie


Tak, tak, tak.


MASKA 9


Powiem ci myśl, która jest czynem i czynu poezją.


KONRAD


Domyślam się.


MASKA 9


Nie.


KONRAD


Tym bardziej się domyślam.


MASKA 9


Oto, że — powinniśmy.


KONRAD


Nic nie powinniśmy.


MASKA 9


Tak, — więc żadne »powinniśmy«.


KONRAD


Żadna obowiązkowość.


MASKA 9


Żadna. — Więc: musimy coś zrobić, co by od nas zależało.


KONRAD


Musimy coś zrobić, co by od nas zależało.


MASKA 9


Zważywszy, że dzieje się tak dużo, co nie zależy od nikogo.


KONRAD


A!


MASKA 9


A!


KONRAD


Musimy coś zrobić, co by od nas zależało, zważywszy, że dzieje się tak dużo, co nie zależy od nikogo.


————————


Znika, a nowa już powstanie,
by nowe zadać mu pytanie:

MASKA 10


Dążysz… do… gdzie?


KONRAD


Do…


zatrzymuje się

MASKA 10


Do jakowegoś wyzwolenia.


KONRAD


Śmierć?!


MASKA 10


Samobójstwo.


KONRAD


A że ty przez śmierć dobrowolną, rozumieć jesteś w stanie li tylko samobójstwo.


MASKA 10


No a cóż?


KONRAD


Przyjmij tylko do wiadomości, że wyzwolenie przez Śmierć można mieć nie tylko na drodze samobójczej.


MASKA 10


No ale w każdym razie jest to: zabić się.


KONRAD


Jest to zabić siebie — siebie, tego, który jest… Bez wystrzału i bez trucizny, której się zażywa. — Ale to dopiero początek… I jeszcze nie o tym myślałem, a raczej mówiłem.


MASKA 10


Tak, bo nie mówisz tego, co myślałeś.


KONRAD


Bo chcę przede wszystkim, ażebyś myślał wraz ze mną.


MASKA 10


Otóż więc myślę.


KONRAD


To znaczy ledwo: słuchasz:


MASKA 10


Tak.


KONRAD


Słuchaj zatem. Myślałem: o wojnie i o bitwie, gdzie można zginąć, i o działaniu jakimś, gdzie można ginąć — ale to będzie PRZYPADEK. Więc nie szukałbym tej śmierci mojej, ale jest ona na tej drodze możliwa.


MASKA 10


Jest zresztą możliwa na każdej innej.


KONRAD


A więc dobrze, bo to odwraca moją myśl. Tak, tak… Więc śmierć moja, skoro możliwa jest na każdej innej drodze, przeze mnie niewybranej i nieupatrzonej — więc, więc… tamte wypadki są przypadkami i są przypadkowe i będą przypadkowe.


MASKA 10


I będą przypadkowe? — Mówisz jak o pewności. Jako o rzeczach pewnych i niezawodnych.


KONRAD


Niezawodnych i przypadkowych.


MASKA 10


?


KONRAD


Jest to zresztą to, co przynosi każde działanie.


MASKA 10


Każde działanie?!


KONRAD


Wszelki ruch zbiorowy, ruch mas.


MASKA 10


Ruch mas?!


KONRAD


Ruch wielkich mas!


MASKA 10


Więc ruch wielki!!


KONRAD


Tak jest. — WIELKI RUCH.


MASKA 10


I ten miałby być przypadkiem?


KONRAD


Nie. Ten jest koniecznością. A więc się stanie poza mną także. I ja nie potrzebuję się o niego troskać. Ten jest koniecznością nieodwołalną.


MASKA 10


? — Tak! — a?… a! — tak!


KONRAD


Nieodwołalną! Ale on przyniesie szereg przypadków, rzeczy luźnych, niepowiązanych, tych, które się niczym nie dadzą powiązać; rozumem ludzkim, a nawet wolą będą trudne do opanowania, — jak zawsze. —


MASKA 10


Aha!


KONRAD


Czyli, — że to, co było po tylekroć razy, tyle set razy, przyjdzie i stanie się, i odbędzie się tak, jak się odbyło tyle set razy.


MASKA 10


To jest:


KONRAD


Odbędzie się jako szereg przypadkowych zdarzeń, jako szereg epizodów.


MASKA 10


Dramatu.


KONRAD


A tak, dramatu.


MASKA 10


O podkładzie tragicznym.


KONRAD


Szereg epizodów dramatu o podkładzie tragicznym… No, ale do czegóż właściwie prowadziłem?


MASKA 10


Do Śmierci.


KONRAD


Nie. — Do wyzwolin.


MASKA 10


Jak terminator!?


KONRAD


O tak, — jak terminator — tak, tak. Terminowałem długo u wielu przemożnych potęg, które władały myślą moją — i teraz czas mi wyzwolić się.


MASKA 10


Pokruszyć te potęgi.


KONRAD


Nie wiem.


MASKA 10


Nie znasz ich natury —?


KONRAD


Dopokąd nie stanę przed którą z nich blisko, to ich nie umiem wskazać, ale są momenty, gdy je widzę jasno.


MASKA 10


Ha!


KONRAD


Jest to tak: jakby wkoło mnie w krąg, we wielkiej sali…

jakby wkoło mnie w krąg,
we wielkiej, kutej sali
Bogowie rzędem stali:
na podnóżach wysokich posągi.
Jakby to było we Walhali.


MASKA 10


We Walhali!


KONRAD


Ale do czego ja to dążyłem —?


MASKA 10


Do nazwy i określenia tych bogów.


KONRAD


Bogów!


MASKA 10


Z którymi walczysz.


KONRAD


O co…? o co —?


MASKA 10


O wyzwolenie.


KONRAD


Nie rozumiesz mnie. — Ja mam spełnić przeznaczenie.


MASKA 10


Czyje?


KONRAD


Ich i moje.


MASKA 10


?… Co masz czynić?


KONRAD


A!!!! A!! Pytasz mi się[66] nareszcie, co mam czynić? Co mam czynić? O radości, że ty mi się o to pytasz. Ty mi się pytasz! Ja słyszę to pytanie: CO MAM CZYNIĆ? — Ja, który tylko wciąż słyszałem: »co myślisz?«.

A! A! Co mam czynić —? — —

Mam spełnić przeznaczenie ich i moje.


MASKA 10


?


KONRAD


Wykraść ten święty ogień, — — — który tam płonie.


MASKA 10


Wykraść…


KONRAD


Wziąć ten święty ogień i dać…


MASKA 10


I dać…


KONRAD


Tym, którzy czekają.


MASKA 10


Na kogo?


KONRAD


Na ogień. Na nikogo nie czekają, ale czekają ognia, żaru, który budzi, który daje siłę, moc, potęgę.


MASKA 10


A!


KONRAD


Ognia czekają. Ognia!


MASKA 10


Prometeusza!


KONRAD


A tak, Prometeusza.

Nie człowieka czekają, ani tego, który ogień poniesie, ale ognia, ognia, żaru!


MASKA 10


?


————————


Ledwo przepadła kędyś w płótna,
już nowa idzie bałamutna.

KONRAD


A co jest mi wstrętne i nieznośne, to jest to robienie Polski na każdym kroku i codziennie.


MASKA 11


?


KONRAD


To manifestowanie polskości.


MASKA 11


Ach!


KONRAD


Bo to tak wygląda, jakby Polski nie było, Polaków nie było… Jakby ziemi nawet nie było polskiej i tylko trzeba było wszystko pokazywać, bo wszystkiego zostało na okaz, po trochu; …pokazywać, jakby srebra stołowe w zastawie, pokazywać, jakby kartki i karteczki zastawnicze, — i kryć się, i udawać, i udawać.


MASKA 11


?


KONRAD


Po co, na co? Bez tych manifestacji wszystko jest: i ziemia, i kraj, i ojczyzna, i ludzie.


MASKA 11


I naród.


KONRAD


Tylko naród się zgubił.


MASKA 11


?


KONRAD


Tak, tylko naród się zgubił, a wszystkie czynniki jego składowe są, są, są.


MASKA 11


I kto go zgubił?


KONRAD


A tak, — więc kto go zgubił?
My, my, tak jest, my.


MASKA 11


— ?


KONRAD


Tak jest, my. Nie przez wojny, nie przez klęski i porażki wojenne, bo te się dadzą zmienić, bo to są chwilowe rzeczy, bardzo chwilowe.


MASKA 11


?


KONRAD


Bo to są rzeczy jednego dnia.


MASKA 11


?


KONRAD


Nie o tym będę mówił, bo to dla mnie jasne. Ale — że to my, my przyczyną, że się gdzieś zagubił naród.


MASKA 11


No, no, no.


KONRAD


Że pozwalamy w tej sprawie, namyślać się byle komu.


MASKA 11


?


KONRAD


Każdemu obywatelowi polskiemu, każdemu…


MASKA 11


Każdemu uczciwemu Polakowi. No, cóż złego?


KONRAD


A to złego, że każdy uczciwy Polak, jak skoro zacznie gadać, tak ze słabą głową przegada wszystko; a on jest tylko od tego, żeby siedział w swoim kącie, na swoich śmieciach i BYŁ!


MASKA 11


To jest zamykanie gęby.


KONRAD


A tak. Powinien być, być, być. Być ze zamkniętą gębą.


MASKA 11


Ha!


KONRAD


I nie filozofować, by nie przefilozofować Polski, bo…


MASKA 11


Bo…


KONRAD


Bo gubi naród.


MASKA 11


?


KONRAD


Bo tak gubi się naród.


MASKA 11


Ha! To cenzura!


KONRAD


A tak. Powinna być cenzura narodowa.


MASKA 11


?


KONRAD


Cenzura narodowa, która by działała tak, jak działają cenzury we wszystkich państwach wszystkich narodów.


MASKA 11


Ależ Polska ma być…


KONRAD


A tobie co do tego, czym Polska ma być. Ty masz milczeć.


MASKA 11


Tak samo ty.


KONRAD


A nie, — bo ty


MASKA 11


Bo ja co?


KONRAD


Bo ty: kłamiesz!


MASKA 11


?


KONRAD


Ja wiem, czego ty chcesz: że Polska ma być mitem, mitem narodów, państwem ponad państwy, prześcigającym wszystkie, jakie są, Republiki i Rządy; oczywiście niedościgłym, wymarzonym. Ma być marzeniem, — tak, ideałem. Tak! Według ciebie ma się nie stać nigdy. Tak, a nigdy ma się STAĆ, nigdy BYĆ, nigdy się urzeczywistnić.


MASKA 11


A ty chcesz?


KONRAD


A ja chcę tego, co jest wszędzie.


MASKA 11


?


KONRAD


I tego, co jest, CO JEST, tak, jak jest! tylko…


MASKA 11


Tylko?


KONRAD


Tylko z usunięciem oszustwa narodowego.


MASKA 11

KONRAD


Z usunięciem kradzieży narodu; oszustów, którzy rujnują naród! złodziei, którzy okradają naród!


MASKA 11


Z czego?


KONRAD


Po pierwsze z duszy! z duszy! z duszy!
Duszę mu kradną!!!


————————


Przepadła; jużci nowa kroczy
i wyłupiaste zwraca oczy.

KONRAD


U nas jest kraj gościnny. No, tak się zmieści każdy złodziej. No tak. Ale on zawsze będzie wiedział, że jest złodziej.


MASKA 12


?


KONRAD


Złodziej tym ludziom, którzy by się urodzić mieli z czystej krwi narodu.


MASKA 12


Krew narodu!


KONRAD


Oto przede wszystkim powinniśmy uszanować krew narodu. I nie dać jej marnować. Nie pozwolić marnować krwi narodu.


MASKA 12


Jakże to?


KONRAD


Nie pozwolić prostytuować naszych kobiet.


MASKA 12


A!


KONRAD


A tak. My nie powinniśmy pozwolić naszych kobiet obcym, tym obcym, którzy siedzą wśród nas.


MASKA 12


Ależ kobiety są niezależne.


KONRAD


Nie, nie są i nie będą. Bo całym ich życzeniem i dążeniem powinno być, żeby od tej myśli niezależne nie były.


MASKA 12


? Ależ one same…


KONRAD


One same są niczym.


MASKA 12


?


KONRAD


Nie mogę ścierpieć i znosić, i słuchać, że kobieta Polka przeistacza dom męża obcego i czyni zeń dom polski.


MASKA 12


?


KONRAD


Jeżeli tak czyni, to czyni podłość.


MASKA 12


?!


KONRAD


Czyni podłość, która się prędzej czy później odezwie w charakterze potomstwa.


MASKA 12


Jak to?


KONRAD


Że wytwarza się tłum ludzi obojętnych dla naszego narodowego społeczeństwa, którzy go zaprzedają.


MASKA 12


Jak?!


KONRAD


Przez to, że o niczym nie myślą. Że się prędko godzą z warunkami i że nie czują potrzeby zmiany.


MASKA 12


Przesada.


KONRAD


A właśnie! że widzą w każdej właściwej myśli dorzecznej przesadę.


MASKA 12


I niedorzeczność.


KONRAD


Choćby i niedorzeczność. A ja tę obojętność nazwę podłością, ale ich za nią winić nie mogę. Takich nie mogę i nie chcę nigdy obwiniać.


MASKA 12


Więc co?


KONRAD


I tacy się zmieszczą. Ale winniśmy przeciwdziałać i nie pozwolić marnować naszej krwi i naszych dziewcząt, tak dobrze obcym, jak swoim. Tego nie powinniśmy, a to tylko może zrobić…


MASKA 12


Kto — ?!


KONRAD


Polski rząd. Bo żaden inny naszych interesów, interesów naszej krwi bronić nie będzie.


MASKA 12


A!


KONRAD


A tak! Bo inne są dla nas i naszych spraw, i naszych świętości oszustami!


MASKA 12


A!


KONRAD


Oszustami!!


————————


Znikła; już inna jest na straży
i niby myśl w zadumie waży.

KONRAD


Poezją nie są wiersze.


MASKA 13


?


KONRAD


Poezją nie jest to, co my dotychczas za poezję uważaliśmy. Nawet ta treść poetyczna, którą się tak klasyfikowało, — już nią dziś nie jest, — nie jest.


