Bożena Keff

Nie jest gotowy

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Nie jest gotowy

1. Strona tytułowa

2. Spis treści

3. Początek utworu

4. Opiekun

5. Nie jest gotowy

6. Samochód Helgi

7. Nadchodzę już

8. Nieskończoność

9. Sutra diamentowa (Jablonex)

10. Cienie

11. Między psem a wilkiem

12. Co mam w kieszeni

13. Czwarta panna Brönte

14. Pierwszy domowy wiersz

15. Drugi domowy wiersz

16. Trzeci domowy wiersz

17. O, kotek

18. Pomiędzy

19. Dziewczynka kra kra z zapałkami

20. Przypisy

21. Wesprzyj Wolne Lektury

22. Strona redakcyjna

Nie jest gotowy

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Opiekun

Lejb Goldin, tłumacz i literat

piszący w jidysz;

trzydzieści pięć lat. Teoretycznie

świetny wiek. Jak pierwsze wzniesienie

z którego już można ogarniać

początki i zmierzchy.

Ale praktycznie

jest rok 1941, getto w Warszawie; kilkadziesiąt

ogrodzonych ulic i kilkaset

tysięcy ludzi

chorych od tych ścian, bruków, szyldów,

podwórek i schodów, od okien

za którymi znów to wszystko widać. Na ulicach

zapach potu

oraz trupi odór.

Niemniej jest piękny dzień późnego lata,

bezchmurny, parny. Wieczorem

spadnie niebieskawa mgła

powietrze nabierze jakby wypukłości

postacie ludzi zciągną się

zciemnieją.

Lubię jesień — napisał

chory na głód i śmiertelnie głodny

autor

tej niedługiej historii.

(Tak, ja też lubię. Nie dlatego jednak

idę za nim — powiedzmy 30 sierpnia 1941

od przedpołudnia prawie do wieczora — lecz dlatego

że przepuszczając jego historię przez siebie

muszę wreszcie uznać

ostateczność, nierozwiązywalność

tamtej rzeczywistości.

I nie tylko tamtej.)

Więc niedługie opowiadanie o wyjściu z domu

(jedyne, co — dość słabo —

trzyma go przy życiu)

i o dalszym snuciu się ulicami. Wszystko

tonem opiekuna żywych,

półżywych, nieżywych. Nostalgiczny

kpiący — możliwe, że jest jednym z Dzieci Życia które od zawsze wiedzą, że rodzice, przodkowie, pokolenia tylko transmitują istnienie. I że samo życie stanowi pierwotną wspólnotę żyjących

kiedykolwiek. Do której

należał, oczywiście, także

mężczyzna, o którego ciało

leżące w poprzek chodnika prawie się przewraca

gdy handlarz starzyzną robi mu uwagi

że chyba trudno nie zauważyć trupa

i że dość już brudna i wyłachmaniona

ta marynarka, czy musi ją bardziej zadeptać? Nie musi —

rzecz jednak w tym, że czasem

zapada

w boczne rojenia

w obrazy przeszłości

nie ma tam jednak dróg ani podziemi

prowadzących wstecz czasu lub do innej konstelacji faktów;

och, wyłonić się na tamtej górskiej ścieżce ze dwa lata temu

lub w jakiejś kafejce aż na końcu świata:

kawa, lody, gazeta

nad głową lekko trzepocze płócienna markiza

w zielono-białe pasy —

Cóż, trzeba się wynurzyć

w tej samej przestrzeni

kilkudziesięciu ogrodzonych ulic —

*

Tęskni do miasta za murem

mówi o nim namiętnie: moja miłość, moja druga matka

w miejscu odcięcia nosi ranę rozłączenia.

(Nie wiem, co mam myśleć. Miasto — czyli co?

Czy tam jest ktokolwiek?) — Ach, rzeka — woła —

zobaczyć jej brzeg, nasycić się!

(Mieszkam jakieś półtora kilometra od tego Jordanu,

jezdnia, park, kilka murów

z rysunkami i napisami

w tym „Żydzi do gazu”, znów jezdnia, tereny sportowe

i już jest, płynie.)

*

W garkuchni

wisi gorąca para, zapach życia; jedzenie

wchodzi pomiędzy rozmowy, okrzyki

zciszone i głośniejsze (kto? kto umarł)

brzęk łyżek, z pomiętej gazety

wyłania się chleb

(niegrubo ukrojona kromka, ale zjadłoby się

choćby kawałeczek)

ktoś wylizuje talerz, żeby nie przepadło

ani jedno ziarno kaszy. Ciut nieuwagi i nieco szalbierstwa

i dnia tego stanął przed nim drugi talerz zupy.

