Jerzy Liebert

Gusła, II

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Gusła, II

1. Strona tytułowa

2. Spis treści

3. Początek utworu

4. Gusła nad źródłem

5. Rozmowa o Norwidzie

6. Skrzydło niewidzialne

7. Słowacki

8. Do poety

9. Zaślubiny

10. Na lipę czarnoleską

11. Przymierze

12. Victoria

13. Jesień na mogiłach wiosennych

14. Muza

15. Przypisy

16. Wesprzyj Wolne Lektury

17. Strona redakcyjna

Gusła, II

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Gusła[1] nad źródłem

Leonowi Pomirowskiemu

Wiatr z góry przypadł, pod wodę wionął,

Na dnie poruszył śpiewne wrzeciono...

Idę nad mową niewysłowioną,

Jasną po wierzchu, spodem zieloną.

Pod mchy brodate, pod pniów[2] wykroty[3],

Pod moje stopy podpływa potok,

Na koło swoje, w swoje obroty,

Chwyta, nawija moje tęsknoty.

Płynie pod słońce, wpada pod ziemię,

W skarpach cienistych płucze korzenie...

Wołam nań długim, czystym imieniem:

Źródło zaklęte, moje natchnienie!

Nigdy, do końca dni nie opowiem,

Że tutaj płyniesz, nie znajdę w słowie,

Żeś moje szczęście, żeś moje zdrowie

I białopienna brzoza w mej mowie!

Choćbym ci wszystko we mnie zaprzysiągł,

Wierność do śmierci, miłość na dzisiaj,

Choćbym przystanął, nad tobą przysiadł —

Źródło zaklęte, ty będziesz ciszą!

Chociażbym gusła czynił nad tonią,

Zaklinał wodę i sięgał po nią,

Słowa twojego nie schwytam dłonią,

Choć tak jest blisko, pluska pod skronią...

Dokądże, pokąd[4], po jakich stronach

Będziesz mnie wiodła, nim cię przekonam,

Nim cię namówię, jasnozieloną?

Niewymówiona, niewysłowiona!

Rozmowa o Norwidzie

Mówiono o Norwidzie, oprawnym we wstążki,

W złoconych rogach lśniącym na stole w salonie.

Rzekł ktoś, do kart niechętnie przybliżając dłonie:

— Wszystko jest tu niejasne, wolę proste książki.

I dalej się o wierszach toczyła rozmowa:

Jedni ganili ciemność, inni — zdań zawiłość,

Czy w wierszu jest prawdziwa, czy udana miłość?

Najpiękniejsza poezja — to są zwykłe słowa...

Nagle wiatr rozwarł okno i woń przywiał z alej,

Wszedł wieczór, za nim niebo różowe od chłodu.

Ktoś cisnął białą różę między nich z ogrodu.

Umilkli, obrażeni, — i mówiono dalej.

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Skrzydło niewidzialne

Lądy, wody, obrazy, słońca i obłoki,

Imiona i zdarzenia, ludzie i miłości,

Noc, co nas topi w sobie i dławi w ciemności,

Dzień jak dłoń twoja jasny, jak wiara wysoki —

Mijają. Płyną przez nas źródłem niepojętem[5]

Istnienia wiecznej ciszy i zgiełku tej ziemi,

Która w nas się rozpływa jak zapach w przestrzeni,

Zostawiając nam serca puste i zamknięte.

Niesyte niczym, smocze są piersi oddechy,

Ducha ślepe przepaście, co drżą w naszych głosach —

Odbijamy je tylko jak w lustrze, w niebiosach,

Podnosząc swe zasługi, a tłumacząc grzechy.

Jest chwila, gdy w płynącej poprzez nas kaskadzie

Czujemy nagle skrzydło, które nas owiewa

Wonią mocniejszą stokroć nad woń ziół i drzewa —

Wynosi niewidzialne i przed Bogiem kładzie.