MASKA 13


?


KONRAD


To już umieją paplać wszyscy.


MASKA 13


?


KONRAD


Umieją paplać!… źle, przekręcać; stracili więc właściwą wagę słów — i słów właściwe znaczenie. A raczej byle jakie słowa i byle jak złożone wystarczają, by przeciętne umysły nastroić poetycznie. Czyli że…


MASKA 13


?


KONRAD


Czyli: że straciliśmy wiarę w słowo.


MASKA 13


?


KONRAD


Naród nasz stracił wiarę w słowo.


MASKA 13


?!!


KONRAD


Alboż ty wiesz, co jest Słowo?


MASKA 13


?


KONRAD


Jeśliś go tak nadużył?


MASKA 13


?!?


KONRAD


Tak, bo to jest nadużycie, nadużycie, oszustwo, zbrodnia, kłamstwo, fałsz, fałsz. Ty kłamiesz!


MASKA 13


!!


KONRAD


Jakże ty człowieku myślisz o sobie! O swojej duszy!


MASKA 13


?


KONRAD


Ty nie rozumiesz jednego wyrazu. Nic, nic, nic.


MASKA 13


?


KONRAD


O ta głowa, — o to serce, — o ta pierś, — o to ramię, — oczy, — usta, — głos!


MASKA 13


?


KONRAD


Cha, cha, cha, cha! Bierz kruż[67]! Do studni, do studni, dalej, precz; pleć, pleć; noś tę wodę, lej potoki, kaskady, pluskaj! Bierz kruż, dalej!


MASKA 13


???


KONRAD


Danaidy! Danaidy!


————————


Zapada właśnie pod podłogą;
już nowa sunie z miną srogą.

KONRAD


My mamy za wiele poczucia solidarności narodowej.


MASKA 14


?


KONRAD


I tym nas oszukują, że my powinniśmy mieć to poczucie solidarności narodowej.


MASKA 14


?


KONRAD


Bo wszędzie są złodzieje i rozbójce, i oszusty. I gorsi, i lepsi.


MASKA 14


No tak, tak.


KONRAD


A mimo to żyją jako kompleks ludzi, pod jednym tytułem.


MASKA 14


No tak, tak.


KONRAD


A nam z okazji tej właśnie połowy, która jest złą…. W nas chcą wmówić, że za to jesteśmy odpowiedzialni i że jesteśmy do niczego.


MASKA 14


Aha.


KONRAD


A cóż nas ta zła część naszego narodu obchodzi?


MASKA 14


Aha. — Oczywiście nie.


KONRAD


No więc?


MASKA 14


No więc…


KONRAD


No więc nie powinniśmy żyć solidarnie ze sobą.


MASKA 14


Ze sobą. — Tak


KONRAD


No, to znaczy, że my… zamyśla się… że my przecież nie możemy być… — urywa… Że oczywiście człowiek słaby, który jest bierny, ulega; — bo tak być miało, — i tak by było zawsze.


MASKA 14


Tak.


KONRAD


Ale to nie znaczy, że naród ulega.


MASKA 14


Tak, — no tak.


KONRAD


Więc my tracimy przez to, że wyrabiamy niepotrzebnie w tylu ludziach poczucie narodowości, a oni, nie mając charakteru, nie wiedzą, co z tym począć i kapitulują.


MASKA 14


Aha.


KONRAD


Ale za nich nie może być odpowiedzialny naród. Oni nie są narodem.


MASKA 14


Tak, oni nie są narodem.


KONRAD


Niepotrzebnie wyrabiamy poczucie narodowości i solidarności z lichą częścią naszego narodu. Jest to rzeczą złą i niepotrzebną.


MASKA 14


Tak.


KONRAD


Bo my zawsze będziemy mieć do usług i do rozporządzenia tę lichą część naszego narodu.


MASKA 14


Tak.


KONRAD


A oczywiście tym bardziej i lepiej, gdy ona będzie w naszych rękach.


MASKA 14


Ha! w naszych rękach!


KONRAD


Tak jest, w naszych rękach. Powinniśmy mieć wszystko w naszych. Tak jak inni.


MASKA 14


?


KONRAD


A będziemy co najmniej tacy jak inni.


MASKA 14


A!


————————


Co tylko wpadła poza ściany,
już nowy idzie druh kłamany:

MASKA 15


Przejmuje mnie ta bezdenna głębokość myśli, ta głębia ducha, idącego ku odkupieniu przez mękę i ból.


KONRAD


To nie to.


MASKA 15


Ta, że tak powiem, Chrystusowość.


KONRAD


Chrystusowość!


MASKA 15


Ta Chrystusowość posłannicza, ta idea męki krzyżowej i odkupienie przez mękę.


KONRAD


Tam w niebie, w które, nota bene, nie wierzysz.


MASKA 15


?


KONRAD


Na co mamy być Chrystusem narodów, wyłącznie na mękę i krzyż i dla cudzego zysku?


MASKA 15


?


KONRAD


Dla cudzego zysku i wyzysku tych, którzy nie będą Chrystusami narodów, a…


MASKA 15


Obrażasz swój naród.


KONRAD


Chcę go zasłonić przed oszustami.


MASKA 15


?


KONRAD


Zasłonię go przed oszustami, tymi, co mu kradną duszę za cenę rzeczy nieuchwytnych. Co mu odbierają dumę i karzą się pokorzyć; tymi, co mu odbierają pychę i karzą się kajać w prochu upodlenia i żebrać. Przed tymi chcę naród mój ocalić, co każą mu jak żebrakowi skomleć i jęczeć, — jemu, bogaczowi…


MASKA 15


?


KONRAD


Jemu, który jest bogaczem takim samym, jak każdy inny.


MASKA 15

KONRAD


Wszak każdy naród co innego niż państwo. Naród ma jedynie prawo być jako PAŃSTWO. A państwo zaś jest w stanie pomieścić wszystkich, jakichkolwiek, we wspólnej gminie.


MASKA 15


? — Więc…


KONRAD


Ale cóż to ciebie obchodzi?


MASKA 15


?


KONRAD


Ja nie chcę, abyś ty się tym interesował, to jest: opiekował. Ja chcę, żeby te rzeczy były tobie narzucone i żebyś ty wobec nich stał się niczym.


MASKA 15


?


KONRAD


Wobec rzeczy bezwzględnych, które idą same ze się. Same z siebie.


MASKA 15


A!!


————————


Maska znika, Konrad zostaje sam.

KONRAD


Tak, tak, tak: SZTUKA MI NIE WYSTARCZA. Tak, tak… przychodzę do przekonania… tejże chwili spostrzega, że scena cała zapełnia się postaciami, które czołgają około niego, szpiegując myśli jego że… że… symuluje, kończąc milczenie jest złote.


Kładzie palec na ustach.


————————


W miarę słów Konrada maski się oddalają; w głębi sceny pozostała tylko jedna.


Wolny! wolny! Ja tu ogłaszam się wolny i nikt ducha mego skrępować nie zdoła. Nikt! Dałem tego przykłady, nim doszedłem do tego sam. Mogą mię stemplować markami, jakimi kto chce, i znaczki na mnie nakładać pocztowe, jakie kto chce. I jacy tam będą oszuści, mogą w moich kieszeniach ręce płukać, mogą mię kraść i brać z moich skrzyń i komór, z moich pól i moich lasów, i zbóż, i warzyw.

Ja jestem wolny, wolny, wolny! I nie dosięgnie mnie nikt, bo jestem tak daleki, tak niedościgniony, jak Nieśmiertelność, gdzie Śmierć sama przebiega i wielkimi skrzydłami nad światem wieje.

Gońcie mnie, wy bez skrzydeł i wy ze skrzydłami, larwy piekieł, wy Erynie! Nie dościgniecie mnie już Orestesem, którym ukląkł u ołtarza i któremu Bóg promienia swego użyczył. Rozumiesz! Rozświetlał mi w głowie Bóg, Apollo-Chrystus i Erynie przechodzą mimo. Wiesz ty, co to znaczy, że ja: jestem wyzwolon.


MASKA 16


A my — ?


KONRAD


Że wy jesteście wyzwoleni. Męka Orestesa przeszła nad całą ziemią mykeńską. Zbrodnia Atrydów nad całym ciążyła miastem. A zwolony Orestes dał ziemi swojej uwolnienie od klątwy.


MASKA 16


Uwolnienie od klątwy!


KONRAD


Jestem wolny od klątwy!


MASKA 16


Chcesz być wolny!


KONRAD


— — Więc jest klątwa, która ciąży…? Jest, jest… Jaka? gdzie? Kto? Kto ją zdejmie?


MASKA 16


Orestes.


KONRAD


Orestes! Ja! — A ja jestem wolny!


MASKA 16


Nie jesteś wolny.


KONRAD


Nie?! — Więc one… przyjdą, przyjdą… Erynie! Ty wiesz — ? Ty sobie nie zdajesz sprawy z tego, co ty mówisz. Ty nie rozumiesz wszelkich konsekwencji artystycznych. Ty nie wiesz nic więcej nad kilka słów — a każde z nich decyduje o moim życiu.


MASKA 16


Przyzwyczaiłeś się wszystko kłaść na jedną kartę.


KONRAD


Gdybym kładł!


MASKA 16


No więc…


KONRAD


A czego ty chcesz po mnie?! Gry?


MASKA 16


Odwagi.


KONRAD


A ty?


MASKA 16


Ot widzisz, odwołujesz się wciąż do mnie. Gdzież ta samoistność?


KONRAD


A ty się wciąż zwracasz do mnie; nawet ci się o samoistności nie śni.


MASKA 16


A tobie się śni o samoistności. Ja zaś ją w tobie widzę z daleka.


KONRAD


A ja —?


MASKA 16


A ty jesteś, przez którego płynie strumień piękności…


KONRAD


Aha! Tak. Strumień ma płynąć z mego serca, czysta krew. — Jeno krew żeby była czysta… A wy z niej pijcie.


MASKA 16


Jacy «wy»?


KONRAD


Wszystko to, co nie jest mną.


MASKA 16


Możesz to uważać za swoje przeznaczenie.


KONRAD


Przeznaczenie. Już się z nim zetknąłem i — — nie wiem nic.


MASKA 16


Nie chcesz wiedzieć.


KONRAD


Nie chcę wiedzieć.


MASKA 16


No to zrozum, że inni tak samo: nie chcą wiedzieć tej odrobiny, tego trochę, co wiedzieć mogą i czego się domyślają, bo —


KONRAD


Bo…


MASKA 16


Bo się boją.


KONRAD


Czego?


MASKA 16


Zrozumienia.


KONRAD


Więc zrozumienie jest najstraszniejszym — —


MASKA 16


Nie. Ale jest początkiem lęku… O tym wiesz.


KONRAD


O tym wiem.


MASKA 16


I już nigdy spokoju…


KONRAD


I już nigdy spokoju.


MASKA 16


Więc jesteśmy sobie mniej więcej równi.


KONRAD


Więc sądzę, skłonny jestem sądzić, że obaj jesteśmy: mniej więcej.


MASKA 16


Gotów jestem poniżyć siebie, byle poniżyć innych.


KONRAD


Więc jednak przypuszczasz, że na pewnej wyżynie stoję.


MASKA 16


O ile nie stajesz na tej, którą ci budują.


KONRAD


Więc i nie to. — Ale znów wracam do mego sposobu myślenia: że istnieje bezwzględna klasyfikacja poza tą moją i poza tą innych i że ta jest sama ze się.


MASKA 16


Z ducha?


KONRAD


Z ducha! I że każdy czuje lub kiedyś wymiarkuje: jaki duchem jest i skrzydła rozwinie, jeśli skrzydła poczuje, i wzleci, jeśli mu się wznosić wolno, i uleci, gdy mu to znaczono.


MASKA 16


Aha. Orle loty. A cóż to ma być? Czy tylko retoryka i tylko literatura?


KONRAD


Sztuka.


MASKA 16


Czy tylko sztuka?


KONRAD


Cóż może być innego?


MASKA 16


A z tego widzę: żeś tylko artysta.


KONRAD


A! z tego nareszcie widzisz, żem artysta.


MASKA 16


Aha.


KONRAD


Aha. Więc znów różnica między nami.


MASKA 16


Przepaść!


KONRAD


Przepaść. —


MASKA 16


Któryż z nas zechce skoczyć —?


KONRAD


Dlaczego? Po co?


MASKA 16


Bo przepaść, przed którą się stoi, ciągnie!


KONRAD


Chimera?!


MASKA 16


Chimera.


KONRAD


A to ty jesteś chimera. I już teraz cię rozumiem, rozumiem. Ty jesteś tym duchem-pegazem, który nosisz mego ducha ponad przepaściami, — poprzez ugory, puszcze, lasy.


MASKA 16


Albo prościej…


KONRAD


Albo prościej:


MASKA 16


Ja dla ciebie nie istnieję wcale, o ile nie wynajdziesz na mnie figury i pozy artystycznej.


KONRAD


Dźwigam cię.


MASKA 16


Przystrajasz mnie. Wdziewasz na mnie larwę marmuru, larwę sztuki, — jaką chcesz i mnie dusisz, mnie dławisz, zabijasz.


KONRAD


Więc jesteś niczym.


MASKA 16


Nie jestem tak łatwo uchwytny.


KONRAD


Otośmy równi.


MASKA 16


A teraz skwapliwie wyciągasz ku mnie rękę, gdy się otaczam tajemniczością. Bo tę tajemnicę chcesz ze mnie wyciągnąć.


KONRAD


Masz ją. Miej i idź z nią lub zostań. Uznam ją i będę ją szanował. Zgadnę ją sam, jeśli jest. A że jest, o tym wiem mimo ciebie, — z logiki założenia, z logiki artyzmu. I teraz oto uważ, że odkryłem tobie część rzeczy, którym nie przypatrywałeś się wprzód.


MASKA 16


No tak. — Ale to znaczy…


KONRAD


Co?


MASKA 16


Myślenie.


KONRAD


Dla mnie myślenie jest powietrzem.