Szczodry dzień

bo jeszcze

na ulicy Leszno, w bramie

znalazł trochę tylko nadpsuty

malutki ogórek.

*

— ogórki, pomidory, chleb, herbata z cukrem

wakacje ledwie zaprzeszłego lata; prawdziwa przestrzeń

ściany zielonych drzew z gęstym szumem liści

zamaszyste niebo, rzeka po horyzont, trzepoczące w wietrze

rękawy — swobodne, bez Jude —

*

Opaskę zdejmie za rok

przed komorą gazową (o ile dojechał żywy)

potem już nikt nigdy nie będzie wiedział

które z tych nagich posplatanych ciał

niebieskich od rozpuszczonych kryształków gazu

było jego —

*

Droga powrotna z kuchni

jest o wiele dłuższa (do czego

ma się spieszyć? Do tej nory

z brudną pościelą, do książek

których nie sposób czytać, do drzwi

do okna?).

Snuje się po ulicach,

przystaje na chodnikach; powoli zapada zmierzch

(z początku jak ledwie widoczna przesłona

między dniem a nocą. Czasem, kiedy mnie zastaje

w obcej otwartej przestrzeni

przyspieszam do domu myśląc: włączyć światło,

zasłonić okno, puścić muzykę).

Jego nie niepokoi

lubi powagę tej pory i ciemniejące powietrze.

Powietrze ciemnieje

gdy stoi w grupie ludzi

patrzących

w oświetlone okno szpitala: lampa, spokojny pośpiech,

lekarka i pielęgniarki operują dziecko —

Po co, mówi, dlaczego?

Ale wie przecież

po co i dlaczego

— po to

żeby w jakiś wieczór móc stać na ulicy

patrząc na coś mniej czy podobnie poruszającego

przyspieszać przed zmierzchem

lub kontemplować ciemniejące niebo

płynąć w nurcie przemian

raz na jakiś czas popatrzeć z góry czy z boku

obejmując innych i siebie

okiem bystrym,

nostalgicznym, kpiącym:

— o, płynę

19 października 1994

Opowiadanie, które tu służy za pierwowzór, prawdopodobnie Lejba Goldina, zwane Kronika jednej doby. znajduje się w książce Rury Sakowskiej Dwa etapy. Hitlerowska polityka eksterminacji Żydów w oczach ofiar, z jidysz tłumaczył Jan Leński. Wrocław 1966 Tam też jedyne dostępne informacje o Lejbie Goldinie, którego do pewnego stopnia utożsamiam z bohaterem opowiadania, choć staram się wybierać to, co mogło być im wspólne. Zdania lub wyrażenia zaznaczone pismem pochyłym są cytatami.

Nie jest gotowy

Urodzona w 1914 roku,

w niebogatej, emancypującej się, żydowskiej rodzinie,

jaka bym była? Raz żarliwie w środku, raz z boku,

niecierpliwa, ale dość uważna.

Gdyby były pieniądze, uczyłabym się. Gdyby nie było,

też bym próbowała. Być może zarabiałabym szyciem

i chodziła do szkoły pielęgniarek — bo zawód trzeba mieć

koniecznie. Pewnego dnia

na pedałowej maszynie Singer

zszywałabym sukienkę z lejącej się, pełnej ruchu żorżety

i dojechawszy — niekoniecznie równo — do końca szwu

spojrzałabym w okno: błękitna zatoka

między dachami i wypływające białe obłoki —

i czułabym

coś chętnego do zmiany,

do przepływania. Cokolwiek bym zresztą robiła

i tak bym wiedziała, że świat nie jest

nie

świat nie jest

gotowy.

Na pewno chciałabym wiedzieć; czytałabym

socjalistów, Marksa i mnóstwo powieści. Z samouczka uczyłabym się francuskiego. Niezbyt bym

wiedziała

gdzie leży mój talent

ale czułabym jak pieni się, buzuje.

*

Tamtego wieczoru

wychodząc z narzeczonym z kina

jeszcze przenikałam z obrazu w obraz, przyciskając rękę

do własnego serca

w samym środku gęstych cudzych uczuć,

na innych ulicach, wśród mgły przesączonej światłem —

— Aż stanął przede mną

martwy tunel tego z nim wieczoru — i wszystkich

następnych. Za oknem kawiarni miejski skwer; latarnie

podświetlające sklepienie czerwonawych liści nad aleją: pięknie

byłoby nią odejść w Inne Możliwości.

Grzebiąc w szarlotce

Powiedziałam, że nie chcę już się z nim spotykać.