Słowacki

Gdy z ziemi cudzej wreszcie dobyty,

Przypłyniesz ku nam rzecznym korytem,

Na progu staniesz, swoich przywitasz —

Na pewno wtedy będziesz się pytał:

Jakżeście żyli, jakże się działo,

Gdy z każdej miedzy w oczy wam wiało,

Lęk nieustanny, niepokój miałem,

Czy w domu wszystko, czy w domu cało?

Kiedym was odbiegł, chodziłem wokół

Po różnych krajach z płomieniem w oku,

Nie mogłem spocząć, powstrzymać kroków,

Jednego tylko tęskny widoku.

Gdy ku domowi zwracałem głowę,

Widziałem nad nim chmury gradowe,

Zwały kraczące, ciemno-wiorstowe[6]...

Chciałem je moim odpędzić słowem!

Chciałem wam chociaż z daleka pomóc —

Biegłem naprzeciw gońcom hiobowym[7],

Z chmurą, stuwichrem przy blaskach gromu

Walczyłem w barwach naszego domu.

Myślałem błędny, że ktoś z domowych

Podsłucha moje z sobą rozmowy,

Niedomówione słowa podpowie,

Wichry, sny czarne zdejmie mi z powiek.

Cudowną wodę rodzinnych dolin

Do ust przyłoży, z czarów wyzwoli,

Że wyprowadzi z zaklętych stolic

Na drogi dobrze znanych okolic.

Tam mi doręczy zielę nad zioła,

Przed którym nic się oprzeć nie zdoła...

Daremniem czekał... W kredowe koła

Wdarł się sen wielki, sen mnie pokonał.

I śniło mi się, że gdy grom zamilkł,

Przyszli mnie szukać, idąc śladami,

Że wracam wreszcie godzić się z wami,

Odnaleziony między słowami...

I w wieczność moją, w mój sen głęboki

Wbiegły wiślane szepty, potoki,

I sam widziałem moje obłoki

Odbite w wodzie — trudy wysokie.

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą: wolnelektury.pl/pomagam/

Do poety

Czymże są wobec niebios i ciemnych otchłani

Nasze piekła znajome, nad którymi smutni,

Rozpinamy pożółkłe nieba dźwiękiem lutni,

By je rzucać, z tęsknoty za ziemią, — spłakani?

O, czym jest miłość nasza, wieczny serca połów,

Klęski, odwroty mądre, zwątpienia i burze,

Wobec mocy wichury, rozpętanej w górze,

A cichej i pokornej pod stopą aniołów?

Jak kielichem z dna świata, tak czerpiemy słowem

Mądrość, co serca poi wyniosłą rozpaczą —

A jeśli nasze słowa tylko tu coś znaczą,

Jeśli dla nieba mamy nieznajomą mowę?

O, poeto natchniony! pod statuą lśniącą

Schylony i bijący w struny z całej mocy,

Lutnię srebrną i czarną, podobną do nocy,

Gdy odkładasz zmęczony, pomódl się gorąco.

Zaślubiny

Napracujesz się, pot z czoła zetrzesz,

Wyprostujesz grzbiet — niech stygnie.

Stoi dom twój, ściana przy ścianie,

Już pod dachem, już się wydźwignął.

Brzoza schyla się, w okna zagląda,

Trze się listek o listek na drzewie;

A tyś stanął, ważysz coś w myślach,

Oczyś zamknął i patrzysz w siebie.

Kogóż, kogóż w dom ten wprowadzę?

Któż to stanie przy moim boku? —

Aby godnie było, jak najlepiej:

Kwiaty w oknie, a we mnie spokój.

Któż tak mocno do siebie przywiąże

I na palec serdeczny da pierścień? —

Aby ściany te nami wypełnić,

Wszystkie kąty wypełnić szczęściem.