MASKA 16


Do lotu!


KONRAD


Do lotu!


MASKA 16


Więc ty duch lotny.


KONRAD


Rozwinąć skrzydła, — lecieć w lot,
jak orli lotny duch,
nad skały, paście, lasy,
w tęczowe krasy chmur,
jak lotny puch.
Do nieśmiertelnych złotych wrot.
……………….
Ach wiecznie tam,
gdzie nie dolata nikt,
lecieć tęskność mię zmusza,
gdzie w raj ten obiecany
przykują nas kajdany.


MASKA 16


A jakież to kajdany?


KONRAD


DUSZA


————————


Przepadła poza ścianą z boku;
już nowa dotrzymuje kroku,
już nowa koło niego krąży,
śledząc, gdzie Konrad myślą dąży.

KONRAD


Co mnie obchodzi przede wszystkim mój naród? Co mnie obchodzi jego historia i jego plotki? Tak plotki. Bo ostatecznie wszystko, co wam daje wasza poezja jest plotką, z którą się nie walczy. Poezje uważają u was jako półprawdy, jako rzecz, w którą się nie wierzy, której się nie ufa, na której się nie polega. Poezja zaś jest artyzmem. Zaś artyzm ma swoją logikę i nieodwołalność i jest całą prawdą, jeśli jest. Inna zaś prawda jest niepotrzebną.


MASKA 17


Odbiegasz, od czegoś zaczął.


KONRAD


Nie odbiegam od niczego, zwłaszcza od tego, com zaczął, jeśli myśl moją snuję logicznie właśnie z tego, com zaczynał.


MASKA 17


Mówiłeś o narodzie.


KONRAD


Nie obchodzi mnie nic wasz naród, bo ten wasz naród nie jest waszym narodem. Zgoda wasza i zgodność wasza jest już dla was niedościgłą, więc stąd uznajecie ją tak skwapliwie w tej waszej poezji. Na co wam zgoda potrzebna? Jedynie niezgoda z was co jeszcze wytwarza, z was, którzy jesteście niczym, niczym, niczym.


MASKA 17


To przykre.


KONRAD


To tylko przykre? To śmierć dla inteligentnego człowieka! A dla was to tylko przykre. Powinniście mnie zabić, zabić. A wy westchniecie, że to przykre.


MASKA 17


Zabijasz się sam.


KONRAD


Zabijam się sam. Ale i to wszystko będzie za późno. Świadomość przyszła już wprzódy, — wprzódy. A kto mi ją odbierze?!


MASKA 17


Nie ja.


KONRAD


Nie ty. — Nikt. Świadomość ta jest artystyczna, logiczna w swoim artyzmie i nieodwołalna. Jest sama ze siebie. Ja ją tylko odkrywam. Ja tylko ją poznaję, tę, co jest, ją: TAJEMNICĘ. Ją niezgadnioną, ją wielką.


MASKA 17


Kto to ma do siebie brać?


KONRAD


Kto? Nikt. Najlepiej nikt. A przede wszystkim niech nie bierze ten, kto się nie poczuwa do niczego i jest spokojny.


MASKA 17


Takich nie ma.


KONRAD


A właśnie, że takich nie ma. Wszyscy są czujący, czujący, wiedzący. Już ich widzę, już ich znam. Wszyscy są przewidujący, zgadują, poznali, pogłębili duszę narodową i już ją wzięli dla siebie, już ona ich i dla nich. Niech żyje partia.


MASKA 17


Dopiero mówiłeś przeciw partii.


KONRAD


A cóż ty myślisz, że ja nie jestem partią?


MASKA 17


A więc reprezentujesz ją sam jeden.


KONRAD


Nie — i tak.


MASKA 17


I to nazywasz logiczne.


KONRAD


Następstwo rzeczy jest logiczne, — i to jest ode mnie niezależne. Ja je odkrywam. Ja je tropię. I nieraz jasno widzę. I wtedy przerażam się jego bezwzględnością artystyczną: pięknem, które równocześnie czuję. — A ci, co za tym idą, co ją tworzą, ci nie widzą nic dalej.


MASKA 17


Tak ci się zdaje.


KONRAD


A właśnie dlatego, że myślą, że tak mnie się zdaje.


MASKA 17


No więc komuż?


KONRAD


Mnie się zdaje…? Nie mnie, nie mnie. Ale tak jest, tak jest poza mną i poza wami, — że to są naukowe pewniki, to co w artyzmie i poezji odkrywam. A naukowe pewniki wszak dla was są istotne? — — Że mniejsza o to, czym jestem ja i co się ze mną stanie lub z moimi dziełami, ale że ten mój każdy krok, to jest krok ku…


MASKA 17


Śmierci?!!


KONRAD


…………….. Tak.


————————


Zaledwo za nią drzwi zapadną,
Gdy nowa weszła z miną składną.

KONRAD


Co jakie parę staj[68] lat… co wiek, co… zjawia się człowiek, który nie może znieść tego, co jest.


MASKA 18


Czego?


KONRAD


Niewoli.


MASKA 18


Niewoli narodu.


KONRAD


Nie. — Niewoli narodowości.


MASKA 18


Co?!


KONRAD


Niewoli narodowości. Wy chcecie ze mnie uczynić niewolnika.


MASKA 18


Czego?


KONRAD


Patriotyzmu.


MASKA 18


Ha!?


KONRAD


Dlaczego wy macie poczucie niewoli i poddania, i uległości, a ja nie?

Dlaczego wy czujecie się poddani i w jarzmie, a ja nie?

Czy wy nie macie duszy?


MASKA 18


Ha!?


KONRAD


Czy wy nie macie duszy? Nie wiecie, co to jest dusza, siła, która jest tym, czym chce i nie jest tym, czym nie chce. Dusza, która jest nieśmiertelna i pochodzi od Boga, a wy mówicie, że ją znacie i zatracacie jej boskość, zatrzymując ambicją, a Jej nie macie. Nią nie jesteście. Bo mieć ją i nie być nią: to nielogiczne. Wy śpicie. Jesteście podobni ludziom, co śpią: ludziom, których duch błądzi, a tylko ciało ciepłem dycha. Wy śpicie.


MASKA 18


A na cóż mamy się budzić? do czego?


KONRAD


Prawda. Po cóż się macie budzić? Wy jesteście ciałem, które dycha, które wdycha powietrze i wchłania napoje i jadło; ciałem, które płodzi i rozwija się, i gnije. Tu wasz kres. Wy nie zdolni więcej. Cóż wy byście więcej mieli czynić? Czy czynić, czy działać, czy chcieć, czy tworzyć —? Do tworzenia trzeba artyzmu. Artyzm nie może być utylitarny, bo jest niezależny od waszego bytu. Rzecz nie do osiągnięcia dla was. Więc śpijcie.


MASKA 18


Tymczasem widzę, że zasypiasz przede wszystkim ty. Bo to, co ty mówisz, to jest senność, to jest spanie, ale to śpisz ty.


KONRAD


A wy?


MASKA 18


My nie jesteśmy obowiązani do niczego, bo my nie jesteśmy artyści.


KONRAD


Co jakiś czas zsyła Bóg człowieka jasnowidzącego.


MASKA 18


No to mów, co widzisz —?


KONRAD


…Poczekaj, poczekaj, poczekaj. — To musi mieć formę artystyczną… ha… tak… tak… — formę nieodwołalną, artystyczną, formę niedwołalnego piękna, przed którym nie ostoi się nic, która jak młot walić będzie i przed którym wszystko polęże[69].


MASKA 18


Uderz w ten ton.


KONRAD


Cicho — Już słyszę głos. Tym wołaniem, tym czynem zwyciężę. Uderzyćże w ten dzwon?


MASKA 18


Uderz we wielki dzwon.


KONRAD


Zatem sztuka. Wysoki artyzm sztuki. Tragedia! Najszczytniejsza sztuka ma mówić i swoje: DRAMATIS PERSONAE[70] wyprowadzić.

Ma więc wyjść polska Antygona i polski Edyp i mają żegnać słońce i żegnać światło, pozdrowienie śląc mu od ust klnących.

I żądać ma Antygona, aby jej było wolno grześć brata, i żalić się jego wczesnej śmierci, i uczcić mlekiem i miodem, jak przystało czcić umarłych, i ma swego mimo straże dokonać.


MASKA 18


I ma swego dokonać.


KONRAD


I ma wyjść Edyp i bluźnić Bogu, że go dosiągł i że go pchnął w nędzę, i że dał mu świetność, i że dał mu nędzy świadomość, która mu była Śmiercią.


MASKA 18


Świadomość, która mu była Śmiercią.


KONRAD


Alboż my nie mamy tego samego? I tego Edypa, i tej Antygony? Nie jesteśmyż my tą siłą ducha onych przejęci?


MASKA 18


A więc wracasz do narodu.


KONRAD


Wracam do nieśmiertelności.


MASKA 18


Tak?! —?!


KONRAD


Nieśmiertelność czuję…


MASKA 18


To już raz było powiedziane.


KONRAD


Może, — tak — wiem. Tejże chwili już wiem, ale dla was znów to jest przypomnienie i już znów myśl się dla was gubi, bo nie widzicie myśli, ale człowieka. Tak jest, dotąd nie widzicie myśli mojej, tylko mnie, a nie o mnie chodzi. Przeszkodziłeś mi.


MASKA 18


Przeszkodziłem, ale to nie ja.


KONRAD


To ty. Bo do tych, którzy powtarzają cudze, należysz ty, nie ja, który cudze przeżywam.


MASKA 18


Jakże to przeżyć takie słowo jak: nieśmiertelność.


KONRAD


To go nie powtarzaj!


MASKA 18


Kiedy to piękne i to jest prawie tyle trochę piękna, które naprawdę powtarzać lubię.


KONRAD


Adje!


MASKA 18


W każdym razie przyznasz, żem ci mocno dopomógł odpowiedziami do rozumowania.


KONRAD


Szedłem ja, nie ty.


MASKA 18


I ja właśnie li tylko tego chcę, żebyś ty szedł nie ja.


KONRAD


Ale ty nie wiesz, gdzie ja idę.


MASKA 18


Bo to mnie nie obchodzi.


KONRAD


A?!


MASKA 18


A tak, bo to mnie nie obchodzi, gdzie ty idziesz? Mnie obchodzi: gdzie idzie naród. Mnie nie obchodzi, gdzie ja idę. Ja się nad tym nie namyślam i nie zastanawiam: co jest osią działania myślowego u ciebie. Ja się nad tym nie zatrzymuję. Porównuję się tylko z tobą, kiedy wywodów twoich słucham i badam: gdzie dąży naród?


KONRAD


Ty? — Co! Ty?!


MASKA 18


Ja obserwuję naród. Ja jestem obserwator. A ty…


KONRAD


A ja tym żyję!!


MASKA 18


I to cała różnica.


KONRAD


Niemała.


MASKA 18


Cóż lepsze?


KONRAD


Więc jak to? Jak to? Ty jesteś obserwatorem narodu?


MASKA 18


Na przykład na tobie.


KONRAD


Na przykład na mnie…


MASKA 18


Adje!


————————


Przepadła; jużci nowa wkracza
i sieć domysłów swych roztacza.

MASKA 19


Myślisz, że my jesteśmy przeciw Polsce.


KONRAD


Ja nie myślę o Polsce.


MASKA 19


O czym myślisz?


KONRAD


Do mnie należy moja myśl i myśli mojej nowina i niespodzianki, a wy mnie nie stawiajcie płotów, ogrodzeń, sieci żelaznych, — nie mówcie mi na każdym kroku, że to klatka!


MASKA 19


Ha, jeśli ją czujesz.


KONRAD


Ja jej nie czuję.


MASKA 19


W takim razie nie rozumiemy twoich poglądów.


KONRAD


Ja wam ich nie wyjawię.


MASKA 19


Więc są tajne.


KONRAD


Nie mam żadnych tajemnic, ani swoich, ani cudzych.


MASKA 19


Toś szczęśliwy.


KONRAD


Ani się nie chcę stroić w urok i piękno, i poezję tajemnicy.


MASKA 19


Więc jest, — tylko odzierasz ją z szat poezji.


KONRAD


Więc jest… tylko nazywa się: wola, a ubrana w szaty poezji nazywa się: niewola. I oto to, do czego chcesz mnie przymusić.


MASKA 19


Nie wiedziałem, że mam tyle mocy.


KONRAD


Nie wiedziałeś, że mam tyle odporności.


MASKA 19


No, ale wróćmy do, — — rzeczowo. — My ofiarujemy ci wspólność pracy.


KONRAD


Teraz już nic, — już nic.


MASKA 19


Zrywasz.


KONRAD


Nie. Nie zrywam.


MASKA 19


Cofasz się.


KONRAD


Nie.


MASKA 19


Więc co? Kpisz?


KONRAD


Nie.


MASKA 19


Brutalnym chcesz być.


KONRAD


Nie.


MASKA 19


Więc my…


KONRAD


Was nie ma.


MASKA 19


Co?


KONRAD


Was nie ma już. Wyście stracili swoją egzystencję. Nie widzę was.


MASKA 19


Stajesz się wyraźniejszy.


KONRAD


Przestaliście istnieć już.


MASKA 19


Skazujesz nas na śmierć.


KONRAD


Wyście pomarli. Trupy i upiory. Nędza duszy!


MASKA 19


Tyś bogacz.


KONRAD


I przyszliście mnie kraść.


MASKA 19


To jest idea. Napisz to jako artykuł.


KONRAD


Bo ty chcesz tę ideę oświetlić po swojemu.


MASKA 19


My nie zmienimy jednego słowa.


KONRAD


A! Umiecie uszanować. Nie chodzi wam o słowa, ale o czyny. Chcecie zmienić opinię o mnie, a do tego macie środki.


MASKA 19


A więc widzisz, że jesteśmy i że mamy egzystencję.


KONRAD


To nie jest egzystencja, ta wasza. — Wy jesteście zależni od lampy, około której latacie jak ćmy, prosząc[71] i ćmiąc światło. Nie wiecie, kto lampę trzyma.


MASKA 19


Ty wiesz —?