Miał, owszem, jakieś miejsce dla mnie —

czy dla kogokolwiek — stałe i na swój sposób nawet za poważne,

przy domu i dzieciach. A ja bym chciała miłości,

szczególnej Uwagi

oraz Skłonności do Przemian.

Przez kilka następnych wieczorów

sztywniałam ze strachu

że już zawsze

zawsze i na wieki zostanę sama.

*

Byłam sama, ale nie samotna,

przeszłam właśnie z młodzieżowej sekcji

Bundu (albo PPSu lub KZMP)

do organizacji. Uwielbiałam wtedy słowo

internacjonalizm

mocne i pełne powietrza; jak poryw Erosa

do najdalszych granic, czułość podobieństw

i magnetyzm różnic

Nie czułam się polska, na pewno,

i żydowska tylko warunkowo,

raczej z obrzeży, prędzej z negatywów jednego i drugiego,

wewnętrzny ruch

i tęsknota na zewnątrz

Dyskutowaliśmy czy wraz z wyzyskiem i niewiedzą

wygasną uprzedzenia, czy rasizm i antysemityzm

znikną same z siebie, czy ciemnota

to tylko ciemnota czy jeszcze

coś więcej? Chodziliśmy na wycieczki

z plecakami, biały kamyk kopnięty wysoko

spadał do szybkiego zimnego strumienia,

dwa razy w tygodniu grałam w siatkówkę, krzycząc piszcząc;

— to wszystko pozwalało lubić teraźniejszość

którą jednak raczej nazywałam jutro

wobec czego mogłam lekceważyć ciemne dzisiaj

mówiąc o nim wczoraj.

*

W 1936 w lipcu

każdego dnia rano

kupowałam gazetę — z powodu wojny w Hiszpanii.

„Oby tych żydków czerwonych — powiedział facet

w opiętym garniturze — zgnietli jak wszy”

i odszedł słoneczną ulicą

nad jego głową korony drzew

i szpalery otwartych okien

a ja w pierwszej pustej bramie

kucnęłam, twarz zasłoniłam gazetą i zapłakałam

jak niczyje dziecko,

a jednocześnie zaczęły wyrastać mi szpony

i w gardle czułam ogień, którym mogłam zionąć..

*

Gdybym się bardzo starała (a starałabym się)

dostałabym się do Hiszpanii. Granicę przejechałam

autobusem, półżywa ze strachu. Po przeszkoleniu

wylądowałam u socjalistów, w oddziale UGT.

Tak czy inaczej

tutaj moja Oczywistość Wewnętrzna spotkała

zewnętrzne tak świata; w szklistym powietrzu

pomiędzy pasmami gór, na rozległych

kamienistych równinach gdy pociąg skręca i z przednich

wagonów machają do nas, w tylnych. Nawet w okopie gdzie od wilgoci boli mnie żołądek ale

tak, si, ja, oui

kiedy we dwoje we dwie my w trójkę siedzimy

na wielkim nagrzanym głazie

Czy chciałabym strzelać? Całą noc myślałam czy

strzelać, i tak, mówię, tak, chcę broń, będę zabijać,

skoro i mnie mogą, to jest sprawiedliwie. Strzelać;

odsyłać upiora w niebyt —

skoro inaczej się nie da

Z końcem wiosny zaczęto

zabierać kobietom broń; formowano Armię,

wprowadzano bardziej wypróbowany porządek;

na upalny front w Aragonii

pojechałam już jako pielęgniarka, bez broni —

i tam mnie trafiono

na początku września. Kiedy mnie postrzelono

obejrzałam się gdzie stoję

ja

ta nie trafiona. Nie było jej.

Cóż,

nasz oddział przestał istnieć w sierpniu,

i już nie było tych, których ja najbardziej...

W miasteczku nad morzem, na północ od Walencji

najpierw mnie wyleczono potem ja

leczyłam innych — ni żywa ni martwa,

chodząc po plaży w zimowym białym słońcu

jak w bąblu nocnego powietrza. Już zbliżał się koniec;

i w różnych wariantach śnił mi się sen: Republika w czapeczce frygijskiej, ta z lwem,

jest głuchoniema jak pies magazyniera z naszego szpitala

ze smutku wyje w środku, i nikt tego

nie słyszy.