Będziesz czekał, krzątał się, troskał,

Sprzętom miejsca bez końca wyznaczał,

I podkowę przybijesz u progu:

Może przyjdzie, może zobaczy?

Wtedy wszystko niech weźmie ze mnie,

Z bioder moich — ziarno me — dziecię,

Całą własność, która mi dana:

Jedno serce i palców dziesięć.

I ołtarzyk postawisz przy drodze,

Drzwi otworzysz na wiatr, na przestrzał —

Drzewa wzrosną, widok zagęstwią,

Głowę zwiesisz, siądziesz u wejścia.

Zakołuje niebo nad tobą.

Płomyk chwiejny na czoło spadnie!

Staniesz w ogniu, ogień zaprószysz,

I od ciebie dom twój się zajmie!

Stleją ściany, sprzęty najdroższe,

A ty z ogniem będziesz się żenił.

Zostaniecie tylko we dwoje:

Bóg na niebie i ty na ziemi.

Na lipę czarnoleską

Wonna lipa czarnoleska,

Gęsto niebem przetykana,

Pyszna w gwarze i królewska —

Oto lutnia mistrza Jana,

Lira, której miodu siła,

Na trzy wieki Polskę spiła.

Z drzewa prostego ciosana,

Jak drzewo ssała u szczytu,

Z bożego pełnego dzbana

Wyniosłą mądrość błękitu, —

By między życiem a śpiewem,

Nie rozdzielać ziemi z niebem.

Dzisiaj, przed zgiełkiem i gwarem,

Pozwól skryć się, o lutnisto,

Pod owej pieśni konarem,

Jak pod lipą rozłożystą,

Gdzie ptak dzwoni w nocnym chłodzie,

Księżyc rogiem chmury bodzie.

Tu pod niebo rosną wieńce,

Ponad wielką pustkę miasta,

Struna sama idzie w ręce,

A serce w serce nam wrasta —

Tu cień daje laur z drzewa,

A laur w cieniu dojrzewa.

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przymierze

Józefowi Wittlinowi

O, kiedyż z ziemi twardego rdzenia

Na sprawy nasze zgodę dobędziem,

Na słowa z ciebie, na słowa ze mnie —

Jakimż wysiłkiem, jakimż narzędziem?

Przecież jednako skrzypi w nas, gnie się

I trzeszczy dzień nasz — jabłoń garbata,

Owoce cierpkie w piersiach obraca,

Gnatem korzennym nogi oplata.

Przecież jednako na nowe lata

Nasiona bólu łuskamy z siebie —

Na jutro twoje, na jutro moje,

Na nasze jutro o lepszym drzewie.

O, kiedyż, matko, plon wykołyszesz,

Nadzieją wzejdziesz, dojrzała tryśniesz

Ziarnem spod kości, spod krwi — przymierzem

I koniczyną o czworoliściu —

Niechaj porośnie, niechaj wygładzi

Żywoty nasze szyte i rwane,

Nad twoim domem, nad domem moim,

Niechaj się przyjmie dobry poranek.

Uderzy niebem, zapachnie wiatrem,

Zadzwoni wilgą w bliskiej olszynie,

Byśmy się, wrogu mój, nie wstydzili

Świerszcza o zmierzchu znaleźć w kominie.

Abyśmy z mowy, co w żyłach płynie,

Zielone słowa, oliwne wzięli,

Gałązki młode, pędy kwietniowe —

Pierwsze nadzieje tej ziemi.

Niechaj wołają w wiosennym szumie,

Że blizny nasze w ziołach wygoim,

Że będziem przecież miłymi gośćmi,

Ty w słowie moim, ja w słowie twoim.

Victoria[8] albo o deszczu majowym

Kasztan ich witał przeciągłym szumem,

Kiedy aleją, w pełnym rynsztunku,

Przeszli, przebiegli zmieszani z tłumem,

Roznosząc plamy krwawe po brukach...