KONRAD


Ja wiem. Lampę trzyma człowiek ślepy i nazywa się: przeznaczenie.


MASKA 19


Bah!


KONRAD


A na lampę dmuchnąć mogę ja i wtenczas co…?


MASKA 19


Wtenczas…


KONRAD


A! nie chcesz dokończyć, ćmy widzę w ciemności.


MASKA 19


Jak wieszcze. —
Czy zechcesz lampę naszą wspólną zagasić?


KONRAD


Dajmy pokój alegorii i temu, co ja chcę… Ujrzycie inne światło, ja wam nawet pokażę drogę… Ale wam dobiec nie starczy sił i skrzydła opadną wam w zimnie w pół drogi. Spadniecie w noc, zziębłe, strudzone ćmy, motyle, krasy pył… Jeszcze, jeszcze… do rana…


MASKA 19


Co… ty… mówisz —?


KONRAD


Aż świt…


MASKA 19


Ach, tak… ciebie to męczy.


KONRAD


Ach, to mnie męczy, — że liryzuję was i siebie, i was, i wszystko, i wszystko.


MASKA 19


Patrzysz przez pryzmat poezji.


KONRAD


Czyli, mówisz, że patrzę przez pryzmat frazesu.


MASKA 19


Sztuki!


KONRAD


Ty nie rozumiesz Sztuki.


MASKA 19


Ależ ja rozumiem sztukę i wiem, że to nie frazes.


KONRAD


Ani fałsz.


MASKA 19


?


KONRAD


A! ty właśnie sztukę uważasz za fałsz.


MASKA 19


Tu ja uznam za konieczne otoczyć się tajemniczością.


KONRAD


Lubisz »wymianę myśli«


MASKA 19


To tak rzadkie.


KONRAD


I chciałbyś, żebym się wypowiedział.


MASKA 19


To niełatwe zadanie.


KONRAD


I ja sam w twoich oczach winienem się popisać.


MASKA 19


Nie jesteś próżnym.


KONRAD


Jestem.


MASKA 19


Pozwolisz, że sam sądzić cię będę.


KONRAD


… — To zbacza i nie tędy chodzi moja myśl i cokolwiek w tym sensie słyszę, nie słyszę właśnie wcale zupełnie. Jestem głuchy na wszystko, co dotyczy mnie. Nie słyszę nic, cokolwiek kto mówi. Ja mam swój sąd własny. A zdobyć go było mi bardzo ciężko. I to jest cała moja siła.


MASKA 19


I to jest cała twoja siła. Dajemy ci pole. Może ją zużytkujesz?


KONRAD


Ja jej nie myślę zużytkowywać.


MASKA 19


Ale… to niepodobna, aby nie miała…


KONRAD


Wybuchnąć!


MASKA 19


A? — Wybuchnąć.


KONRAD


Nie chcę nic, nic, — nic… nikogo, żadnych stronnictw, żadnych idei, one wszystkie upadły, — muszą upaść, żadnych ludzi, osobistości; oni wszyscy muszą upaść, upadną. Chcę… żeby w letni dzień, w upalny letni dzień…

Chcę, żeby w letni dzień,
w upalny letni dzień
przede mną zżęto żytni łan,
dzwoniących sierpów słyszeć szmer
i świerszczów szept i szum
i żeby w oczach mych
koszono kąkol w snopie zbóż.
Chcę widzieć, słyszeć w skwarny dzień,
czas kośby dobrych ziół i złych
i jak od płowych zżętych pól
ptactwo się podnosi na żer.


MASKA 19


Nasze jutro —?


KONRAD


— Nie. — — —
Chcę patrzeć, słyszeć, jaki gwar
zielonych, złotych much;
chcę widzieć, słyszeć, tężyć słuch,
jak z kwiatów spada kwietny puch,
jak lęk i groza kosi łan,
wśród ciszy pól i gór,
w słonecznym blasku złotych chmur,
na chleb na przyszły rok.
Chcę patrzeć, patrzeć, tężyć wzrok…
i potrącać mogiłę co krok.


MASKA 19


Nie rozumiem cię… ty przecie mówisz o Polsce!
Ty myślisz o Polsce!


KONRAD


Tak? — Nie. —
Chcę pójść w zaciszny, gęsty bór
za skłony sinych gór
i patrzeć po konarach drzew:
od których, z jakich stron
słonecznych żarów wionie wiew,
jak krąży w drzewach żywny sok…
i które padną za rok…
i że niczyich rąk nie zbroczy krew.


MASKA 19


Ty myślisz o Polsce!! To widoczne!


KONRAD


Tak?


————————


Poszła i właśnie wchodzi nowy
druh nieodstępny Konradowy.

KONRAD


Przyznasz mi, że my z coraz większą mówimy rezerwą o wszystkim.


MASKA 20


My może coraz mniej wiemy.


KONRAD


Rzeczy wspólnych. A czy w ogóle te, które uważaliśmy za wspólne, były zdolne powołać wspólność?


MASKA 20


Jak? jak?


KONRAD


Czyśmy właściwie mieli jakie rzeczy wspólne? Chyba akcesoria i godła.


MASKA 20


Tak akcesoria i godła. Dziś nieznaczące nic.


KONRAD


Dziś tylko poetyczne.


MASKA 20


Tak… A… Czyli że…


KONRAD


Czyli, że te rzeczy, które my mamy za poetyczne i które nam są wspólne, są nam przeszkodą w zbliżeniu się, bo urastają do potęgi widma, które wzbrania wstępu do Raju.


MASKA 20


Anioła.


KONRAD


Archanioła.


MASKA 20


Archanioła!


KONRAD


Który mówi: »Będziesz za grzechy twoje dawne spełnione pokutował. Jak wiele było twojej chwały i sławy, tyle oddasz męki i bólu«.


MASKA 20


I to jest fałsz.


KONRAD


I to jest fałsz. A to jest sprawiedliwość poezji.


MASKA 20


Więc czegóż mamy się wyzbyć?


KONRAD


Poezji.


MASKA 20


Poezji!?


KONRAD


Tutaj zacznie się nasza siła.


MASKA 20


Więc możemy mieć siłę.


KONRAD


Więc ty jej nie czujesz, mimo poezji. Czyś ją ty może czuł przez poezję. Ale nie, to był upór — i tylko wobec siebie siła. Ale ta siła wobec drugich, to nie może być poezja.


MASKA 20


Więc co?


KONRAD


Wola.


MASKA 20


A tak: wola!


KONRAD


To, czego chcę, żądam, musi być. Trzeba umieć żądać i wiedzieć, czego żądać.


MASKA 20


Od kogo?


KONRAD


I trzeba wiedzieć, że jeśli są rzeczy, które ode mnie zależeć powinny, to grzechem jest pytać się o nie innych i żądać ich od innych.


MASKA 20


Zapewne, że wiele naszej słabości, niemocy leży tu, na tej ścieżce, gdzie wiodą rozstajne drogi do tego kamienia. Oto brak świadomości, co moje…


KONRAD


I do czego ja mam prawo.


MASKA 20


Prawo.


KONRAD


I nie to prawo, przez kogokolwiek nadawane i uznawane; — ale przez to prawo, które poza prawami takimi jest bezwzględnie i którego z niczyjego poczucia wyrugować nie można niczym, żadnym słowem ani rozkazem.


MASKA 20


Więc byłoby to prawo boskie.


KONRAD


Prawo ciężkości myśli i uczucia.


MASKA 20


Uczucia…


KONRAD


Albo lepiej: prawo ciążenia myśli.


MASKA 20


Matematyka i statyka myśli?


KONRAD


A tak, — tak. Jak jest matematyka i statyka obrotów i pędu światów, a więc i naszego, — tak jest matematyka i statyka myśli.


MASKA 20


Tak. — Hm. — Tak. — Czyli że, czyli że:


KONRAD


Czyli że…


MASKA 20

odchodzi


————————


Już nowa, — ledwo tamta pada —
znów nieodstępna od Konrada.

KONRAD


Oto uszlachetniłem moją myśl.


MASKA 21


?


KONRAD


I budować poczynam wszystko z rzeczy lotnej jak słowo i lotniejszej niż puch. Budować wielki poczynam gmach, pałac, miasto. Jeruzalem buduję nową, li za zmysłem oczu i za słuchaniem idąc.


MASKA 21


?


KONRAD


I nie obrażę niczym uczuć sąsiada i oka bliźniego nie obrażę — a nasycę serce moje i zmysły moje wszystkie nasycę.


MASKA 21


?!


KONRAD


Oto buduję Polskę!


MASKA 21


?!


KONRAD


Na obłok ten patrzę, biegnący skłonem ogromnym i powitanie mu posyłam braterskie. Mój ci jest po skłonie, po ogromach płynący. Własnością jest moją i rzeczą, której zasię kupić nie może ode mnie sąsiad mój ani brat, ani złodziej wydrzeć i zagrabić.


MASKA 21


?


————————


Znikła; już inna jest i bada
niepokojącą myśl Konrada.

KONRAD


Oto na co patrzę, gdy Noc zapadła i co czynię…


MASKA 22


— —- ?


KONRAD


Oto przypatruję się drobnym zdarzeniom i żyję tym życiem nieustawnych[72] tragedii drobnoustrojów.


MASKA 22


Drobnoustrojów?


KONRAD


A tak. Tworów małych, które gromadą idą, ale które wcale gromadą nie są i które giną pojedynczo.


MASKA 22


!


KONRAD


Każdy ten twór ginie samodzielnie.


MASKA 22


?


KONRAD


A ja zamierzyłem patrzeć na ten ciąg nieprzerwany dramatów.


MASKA


? —


Powoli inne maski włażą.
Weszły, ruch każdy jego ważą.
Za jego gestem się pochylą
i tak nad ziemią krótką chwilą
patrzą się, każdy zaczajony,
co znaczy gest niedomówiony?

KONRAD


Oto, gdy noc naszła już domostwo moje, — w izbie zastawiam misę cynową, pięknie brzęczącą; — misę tę pełnię[73] napojem słodowym, któren z jęczmionowych ziaren zalewkami się przetwarza, — a woń miła napełnia izbę, woń Słowianom ulubionego napoju…


MASKI


?!


KONRAD


I oto zabieram kaganiec, który przytwierdzon u żeleźca wpojonego w mur, z dala rozświetlał komorę; który rozpraszał był mrok nocy, tej, co pokój i ukojenie niesie śpiącym.


MASKI


!?


KONRAD


A kiedy błyska świt, szary nieledwo świt, — niepokojem już serce moje przejęte… i groza się do zmysłów moich ciśnie… i opanowuję po chwili pierwszy zmysł: wstrętu… Misa cynowa pomieści wszystką nieprawość, która w niej, z pięknie brzęczącego metalu uczynionej, w niej napoju ulubionego Słowianom pełnej…


MASKI


!?!


KONRAD


Scześnie[74]! —


————————


Nagle, gdy Konrad wyrzekł „scześnie”,
zajękły dziwno, jakby we śnie
i wpadną nagle do podziemu,
uległe przeznaczeniu swemu.

Tejże chwili zamykają się wszystkie drzwi naokół, które dotychczas stały otworem i tworzy się mroczne wnętrze dużego pokoju. Tejże samej chwili otwierają się podwoje środkowej ściany w głębi i widać izbę niewielką mieszkalną i drzewko oświetlone, i ustrojone, zawieszone u stropu. Nad kolebką pochylona matka ssać daje piersi dzieciątku i kołysze się w takt nuconej półgłosem kolędy. Aniołowie to obstąpili kolebkę chórem:

KONRAD


Pamiętam, niegdyś wchodziłem
do księdza, do pustelni
i przystanąłem w sieni.
Pamiętam, gdy pozdrowiłem,
ci czyści i nieskazitelni
pojrzeli ku mnie zdziwieni.

O Boże! pokutę przebyłem
i długie lata tułacze;
dziś jestem we własnym domu
i krzyż na progu znaczę.

Krzyż znaczę boży nie przeto,
bym na się krzyż przyjmował;
lecz byś mnie, Boże, od męki,
od męki krzyża zachował.

Byś mnie zachował od tego,
coś zasię za mnie przebył;
bym ja był z twoich wiernych,
a niewolnikiem nie był.

Bym ja miał z Ciebie siłę,
jak wierzę w Twoją wiarę
i żebym się doczekał,
jak miecze ślesz i karę.

Byś to, coś zapowiedział,
dopełnił w moim życiu:
by zeszło światło w nocy
i trysnął zdrój w ukryciu.

By trysło źródło świeże
za laską Mojżeszową
i byś mi wskazał leże
i dach nad moją głową.

Byś zwiódł z wędrówki długiej
mój naród do Wszechmocy!
Byś dał, co mają inni,
GDY PRZYJDZIESZ JAKO DZIECIĘ TEJ NOCY.

Bożego narodzenia
ta noc jest dla nas święta.
Niech idą w zapomnienia
niewoli gnuśne pęta.

Daj nam poczucie siły
i Polskę daj nam żywą,
by słowa się spełniły
nad ziemią tą szczęśliwą.

Jest tyle sił w narodzie,
jest tyle mnogo ludzi;
niechże w nie duch twój wstąpi
i śpiące niech pobudzi.

Niech się królestwo stanie
nie krzyża, lecz zbawienia.
O daj nam, Jezu Panie,
twą Polskę objawienia.

O Boże, wielki Boże,
ty nie znasz nas Polaków;
ty nie wiesz, czym być może
straż polska u twych znaków!

Nie ścierpię już niedoli
ani niewolnej nędzy.
Sam sięgnę lepszej doli
I łeb przygniotę jędzy.

Zwyciężę na tej ziemi,
z tej ziemi PAŃSTWO wskrzeszę.
Synami my twojemi
błogosław czyn i rzeszę!


————————


Gwiazdka zeszła i świeci
nad kolebką dziecięcą
nad miłością zabłysła matczyną.
Światło błysło stuleci,
radość nocy tej święcą:
Gwiazda zeszła nad ŚWIĘTĄ RODZINĄ.

Oto dziecię w kolebce,
matka nad nim schylona.
Około niej Anieli?
Domże to mój? Mnie żona?
Któż te słowa mi szepce?:
ta z tobą dolę podzieli.

