# Zbroja Zawiszy

Kazimierz Przerwa-Tetmajer

> Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

A kiedy się zabierała wyprawa krzyżowa,
przyszedł Czarny Pan Zawisza[2] Sulimczyk[3] z Garbowa
do płatnerza[4] sławetnego krakowskiego cechu[5],
co w fartuchu stał i z młotem, arcymistrz od miechu;
który witał go pokłonem, znał rycerza z twarzy,
zaś Zawisza mu na ramię rękę sparł[6] i gwarzy[7]:
«Słyszałeś to, bracie, o tym, że cny król Jagiełło[8]
wbrew[9] rycerzom pod krzyżami[10] krwawe podjął dzieło;
już poluje het po puszczach i zwierzynę bije,
aby miało jeść co wojsko, gdy dźwigną kopije.
A gdy z dala u cesarza rzymskiego na dworze,
gdziem w estymie[11] był okrutnej i w srogim honorze,
posłyszałem, że się Polska do boju porywa,
wrazem[12] jechał, aby łańcuch nie był bez ogniwa.
Uróbże mi, proszę, bracie, zbroję, jak się patrzy,
nową zbroję na bój święty, od tego nie gładszy[13],
jaki ze mną Aragonu król Jan[14] niegdy zwodził,
a któregom wyparł z siodła, ledwom go ugodził[15].
Ma być zbroja hartowana z grubej w plecach blachy,
abym ciężki był na koniu, jak krakowskie gmachy;
ma być zbroja szmelcowana[16], bym jak miesiąc lśnił się,
by poznali, gdzie Zawisza i kędy[17] on bił się».
Gdy powiedział tak, zaraz się mistrz zabrał do pracy,
kazał sobie dać do miechów dwóch tęgich duchacy[18],
by dmuchali wiatr na węgle, a sam miarę bierze,
by Zawiszy postać zmierzyć. «Mierz, bracie, a szczerze[19] —
mówi rycerz — bom ci to ja nienawykły ciasno;
lubię słyszeć brzęk zbroicy, gdy ją stalą głasną,
i jest dla mnie to niemałą, płatnerzu, uciechą,
gdy mi dźwięknie między zbroją a sercem, jak echo.
Już też długo Krzyżak polskie pogranicze derbił[20],
czas, by mu się na łbie twardym polski miecz wyszczerbił;
wstanie Polska, jak lew z leży, i mocna i mściwa,
więc mi kuj zbrój[21], aby łańcuch nie był bez ogniwa.
Ma być zbroja hartowana z grubej w plecach blachy,
abym ciężki był na koniu, jak krakowskie gmachy,
na ramiona kuj mi grubo, bym, gdy się zamierzę,
taki ciężar miał u miecza, jak z kopalń mincerze[22];
grubo kuj mi zbrój na uda i nagolenniki,
bym parł konia, jak kra drzewo, kiedy runę w szyki,
li[23] na piersiach kuj mi cienko, cienko, jak opłatek;
niechaj będzie stal tak cienka, jak lilii[24] płatek,
jako lilię kuj od przodku, bym też za ojczyznę,
jeśli Niemiec to potrafi, wziął na piersiach bliznę».

Zbroja Zawiszy — Tetmajer był zafascynowany postacią Zawiszy Czarnego, prócz tego wiersza napisał o nim również dramat. Fascynacji daje wyraz Wesele Stanisława Wyspiańskiego: postaci Poety, wzorowanej właśnie na Tetmajerze, ukazuje się widmo Zawiszy. [przypis edytorski]

Czarny Pan Zawisza — Zawisza Czarny z Garbowa (ok. 1370–1428), polski rycerz, przez pewien czas na służbie króla Węgier Zygmunta Luksemburskiego. [przypis edytorski]

Sulimczyk — herbu Sulima. [przypis edytorski]

płatnerz — rzemieślnik wytwarzający zbroje płytowe. [przypis edytorski]

cech — samorządna organizacja rzemieślników, skupiająca przedstawicieli określonego zawodu. [przypis edytorski]

sparł — oparł. [przypis edytorski]

gwarzyć (daw.) — rozmawiać. [przypis edytorski]

król Jagiełło — Władysław II Jagiełło, (ok. 1362–1434), syn wlk. księcia Olgierda, wielki książę litewski, król Polski od małżeństwa z Jadwigą (1386). Dwukrotnie ochrzczony (przez matkę Juliannę w obrządku wschodnim i przez biskupów polskich przed ślubem w obrządku łacińskim), osobiście dowodził w bitwie pod Grunwaldem. [przypis edytorski]

wbrew — przeciw. [przypis edytorski]

rycerze pod krzyżami — Krzyżacy, pełna nazwa: Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie. Zgromadzenie założone w czasie krucjat (ok. 1191), po upadku Królestwa Jerozolimskiego usiłowało stworzyć sobie państwo w Europie na ziemiach pogańskich Prusów i na terenie Litwy. [przypis edytorski]

estyma — poważanie. [przypis edytorski]

wraz (daw.) — zaraz. [przypis edytorski]

gładki (daw.) — piękny. [przypis edytorski]

Aragonu król Jan — właśc. książę Jan Aragoński. [przypis edytorski]

a któregom wyparł z siodła, ledwom go ugodził — informacja o zwycięstwie Zawiszy z Janem, księciem Aragonii, jest autentyczna, jednak w rzeczywistości nastąpiło ono w 1415, więc już po wojnie polsko-krzyżackiej. [przypis edytorski]

szmelcowany — szmelcowanie to metoda konserwacji metalu, polega na kilkakrotnym pokryciu go olejem jadalnym i każdorazowo wypaleniu. Powstaje wówczas twarda, szklista powłoka. [przypis edytorski]

kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]

duchac, właśc. duchacz — pomocnik rzemieślnika obsługujący miechy kowalskie. [przypis edytorski]

szczerze — tu: obficie, nie oszczędnie. [przypis edytorski]

derbić (gw.) — gnębić, nękać. [przypis edytorski]

zbrój — zbroję. [przypis edytorski]

mincerz (daw.) — rzemieślnik pracujący w mennicy. [przypis edytorski]

li (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

lilii — czytamy trzysylabowo: liliji. [przypis edytorski]