Z chmury wiosennej grzmot wybiegł ku nim —

Deszcz się jak kasztan w górze rozszumiał,

Nagły i ciepły ślady ich spłukał.

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.

KRS: 0000070056

Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury

Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Jesień na mogiłach wiosennych

To nic, że piasek powieki rozwarł,

Ziarnami w usta, w uszy się wwiercił —

Przez ziemię głuchą, przez wieko śmierci,

Miasta miłego słyszymy rozgwar.

Jakże go trudno spod czaszki wygnać,

Wrzawą po żyłach przebiega w tętna,

Płynie powietrzem, napełnia cmentarz,

Pod ziemią dzwoni, brzęczy jak sygnał.

Tupot stóp ciągły w mogiły wsiąka,

Tupot nad nami dotąd nie zamilkł.

Mierzą nas w marszu, mierzą krokami,

Wkoło stóp tysiąc po nas się błąka.

Wiatr liście uschłe, wiatr próchna niesie,

Deszcz szary tłucze w wieńce blaszane,

Omywa szary cmentarny kamień.

Listopadowa wlecze się jesień...

Idą nad nami zmieszani z tłumem,

Krok takt wybija, takt w trumny stuka.

Wiatr krzyże schylił, deszcz wstęgi spłukał,

We mgłach nad nami jak kasztan szumi.

Barwną konnicą, szarą piechotą,

Ciągną nad nami w poranki słotne —

Piersi nas bolą, wieńce nas gniotą,

Wieńce blaszane, wstęgi wilgotne!

Niepokój szumi w warszawskim wietrze,

Stada jaskółek w górę wzleciały —

To tylko z chwastów, z ścierni[9] sczerniałych,

Wilgoć trująca sączy się w przestrzeń.

Ciągną nad nami, płyną zwycięsko

Kwiaty u hełmów, w lufach gałązki...

O, matko-śmierci! W wietrze się trzęsą

Bezlistne drzewa — rózgi liktorskie[10]!...

Muza

Skądże słowo tak biegnie do dźwięku,

Gdy go inne po imieniu zowie?

Jakiż płomień świeci nad ziemią,

Że tak widno w sercu i w słowie?

Przypisy:

1. gusła — zaklęcia i rytuały magiczne, szczególnie w magii ludowej, związanej blisko z przyrodą. [przypis edytorski]

2. pniów — dziś popr. forma D. lm: pni. [przypis edytorski]

3. wykrot — dziura po korzeniach przewróconego drzewa. [przypis edytorski]

4. pokąd (daw.) — póki, dopóki. [przypis edytorski]

5. niepojętem — dziś popr.: niepojętym. [przypis edytorski]

6. ciemno-wiorstowy — ponury i ogromny; wiorsta — daw. miara odległości, ok. 1 km. [przypis edytorski]

7. Biegłem naprzeciw gońcom hiobowym — nawiązanie do biblijnych posłańców, którzy powiadomili Hioba o nieszczęściach, jakie spadły na jego dom (stąd hiobowa wieść). [przypis edytorski]

8. victoria (łac.) — zwycięstwo. [przypis edytorski]

9. ścierń — ucięte łodygi zbóż na polu; pole po żniwach. [przypis edytorski]

10. rózgi liktorskie (rzym.) — wiązka witek, jakie przed wysokimi urzędnikami obnaszali liktorzy, wykonawcy kar; symbol władzy karnej. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:

Fundacja Wolne Lektury

KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.

Ten utwór jest w domenie publicznej.

Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.

Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/gusla-ii

Tekst opracowany na podstawie: Jerzy Liebert, Gusła, Nakładem Księgarni F. Hoesicka, Warszawa, 1938

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Śląską z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BŚ.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Gąssowska Hanna, Dorota Kowalska, Marta Niedziałkowska.

Okładka na podstawie: See-ming Lee æŽæ€æ˜Ž SML@Flickr, CC BY-SA 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-05-22.