Koniec memu błąkaniu,
koniec mojej udręce.
W czyimże to szeptaniu?:
z tą ślubem sprzęgniesz ręce…


Klęka.

HESTIA

Występuje z izby, gdzie światło. Podwoje izby zamykają się za nią.


Strzegę twoich ócz i twoich rąk,
Uchylam od cię mąk,
zdejmuję z czoła znamię trwóg,
byś był jako ten, co nie pamięta,
przez jakie przeszedł ciemnie dróg.


KONRAD


Tyżeś to, moja święta?


HESTIA


Na czoło twoje kładę dłoń
a usta moje nucą śpiew
w tajemnic znaku wieczystych,
byś zbył tę myśli głębną toń,
gadów pełną nieczystych.


KONRAD


Ty ogień mój i krew.
O, czy mi ciebie zsyła Bóg?


HESTIA


Ty masz być z bożych sług.


KONRAD


O wiem, ty znaczysz drogę posłanniczą.
Za ust twoich wymową,
co płynie żywiczną strugą,
stęsknionym idę słuchem
I przejmuję twe wielkie słowo
duchem,
który przebolał długo.
Ty wiedziesz ku zmartwychwstaniu,
że się moje dni już nagłe liczą,
że już jesteśmy na zaraniu.


HESTIA


Panem będziesz moim i sługą.
Strzec tobie ognia, który palę
rękoma moimi, rękoma moimi.
Wziąć tobie topór oburącz
i siąść stróżem u proga.
I nie zwolić ni piędzi ziemi.
Co Bóg rozwiązał, — łącz!
Z rozkazu i woli Boga!


KONRAD


Każesz walczyć!?


HESTIA


Znaczę cię kościołem.


KONRAD


Czynisz żagiew!


HESTIA


Płonącym czynięć Aniołem.
Zgromadź mnogie ludy na wiec:
niech siędą społem za stołem
i powiedz im, jak ognia mają strzec,
jak modlić się mają dzieły[75].
Że jest już czas, by ręce topór jęły
przyspieszyć dni,
bożemi znaczonych słowy[76],
by naród wstał na krwawą rzeź.


KONRAD


Płomień około twojej głowy,
łuna przy twojej twarzy.


HESTIA


Pochodnię weź.


KONRAD


Oczy! gwiazdy płonące!
Świecisz w nocy, jako z płomieni
patrzące żywe słońce!


HESTIA


Pochodnię weź!


KONRAD

bierze z jej ręki pochodnię płonącą

A może wy nie wiecie,
co to znaczy pochodnia?
Że ją dałem do ręki kobiecie,
co ogniska-ołtarza strzeże?

Wy dziwicie się może,
że Konrad z jej ręki ją bierze,
że święcić kazała noże,
a noże święcić znaczy: zbrodnia!?

Pochodnia, ogień, światło, żar
świeci i razem[77] spala,
i ciepła razem niesie dar,
i pożarami w gruz obala.

Rozjaśnia, ale niszczy razem;
ogniem żyjącym zabić zdolna.
Płonąca, jest tą żywiołową siłą,
którą posiada DUSZA WOLNA.

Płonąca, jest tą ducha władzą,
której sile ciało podlega,
potęgą, — duchy, gdy się gromadzą
w niej alfa myśli i omega.

W niewiadomości człowiek żyje,
w niewiadomości błogosławion.
Płomień ten boski kto odkryje,
potępion może być lub zbawion.

Gdy straci żarów świętą siłę,
choćby w ofierze dla narodu,
mniema, że ogniem go ocali, — —
dościgną mściwe Erynije[78],

doścignie Sęp wiecznego głodu:
wieczyście dalej, co jest dalej?
co będzie dalej, za wiek, wieki?
Im bliższy wiedzy, tym daleki,

coraz to dalej bieży, leci:
ogniem się własnym spala, — świeci!
to są te gwiazdy, co spadają
w noc. Patrzycie w nie: — — Znikają.

### W KATEDRZE NA WAWELU

Za podniesieniem zasłony do aktu trzeciego, z głębi sceny słychać rozmowę dwóch osób znajdujących się w grupie gromady, przy której stoi Geniusz.

GŁOS 1


A cóż Konrad?


GŁOS 2


Mam najzupełniej to wrażenie, jak gdyby wśród nas był.


GŁOS 1


Jeno[79] nie widzimy go.


GŁOS 2


Owszem widzimy go, chociaż go nie ma. Dowodem rozmowa; czyli że niejako obecną jest jego myśl.


GŁOS 1


Dusza.


GŁOS 2


Myśl!


GŁOS 1


A jego myśl dalsza? Nie jestże ona potrzebną tu?


GŁOS 2


O tak, jest.


GŁOS 1


Ale jego samegoż myśl dalsza, jakiej my się nie możemy spodziewać ani domyślać?


GŁOS 2


Jakaż to myśl?


GŁOS 1


Niespodzianka, którą odnośnie do siebie, on jeden wnieść może.


GŁOS 2


Ta niepotrzebna. Ta nas nic nie obchodzi. Co ona nas może obchodzić?


GŁOS 1


Więc ta nasza obojętność dla niego…


GŁOS 2


Nie. To uświęcenie jego właśnie, uświęcenie — które jego myśli rozwój jemu samemu wyrywa!


GŁOS 1


Że on… Cóż z nim się dzieje?


GŁOS 2


Co z nim się dzieje? On sam niknie i ginie, rosnąc w nas.


GŁOS 1


Jakże to?


GŁOS 2


Zapala płomienie, przy których gaśnie sam, bo płomieni tych jest ogrom i burza, i płonący las.


GŁOS 1


A on zginie w dymie.


GŁOS 2


On zginie tym, co było w nim złego i niepotrzebnego, i dodatkowego.


GŁOS 1


Co?


GLOS 2


Życie z tym wszystkim, co mamy my.


GLOS 1


Więc my…


GŁOS 2


My musimy pozostać!


GŁOS 1

czyni maskę i gest zadziwienia

GŁOS 2


Bo tegoż on żądać nie mógł, by nas wyruszyć z posad, by nami zatrząść, nas burzyć.


GŁOS 1


Wtenczas żyłby on.


GŁOS 2


Tym, co zbudziło jegoż samego i jemu dało…


GŁOS 1

z maską i gestem zaciekawienia

GŁOS 2


Klątwę!


GENIUSZ

który był stał przy tej grupie mówiących i słuchał; teraz odwraca się od nich i ku innej grupie się zwraca

MUZA


Wszystko, czego się tknę,
w mych rękach mrze
i pięknem wtedy mnie niewoli,
gdy kres się zbliża doli
i resztki życia w grze.
Do tęsknej oto lgnę niewoli,
gdy wspominanie Sławy boli,
gdy ogień cały w jednej skrze.

Iskra jedyna, gdy dogasa,
cała jej wtedy widna krasa,
ja wtedy ku piękności drżę.

O Piękno! Duszy tajemnica:
ostatnie chwile skonu,
gdy róż śmiertelny barwi lica
i znika jak gasnąca świeca,
w półdźwiękach i półszeptach tonu.

Weselcie się, w tej melankolii piękno,
gdy serca smętkiem oddźwiękną,
ja będę wtedy waszą panią,
a wiedzcie, żem jest tą, co wy tęsknicie za nią.


————————


Już Geniusz od niej się oddala,
zostawując jej myśl nieskończoną,
ku innym idąc, których skala
myśli być ma znów podniesioną
o ton, więc rękę władnym ruchem
wzniósł i już włada nimi: duchem.

KARMAZYN


Zdobędziem się na wielki czyn.


HOŁYSZ


Sumienie ściga moją myśl.


KARMAZYN


Cisnę w naród, co posiąść miał mój syn.


HOŁYSZ


Cha, cha, antyczna broń.


KARMAZYN


Hej, chłopie, bierz tę karabelę.


HOŁYSZ


Hej, chłopie, bierz mój lity pas.


KARMAZYN


Gdy na narodu staniesz czele,
pamiętaj nas, wspominaj nas.


HOŁYSZ


Bądź taki, jacy myśmy byli.


KARMAZYN


Cha, cha, wyucz się naszych wad.


HOŁYSZ


Otośmy siłę w tobie odkryli.


KARMAZYN


Bierz karabelę…


HOŁYSZ


Lity pas…


KARMAZYN


Niech cię Najświętsza Panna chroni,
Będzieszli ciekaw, jak masz użyć tej broni?


HOŁYSZ


Cha, cha, — dłoń dajcie do mej dłoni.


KARMAZYN


Zdobędziem się na wielki czyn!


HOŁYSZ


Nasze błędy posiędą oni.


KARMAZYN


Zabierzcie, co miał wziąć mój syn.
Podajcie ręce — idziem wraz.
Cha, cha, gdy niczym nasza rola,
przynajmniej was pociągniem w grób.

Jedneśmy razem żęli pola
i jeden nasz był żywny żłób.
Dziś się nam wspólna rodzi wola,
gdy bierzem na ruinach ślub.

Znaj, mości chamie, co to szabla.
Szabla to jest szlachecka broń.
Siekierą Kain zabił Abla,
więc Bóg »przeklinam« wyrzekł doń.

Zaś szlachcie Bóg dał karabele,
pohańców bić, po pyskach tłuc,
wylecieć na husarii czele,
wszystko oporne zwalić, zmóc.

Mieć Boga w sercu, wy go macie,
możecie kość niezgody wziąć.
Bierz karabelę, chamie bracie
i za pan brat ze szlachtą siądź.

Niech, mościdzieju, Bóg zna pana,
że jesteś cham sam Bóg to dał,
do herbu biorę dziś acana,
byś ty i Bóg mą łaskę znał.


Karmazyn i Hołysz biorą karabele ze stołu i rozdają je gromadzie chłopów, którzy stali za ich krzesłami.

Lecz Geniusz, który przy nich stał,
z ręką nad nimi podniesioną,
porzucił był ich już,
ku innym idąc, innych dusz
władzę w swą biorąc dłoń święconą.

KAZNODZIEJA


Bracia, orzeł zakrył moje oczy,
skrzydłami mię po oczach uderzył.
Mrok przed moimi oczami
i strach we mnie,
jakobym już nie wierzył —?

Ktoś przede mną olbrzymi stanął
i przesłonił jasność mych dróg
i nie wiem —
li to Szatan czy Bóg —?
Czy chcecie, bym się z nim zmierzył —?
Czy będziecie mnie wierni,
gdy ja zachwieję się i padnę u jego nóg,
niewiedzący —?
Czyli[80] chcecie być z panów myśli, czyli sług!?
Czyli wielcy — czy mierni —?
Czy wierzycie w to, że Słowo moje
płonącym było zarzewiem,
ja więc ogniem szczerym płonący,
noszę świętych znamię, —?
Czyli że kłamię —?
— — — — — — — — — —


Geniusz od nich się oddala,
zostawując ich myśl zawieszoną,
ku innym idąc, których skala
myśli być ma znów podniesioną
o ton, więc rękę władnym ruchem
wzniósł i już włada nimi: duchem.

MÓWCA


O bracia, serce mnie boli.
Niechaj mnie chór wasz okoli.
Podajcie ręce, — zimne wasze dłonie.
Myśl, jaka była w nas
I w naszej wspólności…
tonie…

Czy wy czujecie
tę dal nieskończoności,
która przed moim wzrokiem —?
Podzielę się z wami Słowem:
Oto przeznaczeń wyrokiem,
jak sądzę, widzieć mi dano:
zginiecie.

Radujcie się, — widzieć mi dano…
Dłoń się czyjaś nad moje czoło
pochyla…
Czy wstąpił kto w nasze koło…?

I mówię wam, że zaprawdę to chwila
wielka, gdy do was mówię…
Radujcie się, przed moim okiem
dal widzę nieskończoności.
Dusza się moja rozszerza
i płynie jako cień we wszechświecie…
Czy wy za nią pójdziecie —?
— — — — — — — — — —


Lecz Geniusz od nich już daleko,
już ku innym się ludziom zbliża,
już swoją je otoczył opieką
i dłoń ku czołu ich poniża;
to znów nią nad nimi zatoczy
szeroki, wielki, pełny ruch
i znów jest władcą wielki Duch.

PRYMAS


Klęczycie u moich stóp, a oto duch mój w męce. Klęczycie u moich stóp, o bracia moi. Czoło moje pokryła chmura i oto ręka czyjaś przesłania mi oczy.

O bracia moi, otoście ze mną w świątyni, — a modły nasze mrą na ustach moich i słyszę inną mowę duszy mojej: mowę serca.

Proch jestem i nędzarz jestem w purpurach, — a najboleśniejszą dla mnie: purpura wstydu, bijąca ogniem na twarz moją.

Polskę miałem wam dać! — Czymże są te sztandary, które chylicie nad moją głową. Oto łachmany, nad którymi Bóg nakreślił krzyż.

O bracia! Jak uratuję serca wasze? dusze wasze? O bracia! bracia, grób widzę wielki przed wami i przede mną.

Dłoń jakowaś przesłoniła mi oczy.

O Panie! O Chrystusie! — Nad narodem moim noc i mrok zapada, — nad narodem moim, klęczącym u grobu.

O Chrystusie! Czyjaż to ręka? Chrystusie! Wielkość to i Świętość twoja w męczeństwie naszym żyjąca.

Z kielicha daj nam pić — Śmierć naszą w twoim domu.

Klęczycie u moich stóp, — a duch mój w męce. O bracia, podajcie mi dłonie wasze. Oto ręce moje, dłonie moje na błogosławieństwo nad głowy wasze: — wielcy w Chrystusie!


CHÓR


Amen.


————————


Już Geniusz odszedł od nich z dala
i inne duchy już zapala
i nad innymi wznosi ręce,
duchowej je podając męce:

STARZEC


Czy uważałyście, że od chwili mrok jakoby coraz gęstszy pada w załomy sklepień i po olbrzymach tych ciosanych ku nam się osuwa, nas w cienie i mroki grążąc[81].


CÓRKI


Głosu twego chcemy słuchać ojcze, ale głos twój to jakby już głos cudzy. Drżysz i niepokój snać[82] wstąpił w ciebie.


OJCIEC


Widzicież wy go? Przed nami stoi, a dłonie obiedwie nad głowy nasze kieruje. On to nad myślą naszą zaciąży. Będziemy wszystko-rozumiejący, jak ci, ku którym idzie Śmierć.


CÓRKI


Ślubujemy się Śmierci.


GENIUSZ

Jest mowa jego cicha przy słów wadze,
słuchana; zmilkli, czują władzę
głosu i władzę słów tajemną.
Scena się z wolna staje ciemną:
mrok padł na ludzi i na ściany
a naród w niego zasłuchany.


I nie wszystko zawdy powiem wam. — W waszych rozmowach, myślach i czynach jest wiele z tego, czym jestem ja i co ja czuję.

Ja waszych tych serc mówiących słucham i świadkiem jestem języków waszych obrotu wprawnego, a obecnością moją podnoszę was i myśl waszą uświęcam. A gdy myśl się zatraca, gubi, marnieje, na codzienną zamieszana strawę, zaś duchowa dań jej tylko rozczynem będąca, — mnie później rani i kościół mój burzy… w kościoła mego ściany bije taranem powszedniości pospolitej — odwrócę się odeń zraniony i to jest ten grot, który mi ranę zadaje śmiertelną. — Żyjcie wy, na śmierć moją patrząc. — Odejdę precz — precz ku mej krynicy wieczystej. — Odrodzi ona mnie ku wierze nieśmiertelnej…

Uderzcie!!

Nieśmiertelność zyszczę[83] przez śmierć, którą mnie zadajecie.


Postąpił kilka kroków i pośrodku nich stanął.

Jest mowa jego cicha przy słów wadze,
słuchana; zmilkli, czują władzę
głosu i władzę słów tajemną.
Scena się z wolna staje ciemną:
mrok padł na ludzi i na ściany
a naród w niego zasłuchany.


Podnieście się duchem ze mną,
wzlećcie duchem za mną,
ponad noc duszną i ciemną,
rzucajcie ziemię kłamną.

Powiodę was do górnych sfer,
do szczytów, szczytów ducha;
gdzie Wielkość nawy dzierży ster
i kędy Wieczność słucha.

Wprowadzę was w świątynię, tum
potęgi waszej, waszych dum.
Wewiodę was nad groby łez,
byście nikczemność widząc ciała,
ujrzeli okiem żywym KRES:
Śmierć, która cuda działa!

Czegóż wy chcecie, czego z ziemi,
żądzami żarci niesytemi — — !?
Czegóż wy chcecie, czego z roli
oracze nędzy, marnej doli,
niewolne duchy wrosłe w ziem?
O innym lepszym świecie wiem!
Pójdziecie za mną, — wolni tam!,
gdzie Duch jest panem sam,
Gdzie Duch rozpęta wasze skrzydła,
mieczem Anioła przetnie sidła
i pęta wasze spadną z rąk:
przez mękę kaźni zbyjcie mąk!

postąpił ku przodowi sceny

Przyjmiecie tutaj z mojej dłoni
pokarm i napój niepamięci.


Postąpił, pochylił się i podźwignął ciężkich, spiżowych drzwi, wiodących w tej części katedry ku grobom królów i bohaterów Polski.

Jest mowa jego cicha przy słów wadze,
słuchana; zmilkli, czują władzę
głosu i władzę słów tajemną.
Scena się z wolna staje ciemną:
mrok padł na ludzi i na ściany
a naród w niego zasłuchany.


Słuchajcie, skoro dzwon zadzwoni,
zejdziecie ze mną w sklep podziemny,
gdzie żyje duchem świat tajemny. — —

WIELKOŚĆ was ducha ujmie mocą,
zapanujecie nad Nocą,
już wyzwoleni, wniebowzięci,
zwoleni duchem, wyzwoleni!
Śmierć wam wołana przywrze oczy.
Za mną wstępujcie — oto droga,
nim świt się blady zarumieni,
dopokąd szarość światła mroczy. —
Tam mieć będziecie Polskę świętą,
wybraną POLSKĘ, wywróconą,
z marnoty życia wyzwoloną,
z Ducha, z Ducha poczętą!!!

Tam wielkość! Wielkość tam was woła!
Przez wrota grobu do KOŚCIOŁA!!!
Weźmijcie wieńce róż na czoła!
Ta jedna, jedyna, droga:
przez artyzm, wielkość i Boga.


CHÓR


Oto Śmierć!?


GENIUSZ


Oto myśl szczytna
na wyżynach niedościgłych lotu.
Patrzcie, kędy łuna błękitna…


CHÓR


Przepaść grobu?! Stamtąd nie ma powrotu?!


GENIUSZ


Przepaść! — Stamtąd nie ma powrotu
do marnych, niskich progów.
Będziecie godni Bogów:
gwiazdami śród gwiazd kołowrotu.


CHÓR


Ta jedna, jedyna, droga?


GENIUSZ


Wieczność was słucha,
wyzwoleńcy, zwoleńcy Ducha
i czynów waszych czeka.
Byście, słowem walczący szermierze,
do Boga podnieśli człowieka,
Śmierci przyjmując przymierze.

Oto wyzwoleni od miecza,
oto wyzwoleni duchem,
pod przemocy bezsilnej obuchem,
w kajdanach na rękach, drżący,
wy trwożni, — wy zmartwychwstający!
gdy gaśnie w was małość człowiecza, —
będziecie: Kościół-Zwycięski
nad ludzkie nędze i klęski.

Krew żywą wziąłem do czary
na TOAST wielki i górny:
za Polski Śmierć-Odkupienia,
za Polski krzyżową mękę.

Wy, duchem zespoleni wodze,
zstępujcie ze mną w podziemie,
kędy przeszłość stawiła swe urny
popiołów — na naszej drodze
do wieczystych zacisza kościołów.
Ta jedna, jedyna droga.


CHÓR


Mistrzu! przez Śmierć!? przez Boga!


GENIUSZ


Ta jedna, jedyna droga!!


CHÓR


Grobowce, trumny, cmentarze!


GENIUSZ


Tam oto stawiłem ołtarze!


CHÓR


Zgnilizna, próchna i trumny!


GENIUSZ


Tam oto stawiłem kolumny,
w granitach kute we skale,
zaklęte czarem stuleci
we wiecznej, wieczystej chwale.


CHÓR


Wiedziesz w spiżowe podwoje!


Dzwon bije.

GENIUSZ


Oto uznaję was dzieci
i państwo oddaję moje!
Czara złota, róg złoty w mej dłoni:
Słowo święte, święta duchów Sprawa.
Przychylcie ust do napoju
zbędziecie trwogi i lęku.


CHÓR


Róg złoty, wieczność pokoju.


GENIUSZ


Słyszycie: oto dzwon dzwoni — —


Roztwierają się na oścież wielkie podwoje katedry i Konrad wpada.

KONRAD


Stójcie!! Pochodnia w mym ręku!!!
………………………
podbiega naprzód
Sława! narodzie! Sława!!!
……………………..
Krzyżowej męki upiorze!
Nienawiść niosę palącą!


GENIUSZ


Przeklęty! Nie posłysz poszczęku.
kto w ślad za tobą goni.
Nie posłysz zgrzytu i jęku
i ognia palących skroni
nie zaznaj…


KONRAD


Pochodnia gorze!!
Krwi wołam! Chcę święcić noże!
Zwodziłeś duszę daremno:
ukazywałeś mi niebo;
groby otwierasz przede mną.


GENIUSZ


Spokojność zabijasz twoję.


KONRAD


O spokój duszy nie stoję,
gdy marną kupiony dolą
I kala ręce niewolą.


GENIUSZ


W pokoju ducha ma władza:
naród Chrystusem odradza.


KONRAD


Krzyż przeklnę, Chrystusa godło,
gdy męką naród uwiodło.
Dla mnie żywota Prawo!!


GENIUSZ


O Sławo!!


KONRAD


Ty ze mną Sławo!!
Zwyciężaj siłą płomienia!
Ta jedna jedyna droga!

Pochodnią uderza w rękę, w której Geniusz trzyma wzniesioną czarę złotą. Czara wytrącona upadła w czeluść grobów królewskich. Konrad chwycił drzwi grobowe, przywarł i zatrzasnął nimi zejście do podziemi, a rygle żelazne przetknął płonącą pochodnią, która tu zgasa.

Na wrotach grobu stoję!
Państwo zdobyłem moje!!!!
Sława, narodzie Sława!!!

Teraz stanął na wrotach do grobu,
na brązowej spiżowej pokrywie, —
gorejąc, — tchem jednym wymowy
w Geniusza uderza słowy,
w wybuchów strumiennym porywie:

Harpio narodu! siły ssiesz nasze i spalasz je w czczy dym!

Tyżeś to wzeszła nad domostwa, nad chaty, nad naszymi panująca mężami. Widmo niedościgłe duszy stęsknionej, — po obłędnych wodzisz manowcach, a nad grób i czeluść grobową żywe, spragnione przywodzisz. Oto chcesz je pogrążyć w niechybną NOC ŚMIERCI, w niechybną NOC ZATRACENIA!

Precz przeklęty! — Serc naszych tyranie, władco nieubłagany, każesz nam się wyrzekać, co rola dać może orana i który chcesz, byśmy owoc wszelki od ust odjęli.

Precz ty… chcesz przychylić nam do ust czary trucizną pełnej, czary jadem pełnionej, która jest przeszłością naszą występną i bolesną i ta nie będzie naszą krwią, krwią nas żywych i napojem.

Precz! Chcesz, abyśmy pamięć wlekli w mąk kaźnie i więzienia i wyrzekali się blasku dnia dla litości onych, co marli męczeni, a ginęli katowani, — tych dola nie naszą będzie dolą ani wołaniem.

Wołaniem oto naszym zwycięstwo!

Zwycięstwo Hasłem i Wolą!

ZWYCIĘSTWO! — nie to, które wyrzeka się ciała i krwi i mocne się być zapowiada anielskimi skrzydły, a jego oblicze trupiego wdzięku tchnie urokiem zabójczym.

Zwycięstwo! niosę ze krwi i ciała, z woli żywej i żywej Potęgi, —

mocne wolą nad świat władającą, wolą, co ze mnie jest

i przychodzi ZWYCIĘŻAĆ!!

Czas jest i godzina dopełniona!

Precz!!!

Katedra rozświetla się kolorami.

Znam twoje gusła i hasła, widmo upiorne zagasłej przeszłości, cieniu, — błądzisz śród głazów i kolumn świątyni.

Oto Wawel! Wawel!! Otoś stawił przede mną grobowce, posążne postaci rycerzy, — legli w sen kamienny, powieki ich przymknięte na dolę i żywot nasz!

Złudo wielkości! oto chcesz ująć nas sidłem piękna, co zamarło i zgasło i jęk chcesz obudzić w piersi naszej, a nie wołanie radości!

Złudo! kłamanym wiążesz nas szczęściem i potęgą nas uwodzisz kłamaną! Wielkość ta twoich posągów to fałsz udany i zwodliwy! nie bije tam serce w onych, ani z głazu nie drgnie ku nam żądza, by wzgardą, nienawiścią i zemstą chciała nas budzić

i czyniła z nas męże!!

Precz!!

Kochanku ruin i zapadłych uroczysk chwalco! tyżeś nas wwiódł w bezdroże rozstajnych dążeń, uwodzicielu!

Piewco dróg błędnych i stróżu labiryntów, wodzisz na pokuszenie miłość naszą i miłość naszą zatruwasz! w uwodne powiódłszy sienie, sklepiska, skąd wyjścia nie masz, jeno ogniki świecące próchnem.

Czarodzieju! mamidłem bawisz myśl i duszę kołysasz[84] snem wspomnień. W państwie twoim czarów wszędy Śmierć jeno ta: wieczysta i nieśmiertelność dająca.

Przeklęty! najlepszą brać zabiłeś moją i ranisz jadem smutku.

Radość głoszę i wesele!

Wyrzekam się ruin i gruzów, i złomów wielkości, której oto Śmierć mocarką!!

Precz!!!!

Poznaję cię ćmo krasa[85], pasożycie dusz, szarańczo złowróżbna.

Tyżeś mrowiskiem opadła w najmilsze oczom zagony; igra to i bawisko[86] twoje.

Pieścisz mnie i usypiasz, dnie rabując niezwrotne, a rękę moją wstrzymujesz?

Nie uwiedzie mnie szept wiślany
i fala wierzchnia, która kłamie,
czyje ją kolwiek wiosło łamie,
temu powolnych chyli grzbietów, —
nie zwiedzie poszept oczeretów,
trzcin chwiejnych, łóz, szuwarów;
czyja je kolwiek dłoń skuje
w rózgi liktorskie Cezarów…
sługa jarzma nie czuje!!!
Ty chcesz, bym do cię przypadł w jęku
i słuchał szumów, śpiewów, gwaru
i w zasłuchaniu wstrzymał ramię,
uśpiony słowem twem szeptanem.
Ty chcesz mnie stłumić mocą czaru
i miłość dać, co czynom kłamie.
Musisz być moją, mnie niewolna
ja muszę twoim Panem.
Przez serce socha przejdzie rolna,
przez pierś twą ORKA, — płużny miecz!
POEZJO PRECZ!!!! JESTEŚ TYRANEM!!


CHÓR


A kto prośby nie posłucha, —
W Imię Ojca, Syna, Ducha:
czy widzisz pański krzyż!
Śmierć niosłeś w twym napoju,
zostawże nas w pokoju!
A kysz, a kysz, a kysz!


Miarowym słowem chór powtarza,
miarowa ozwie się muzyka.

We dźwięku tej muzyki Moniuszki,
przy której owe w Dziadach duszki
znikają na zaklęcie guślarza, —
ten, przeciw komu chór zwrócony
i krzyż w powietrzu zakreślony:
Geniusz-Prospero znika.

(Nie jest to wcale ten Prospero
ze Szekspirowskiej znanej Burzy;
różni się odeń choćby cerą,
jak o tym mowa w pierwszym akcie;
zresztą go widzieliście w trakcie
aktu trzeciego, gdzie był dłużej.

Prosperem ja go tylko nazywam
ot tak, przez literacką swadę,
żeby zaznaczyć, że nie zrywam
z tradycją teatralnych manekinów,
niegdyś żywych, a dzisiaj niezdolnych do czynów.

Nas przecie Szekspir nie poruszy,
bo najmniejszego nie miał cale
pojęcia naszej POLSKIEJ DUSZY, —
choć wszystko inne doskonale
znał i przedstawił, i określił;
to przecie tę mu wytknę wadę,
że nic polskiego nie wymyślił;
jednak to nie jest żadną wadą,
bo dla mnie żyją te postacie.
Was, gdy dziś polską znam plejadą, —
cóż angielskiego w sobie macie?)

Tutaj zapadła kurtyna,
ale jest to kurtyna z gazy.
Sztuka grana się kończy;
nie kończy się myśl Konradowa.
Wszyscy inni wychodzą z ról,
pozostają w kostiumach.
Rozbierają dekoracje i płótna,
odstawiają je w kąty…
Rozświetlono znów pełne rampy.
Pełne światło pada na scenę.

KONRAD


Zawrót — tam lecę, kędy gwiazdy płyną,
w rydwan wstąpiłem siłą, — naprzód — drogi giną
we mgłach — ha cóż to — świetlna zawierucha!
Automedonie[87] lejce dzierz, — nie słucha.
To ja sam, — ha! poniosły rozszalałe konie. —
Zachwiał się — pada — ha — Automedonie!
Lecę ponad przepaście… tysiąc lat…


AKTOR


On bredzi.


KONRAD


Prawdę rzekłem!!!


REŻYSER


Co znaczy?


MUZA


Kto przez niego gada?


KONRAD


Kto to przeze mnie mówi…? Duch rzekł, że nawiedzi, jeżeli to, com przyrzekł… Cóżeście słyszeli? Oni mię podsłuchali — i myśl mą wydadzą.


MUZA


Skończyłeś rolę — cóż to — jeszcze rola?


KONRAD


Rola — rola skończona? Wasz umysł tak dzieli
myśli na rolę i nicość powszednią,
że skoro rolę wypowiecie gładko,
deski sceniczne spod stóp wam uciekną
i rola najpiękniejsza staje się wam brednią.
Nędzarze!


MUZA


Ach, oszalał Konrad.


KONRAD


Moja swatko,
żegnaj mi. Od dziś moja poczyna się wola.
Zdobyłem dzisiaj władzę ponad twoją władzą.


AKTOR


Chory?


KONRAD


Co wy za jedni?


AKTOR


Już nas nie poznaje?


MUZA


Konrad improwizuje.


STARY AKTOR


Żartuje.


REŻYSER


Udaje.


AKTOR


Nie znasz swoich aktorów?


STARY AKTOR


Przyjaciół…?


KONRAD


Chcę ludzi.


AKTOR


Czegoś chce?


KONRAD


Ludzi!


REŻYSER


Cha, cha!


KONRAD


Ach, to wy aktory!
Tak, — to wszystko udanie —


STARY AKTOR


Tak jest.


REŻYSER


Chwila złudy.
Teraz wieńce nagrodzą nam fikcyjne trudy.
Dobranoc.


KONRAD


W myśli iskra pożaru się ląże!
Dobranoc przyjaciele.


STARY AKTOR


Dobranoc, mój książę[88]!


KONRAD


Sceniczne widowisko — patrzaj się, Horacy:
wieszli[89] dla kogo teatr?: — pułapka na myszy.
Oni sami się wskażą: nikczemni i podli.
Sumienie gryźć ich będzie, rumieniec ich zdradzi.
Radujmy się, Horacy!


STARY AKTOR


Dokąd to prowadzi?


KONRAD


Oto wynoszą graty, sprzęt, złudną tandetę!
Wiesz, co to wszystko znaczy?


STARY AKTOR


Do domu się śpieszę.


KONRAD


A teraz będzie scena, gdzie Klaudiusz się modli.


STARY AKTOR


Trzy arkusiki, farsa, muszę być na próbie…


KONRAD


Reżyserze — o, widzisz tę w laurach kobietę:
Muza, posiadła serce, — myśl mą wyzwoliła;
czegóż ona się kłania?!


REŻYSER


Otrzymała wieńce.


KONRAD


Czegóż tak ciągle dyga? Do ust wznosi ręce?


REŻYSER


Wzruszona jest, — dziękuje za uznania tyle.
Moment jedyny szczęścia: oklaski przez chwilę.


KONRAD

do Starego Aktora


Cóż to? Nie w roli?


STARY AKTOR


Rola mnie nie żywi.
Przy tym o mnie nie dbają i na mnie są krzywi[90].
Ja nie dbam. — Już skończyłem. Już na nic nie czekam.
Nawykłem do tych desek. Mogę precz. — Odwlekam.
Goniłem niegdyś sławę, grywałem Hamleta.
Nowe dzisiaj Hamlety. — Dom. — Dzieci. — Kobieta. —
Sława artystów! Niedziwne mi wieńce.
Miałem ich pełne dwie, o te dwie pełne ręce,
gdy mój święciłem dzień trzydziestu lat na scenie.
Oklaski miałem ich, uznanie i znaczenie.
Efemeryczne to, przez jeden wieczór lamp,
a gaśnie, gdy pogasną skręcone rzędy ramp[91].
Zanieśli do dom kwiaty. — Rodzina już się zbiegła.
Patrzaj, co przyniósł tata! To mąż mój!? To mój syn!?
A serce żonie rośnie, jakby gdzie złotych harf
muzyki zasłyszała. Oklaski w uszach dzwonią.
A matka moja idzie, staruszka, — (przy nas żyje) —
i patrzy się po kwiatach, napisach szumnych szarf
i pyta: »to te kwiaty dla ciebie, skąd to, czyje?
Mój synu — mówi matka — ho, to twój ojciec z bronią
walczył za świętość naszą i zdobył się na czyn…
(Legł w sześćdziesiątym trzecim; dziś zapomniany grób)
nikt wieńców mu nie dawał, nie rzucił kwiatu, świec…«
Mój ojciec był bohater, a ja to jestem nic.
W błazeństwie dzieł udanych, w komedii wiecznej prób,
ja się rumienię, wstydzę, wstyd biorę wasz do lic…
Mój ojciec był bohater, a my jesteśmy nic!


KONRAD

do kogoś w kostiumie


Marszałku, załamałeś ręce, Wawel, Wawel burzą!


AKTOR

zagadnięty


Myślę, by sztukę skrócić, gdy jutro powtórzą,
w momencie, kiedy Konrad wychodzi na scenę.


KONRAD


Chcesz mnie skrócić o głowę.


AKTOR


Kwestie trzy lub cztery
ze stanowiska sceny, reżyser wykreśli.


MUZA


Jak to, — chcesz biżuterie dać poprawiać cieśli.


AKTOR

do Muzy


Wszakżeż dyjadem nosisz z fałszywych kamieni.


REŻYSER

pokazując Aktora


On o czym innym myśli, wiecznie roztargniony.
W duszy nosi świat inny, innym otoczony.
Wszystko się załagodzi — wilk i owca syta.
Sztuka będzie, gdy przyjdzie publiczność i kwita.
Teatr dla publiczności jest — publika ceni.
Trzeba umieć ją zająć, — entuzjazm jest, jeśli
ktoś umie na tych strunach zagrać jak na harfie;
jeśli nie umie, nie ma na co się porywać.
Gadaj sercem, a będą głową przytakiwać,
jak gdybyś sercem grał…


MUZA


Depcesz po szarfie!


REŻYSER


Ach wstążka…


MUZA


Półjedwabna!


REŻYSER


Ach fręzle!


MUZA


Półzłoto.


REŻYSER


Tak — półszlachetne dusze, półwiara z półcnotą.


KONRAD


Któż tamten, co się wita, tak żywo witany?


AKTOR


Redaktor, głos opinii.


KONRAD


Głasnął ją po twarzy…


AKTOR


To jest jego kochanka.


KONRAD


Muza?


AKTOR


Po spektaklu.


KONRAD


Na jego się ramieniu wspiera, kokietuje…?


AKTOR


My to widzim co wieczór.


KONRAD


Ofelia? Maryla?!


AKTOR


Talent jej się rozwija.


KONRAD


Gdy duch się marnuje.
Gdzie żem zaszedł? Co chciałem uczynić? —
Czym będę?
Przyniosłem wam pochodnię, — —
zabroniłem grobu!
Jakżeż wy to żyć chcecie — — —?


MUZA


Wielkość ty zdobyłeś.
Marnotrawco! — i czemuż wraz pochodni zbyłeś?
Przeciwnik urojony! — Oto żeś bez godła!


KONRAD


A wieszże ty, artystko, że artyzm jest maska?
W czyim ręku Prospera tajemnicza laska,
ten jest władcą, — na SCENIE, — reszta marność podła.
Wielkość i znowu wielkość — kwiat na polskiej roli.
Wielkość, wielkość, dla której jęczymy w niewoli.
Hej rekwizytor!


REKWIZYTOR


Do usług.


KONRAD


Łuczywo!


REŻYSER


»Pochodnię« dla tej pani.


REKWIZYTOR


Ze światłem na drucie.
Hola chłopcy, dajcie no z kąta pakiet nowy.
Raźno, chłopcy krakusy, a śpieszcie się żywo!


MUZA


A w istocie, Konradzie, myśl miałeś szczęśliwą,
bo taką oto scenę zagrać wypadało:
że ty, porwany dźwiękiem słów własnej wymowy,
że ty prowadzisz gdzieś w przyszłość wspaniałą,
którą słowem byś suto ustroił i wierszem,
w znaczeniu jak najgłębszem, w pojęciu najszerszem,
idąc niby na czele, tłum za tobą niby…
Wszystko byłoby piękne, cudowne…


KONRAD


Jak gdyby
rzeczywistość


MUZA


Na scenie udana symbolem.


KONRAD


O symboliczne kłamstwo, świeć nad całym polem!
Mów, mów — widzę, że płoniesz.


MUZA


…Braknie mi talentu…


KONRAD


Ty go masz!


MUZA


Oto biorę finale momentu: —
Za mną! Ja wam ukażę nowe ideały,
nowe świecące słońca, gwiazd roziskrzę krocie;
stubarwne tęcze rzucę, jako most, pod nogi.
Którzyście dotąd żyli w gnębiącej ciasnocie,
w trudach na drodze życia wiązani daremnie,
nie sięgli ku wyżynom, powiodę do chwały!
Frazesem z was uczynię mocarne półbogi!
Ja będę wielkość przez was, wy wielcy przeze mnie!


CHÓR


Brawo!


REDAKTOR


Ave regina, debiut znakomity!


KONRAD


Prostytucja!


REŻYSER


Reklama! półśrodek konieczny.
Oto rzeczy wieczystych porządek odwieczny:
przez chwilę na koturnach — resztę czasu boso…
Ogień ten prometejski, skradziony niebiosom,
przez różne idzie ręce — każdego pogrzeje,
jak świętość odpustowa — rozdany, maleje,
ale jest prometejski!


KONRAD


Kramarze świętości!


REŻYSER

z wyrzutem ku Konradowi


To droga samolubstwa — tam droga miłości.


KONRAD


Nienawidzę!


REŻYSER


Skręć rampę!


MASZYNISTA


Gasić światła!


AKTORZY


Ciemno!


KONRAD


Cóż to, ront[92] pod bramami?


REŻYSER


Zamykają bramy.
Cóż to chcesz sam pozostać?


KONRAD


Któż miał zostać ze mną?


REŻYSER


Czyli czekasz na kogo —?


KONRAD


…Spotkać się tu mamy…


REŻYSER


Mówisz niejasno…


KONRAD


Powód, że rampy zgaszone…
Czy ty kiedy widziałeś je — te potępione…?


REŻYSER


Mam już dosyć teatru, wracam do rodziny.
Tu jest pustka — — —


KONRAD


Minęły moje trzy godziny
w tej pustce, — oto mija godzina przestrogi.


REŻYSER


Na flecie grać nie umiem…


KONRAD


Możesz iść, mój drogi.


Wszyscy odeszli. Drzwi zamkniono.
Konrad pozostał w ciemnej hali.
W zegar na wieży uderzono
na północ. — Ginie dźwięk w oddali.

KONRAD


Sam już na wielkiej pustej scenie.
Na proch się moja myśl skruszyła.
Wstyd mię i rozpacz precz stąd żenie[93]. —
Na Świętym Krzyżu północ biła.

Kędyż się zwrócę? Wszędy nicość,
wszędy pustkowie, pustość, głusza;
tęskni samotna moja dusza
i nad mą dolą płacze litość.

Z czym pójdę do dom, smutny, biedny?
Na proch się moja myśl skruszyła:
niewolnik wielkiej myśli jednej,
w niej moja niemoc, moja siła.

Czy jesteś Polsko — tylko ze mną?
Sztuka mię czarów siecią wiąże:
w Świątynię wszedłem wielką ciemną, —
dążyłem, — nie wiem, dokąd dążę.

Pogasły światła, co świeciły,
rzucone w płócien wielkie łuki,
łachmany, co świątynią były.
Jak wyjdę z kręgu czarów Sztuki?

Sam jestem w wielkiej scenie pustej.
Głucho odbija podłóg echo.
O lęku, — tyżeś mi pociechą…
Noc rozwiesiła czarne chusty —

Jak straszno — tam w tych ścian oddali
zda się, że nocy przestrzeń ciemna. —
Sam jestem, — wstyd me czoło pali:
jedyna siła, moc tajemna.

Przekleństwo łzom! krew pali skroń —
przekleństwo łzom! — krwi!!


Otwiera się głąb sceny.

CHÓR


Bywaj! — goń!


KONRAD


Desek rozwarły się upusty.
Spod ziemi wstają!!!


CHÓR


Bywaj! goń!!


KONRAD


Oblicze kryją czarne chusty
Suną spod ziemi, — szelest, szmer!
Nie mogę dojrzeć w ciemni sfer,
kto są?!


CHÓR


Na żer! na żer! na żer!


Otwiera się przód sceny.

KONRAD


Wstają, gdzie róg rozprysnął złoty,
wylęgłe z jadów, trucizn, win.


CHÓR


Na czyn! Na czyn! Na czyn!


KONRAD


Z głębin, gdzie zapadł złoty róg,
wylęgłe wstają widma trwóg!


CHÓR


Otoczcie kołem, zawrzeć krąg,
kochanka objąć wieńcem rąk,
Niech naszych dozna mąk!


KONRAD


Erynie, bóstwa, potępione,
na czoło kładą mi koronę
wężowych splotów! — Węże, haj!


CHÓR


Męczarnie nasze znaj!
Ująć kochanka zwartym kołem!


KONRAD


Węże palące mam nad czołem!


CHÓR


Gdziekolwiek pójdziesz nocą ciemną,
spętany wszędy pójdziesz ze mną.


KONRAD


Odejmij węże! splot mnie ściska!
Odejmij węże!! splot mnie dusi!


CHÓR


Kto nocą w nasze wszedł koliska,
ten węże przyjąć musi.


KONRAD


Wieniec żre oczy — wieniec pali…


CHÓR


Daj ręce — chyćcie go za dłoń!
Ty siostro bierz i wlecz.
Gdy wydrzesz oczy, — daj mu miecz!
Niech naszych dozna mąk!


KONRAD


Puszczajcie! Oczy!! — Czarna toń!
Jak ciemno! Wieniec, wieniec pali —


CHÓR


Dzierżyć go splotem rąk!


KONRAD


Podajcie dłoń, podajcie dłoń!
Zemsta! Zemsta ocali!!!
Polska jestem! wy ze mną!
Wieniec wężów mnie pali!
Chwyćcie dłoń! W oczach ciemno!
Wy ze mną!!!


CHÓR


Z tobą wszędy!
My z tobą!


KONRAD


Wszędy noc —
wy ze mną.


CHÓR


Tędy, tędy!


Erynie miecz mu w rękę dają,
a on, gdy w ręku miecz poczuje,
jako wódz zgania je i szczuje,
a one wieńcem go chwytają.

KONRAD


Gdzie droga?!


CHÓR


Ty masz moc!
Gdzie droga?!


KONRAD


Tędy! tędy!!
Za mną!!


CHÓR


Za tobą wszędy!


Już biegą w stronę drzwi gromadą,
zgłodniałych sępów chyże stado.
Zaparte wrota. Nadaremno.
Wracają znów na scenę-noc;
szukają wyjścia w noc tę ciemną; —
żelaznych wrót żelazna moc.

KONRAD


Przede mną, za mną noc! —
Za mną!!


CHÓR


Za tobą!


KONRAD


Tędy!
Potęgi ziemnych sfer!


CHÓR


Na żer! Na żer! Na żer!


Daremno! Ryglem wrota zwarte,
żelaznych wrót żelazna moc;
uderzą, głucho jękną wsparte, —
wracają znów na scenę-noc.
Ku innej stronie znów się rzucą
i bieżą, gonią i znów wrócą,
szukając wyjścia w NOC tę ciemną
daremno, zawdy nadaremno.
Już biegą w stronę drzwi gromadą,
zgłodniałych sępów chyże stado:

KONRAD


Za mną!


CHÓR


Za tobą wszędy!


KONRAD


Potęgi ziemnych sfer!


CHÓR


Nasz przysiężony brat!


KONRAD


Z wami wieczystość lat!


CHÓR


Na Żer! Na Żer! Na Żer!?


Daremno! Ryglem wrota zwarte,
żelaznych wrót żelazna moc.
……………………………………
Tu dramatowi temu koniec.
Lecz myśl, ten chybki lotny goniec,
poza ten dramat polatuje
i oto, co mi podszeptuje:

Gdy szary świt uchyli bram,
gdy pękną bron[94] zapory, kraty,
gdy Eos różanowłosa
na niebios wystąpi skłon
i pierwszy zanucą ptaki ton
świergotów rannych, —
w kościele zaczną się roraty[95], —
znajdzie się ktoś, co przyjdzie tam
z kluczami,
(może wyrobnik, dziewka bosa),
i pierwszy uchyli wrot, — — …

wtedy to w ten błękitny ranek
Konrad-Erynnis z Eryniami,
zaprzysiężony bóstwom brat,
niewolnik razem i kochanek,
wybieży w świat
na LOT,
na szary świt, w błękitny świt,
miecz w ręku mając,
wzrok wydarty,
otoczon chórem, w wieńcu żmij,
jako ten wasz czterdziesty czwarty,
w naród wołając:
WIĘZY RWIJ!!!

nieszpór a. nieszpory (z łac. vespera: wieczór) — wieczorne nabożeństwo w kościołach chrześcijańskich, tradycyjnie odprawiane o zachodzie słońca. [przypis edytorski]

gontyna — świątynia; rodzaj przedchrześcijańskiej budowli sakralnej u Słowian. [przypis edytorski]

weszedł — dziś popr.: wszedł. [przypis edytorski]

czyli — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy, czyż, czy też. [przypis edytorski]

pojęni (gw.) — dziś popr. forma: pojęli; znaczenie: zrozumieli. [przypis edytorski]

czyli — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy też. [przypis edytorski]

ramiony — dziś N.lm: ramionami. [przypis edytorski]

uwięzgłem — dziś popr.: uwiązłem. [przypis edytorski]

paść — przepaść a. pułapka na zwierzynę leśną (w postaci wykopanego i zamaskowanego dołu). [przypis edytorski]

krzesanica — urwisko skalne w górach. [przypis edytorski]

wniść (daw.) — właśc. wnijść: wejść. [przypis edytorski]

pozad — wstecz, za siebie. [przypis edytorski]

ptacy — dziś popr.: ptaki. [przypis edytorski]

pojmie — tu: obejmie, opanuje. [przypis edytorski]

wiem — tu: znam. [przypis edytorski]

zejmijcie — dziś popr.: zdejmijcie; por. jąć: wziąć, złapać. [przypis edytorski]

ubroczony — dziś: zbroczony. [przypis edytorski]

czerń (daw.) — lud. [przypis edytorski]

nieubłagalny — dziś: nieubłagany; niedający się ubłagać. [przypis edytorski]

szemat — schemat. [przypis edytorski]

dzwon Zygmuntów — daw. forma D., dziś: dzwon Zygmunta (Zygmuntowy dzwon); por. Psałterz Dawidów. [przypis edytorski]

tajnie — tajemnice. [przypis edytorski]

czyli — konstrukcja z partykułą -li w funkcji wzmacniającej; znaczenie: czy, czy też. [przypis edytorski]

będzieszli — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy będziesz. [przypis edytorski]

aspan — skrócona forma zwrotu grzecznościowego, od: waszmość pan. [przypis edytorski]

hołysz (daw., reg.) — biedak. [przypis edytorski]

acan — skrócona forma zwrotu grzecznościowego, od: waszmość pan. [przypis edytorski]

niełatwie — dziś: niełatwo. [przypis edytorski]

wżdy — zawsze, przecież. [przypis edytorski]

honor Poloniae (łac.) — honor Polski. [przypis edytorski]

pawęż — rodzaj tarczy. [przypis edytorski]

wolen krat — wolny od krat. [przypis edytorski]

wszechwłady — dziś popr.: wszechwładny. [przypis edytorski]

zyszcze (daw.) — zyska, pozyska. [przypis edytorski]

Roma locuta (łac.) — Rzym powiedział; część sentencji Roma locuta causa finita (łac.): Rzym przemówił, sprawa skończona; oznacza to, że dla wiernych kościoła rzymskokatolickiego opinia Watykanu (papieża) jest rozstrzygająca i stanowi obowiązującą regułę postępowania. [przypis edytorski]

przysiężny — zaprzysiężony. [przypis edytorski]

obrońce — dziś popr. forma M.lm: obrońcy. [przypis edytorski]

Jozua — hebr. imię, różnie transkrybowane: Jozue, Jeszua, Jezus, oznaczające „Jahwe jest wybawieniem”; tu: odwołanie do historii Jozuego (pierwotnie Ozeasza), nazwanego tak przez Mojżesza, po śmierci którego przejął on przywództwo nad ludem izraelskim, stając się sławnym sędzią i dowódcą; kiedy wojska izraelskie starły się z siłami Adonisedeka, króla Jerozolimitów, sprzymierzonego z czterema innymi królami, Bóg pomógł Jozuemu, wydłużając dzień (wstrzymując słońce) i pozwalając mu pochwycić królów wrogich wojsk oraz rozgromić ich siły. [przypis edytorski]

k'sobie (daw.) — ku sobie; do siebie. [przypis edytorski]

odzyszczę — dziś: odzyskam. [przypis edytorski]

Iksjon (mit. gr.) — król Lapitów w Tesalii, strącony do Tartaru i wpleciony w płonące, obracające się nieustannie koło; wsławiony jako pierwszy zabójca własnego krewnego (teścia Ejonousa, z tej winy oczyścił go sam Zeus) oraz jako śmiałek, który zakochał się w Herze, małżonce Zeusa i próbował ją uwieść, za co został ukarany; koło Iksjona: niekończąca się męczarnia. [przypis edytorski]

k'wam (daw.) — ku wam; do was. [przypis edytorski]

ścieżaj — na oścież; na całą szerokość. [przypis edytorski]

weźmi (daw.) — dziś popr. forma trybu rozkazującego: weź. [przypis edytorski]

stawić — tu: przedstawić, wypowiedzieć. [przypis edytorski]

czyli — tu: konstrukcja z partykułą wzmacniającą -li; znaczenie: czy, czy też. [przypis edytorski]

czyli — tu konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy też. [przypis edytorski]

czyli — tu spójnik zdania wynikowego; znaczenie: to znaczy. [przypis edytorski]

larwa (daw.) — maska. [przypis edytorski]

łupież — tu: łup; owoc łupiestwa. [przypis edytorski]

żenie (daw., gw.) — rzuca. [przypis edytorski]

grąży — tu: pogrąża. [przypis edytorski]

larwa (daw.) — maska. [przypis edytorski]

kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]

węgar — pionowy element konstrukcyjny w formie słupa drewnianego lub kamiennego, umieszczany po bokach otworu drzwiowego lub okiennego. [przypis edytorski]

czyli — tu: konstrukcja z partykułą wzmacniającą -li; znaczenie: czy, czyż. [przypis edytorski]

czyli — tu: konstrukcja z partykułą wzmacniającą -li; znaczenie: czy, czy też. [przypis edytorski]

pustosza — pustynia. [przypis edytorski]

czyli — tu: konstrukcja z partykułą wzmacniającą -li; znaczenie: czy, czy też. [przypis edytorski]

wstopnie — dziś: stopnie; por. daw. wschody: schody. [przypis edytorski]

wnijść — dziś: wejść. [przypis edytorski]

sklep (daw.) — sklepienie; piwnica. [przypis edytorski]

dostały (daw.) — dojrzały. [przypis edytorski]

udany — tu: udawany, fałszywy. [przypis edytorski]

zrozumią — dziś popr.: zrozumieją. [przypis edytorski]

pytasz mi się — dziś pytać z D. (kogo? czego?): pytasz mnie się. [przypis edytorski]

kruż — rodzaj dzbana z rozszerzonym dzióbkiem, szyjką i uchem, ze szkła a. ceramiki. [przypis edytorski]

staja — daw., starop. miara długości (przede wszystkim drogi, odległości do przebycia), równa 84 łokciom, czyli ok. 134 m. [przypis edytorski]

polęże — dziś: polegnie, ulegnie a. legnie (padnie). [przypis edytorski]

dramatis personae (łac.) — osoby dramatu. [przypis edytorski]

prosząc — tu: rozpraszając. [przypis edytorski]

nieustawny — tu: nieustający. [przypis edytorski]

pełnić — tu: napełniać. [przypis edytorski]

sczesnąć właśc. sczeznąć — umrzeć, zginąć. [przypis edytorski]

dzieły — dziś N.lm: dziełami. [przypis edytorski]

słowy — dziś N.lm: słowami. [przypis edytorski]

razem (daw.) — tu: zarazem, jednocześnie. [przypis edytorski]

Erynie (mit. gr.) — boginie zemsty. [przypis edytorski]

jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

czyli — tu i dalej w tej wypowiedzi: konstrukcja z partykułą wzmacniającą -li; znaczenie: czyż, czy też. [przypis edytorski]

grążyć — pogrążać. [przypis edytorski]

snać (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]

zyszczę (daw.) — dziś: zyskam. [przypis edytorski]

kołysasz — dziś popr.: kołyszesz. [przypis edytorski]

krasy (daw., gw.) — tu: piękny. [przypis edytorski]

igra, bawisko — zabawa. [przypis edytorski]

Automedon (mit. gr.) — achajski wojownik, woźnica rydwanu Achillesa. [przypis edytorski]

Dobranoc, mój książę — słowa, którymi żegna umierającego Hamleta, księcia duńskiego, jego przyjaciel Horacy w Hamlecie Shakespeare'a. [przypis edytorski]

wieszli — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy znasz. [przypis edytorski]

być krzywym na kogoś — gniewać się na kogoś, być komuś nieprzychylnym. [przypis edytorski]

rampa (daw.) — rząd lamp oświetlających scenę, umieszczonych na jej krawędzi i oddzielających scenę od widowni; początkowo na światła rampy używano świec (w XVIII w.), następnie wykorzystywano system oświetlenia gazowego (dlatego mówi się tu o „skręcaniu” rampy, tj. przykręcaniu kurka gazowego), później światło elektryczne. [przypis edytorski]

ront (daw.) — patrol straży (tu: miejskiej). [przypis edytorski]

żenie (daw.) — forma 3 os. lp: wyrzuca. [przypis edytorski]

brona (daw.) — brama. [przypis edytorski]

roraty — pierwsza msza poranna w kościele katolickim, odprawiana o wschodzie słońca; nazwa utworzona od pierwszych słów łac. modlitwy rorate caeli desuper: rosę niebiosa ześlijcie. [przypis edytorski]