*

Buczenie statku, który mglistym rankiem

odbijał od brzegu głuchej Europy,

para mojego oddechu nad zimową wodą

— żegnaj hieno matko

*

Wyjeżdżałabym jako żona lekarza z Bostonu —

pracowaliśmy razem nad morzem; miał legalne istnienie

paszport i dom;

dzięki niemu uwoziłam życie,

które niedawno ocknęło się we mnie ze strachu

przed rozkładaniem się w kamienistej ziemi;

umierać — nie dokonawszy niczego, tak mało wiedząc

Ten czas, to teraz w moich oczach ciemnieje tężeje

pod lśniącą ruchliwą powierzchnią zdarzeń i dat

trwa nieruchawy mezozoik, era wielkich gadów

a może epoka wampirów; piją krew ale nie ożyją,

oświecone dzieci — nie wierzyliśmy w nie

lecz nie uciekniemy.

*

W Stanach kilka pierwszych lat spędziłam

jak nie w swojej skórze, powoli się ucząc kraju i języka,

byłam żoną doktora i byłam mu wdzięczna

ale polubiłam go kiedy się rozstaliśmy,

po wojnie.

*

Ten kraj, taki zauroczony sobą, a jednak

rzetelny, podobał mi się, powinowactwa z wyboru

były tu dostępniejsze, możliwości bliższe,

drażniła mnie tutejsza kobiecość i męskość, krępowały mnie

przywileje mojej skóry

choć nie poczuwałam się do tej

białości.

Pracowałam w sklepie

z aparatami fotograficznymi, potem

w kinie u moich przyjaciół: w kasie i na sali

i nauczyłam się obsługiwać projektor.

Ten film uwielbiałam, jak wszyscy: ta scena, kiedy on mówi do niej

nie dając po sobie poznać: I am not fighting for anything anymore

except myself.

Nie, nie, coś poza samą sobą także. Zawsze po lewej stronie

ale już nie z wyznania, a tylko z przekonań; nienawidziłam

McCarthy’ego, południa, republikanów, pań domu z życia

i z reklam,

teraz jednak bardziej intymnie ze sobą,

z podwiniętymi nogami, zaczytana

dopóki na kartki nie spadła kropla lodów pistacjowych,

ta ich zieleń taka nieprawdziwa, taka naturalna

Zdjęcia robiłam coraz lepsze,

W czerwonym świetle ciemni

patrzyłam

jak na papierze pojawia się powoli obraz

utrwalony wczoraj, rok temu i osiem lat temu

i patrzymy na siebie, to znaczy ja patrzę dziś na to dawniej

które już nie patrzy, ale je widać

od strony aktualnej, po której ja stoję

(do czasu — )

W jakiś jesienny wieczór, kiedy przełamuje się dzień

i noc, i fala rozlewa się w brunatno złotym świetle

na ciemniejącym piasku czasu

on wziął mój aparat

i 18 kwietnia 1958, wieczorem

pstryknął: stoję przed drzwiami domu i właśnie

przekręcam klucz w zamku, w czerwonej wełnianej

kurtce z postawionym kołnierzem,

i patrzę w obiektyw,

a potem otworzyłabym drzwi

i weszliśmy do środka.

*

A gdybym została w Polsce? Nie udało by się

dostać do Hiszpanii albo bałabym się za bardzo;

coraz bardziej bym czuła jak tu duszno, i że dotyczy mnie

tyle nienawiści i tyle pogardy, że to musi uszkodzić ci duszę,

ci korporanci, żyletkarze, księża wężowym jadem

plujący z ambon,

i ci Żydzi z małych miasteczek, ortodoksi,

poza czasem i poza przestrzenią, te moje babcie i dziadkowie wobec których jestem zniecierpliwiona i nie najgrzeczniejsza,

„proszę, jaka ona mądra”, mówiła by babcia

z politowaniem.

I co bym robiła? Kogo bym poznała, z kim się przyjaźniła, jakie

plany układała? Czy zakochałabym się w Dorce z domu na rogu,

czy raczej w jej bracie,

a może zbierałabym się do Palestyny

lub do Belgii,

nie wiem

W 1942 lub w 43 zagazowano by mnie albo zastrzelono

nad rowem gdzieś w lesie

lub może bym przeżyła jakimś cudem —

— jakkolwiek by było

i tak bym wiedziała

że świat nie jest

nie

świat nie jest

gotowy —

1996

Samochód Helgi

Mój charakter pisma jest jak samochód Helgi

— najpierw nie wiem dlaczego

lecz fraza w sercu to właśnie powtarza;

wnętrze jej samochodu jest jasne, słoneczne,

pełne powietrza płynie ponad drogą, gdziekolwiek ona

tam także jej opel,

przebijają się przez przestrzenie

gdyż dusza jest ruchliwa, bystra i ciekawa

skora do śmiechu; czasem jednak — tak sobie wyobrażam

w bezruchu kontempluje mętne krople, sierocy świat

głupi

i zmierzch pełen śmierci.

Empfindlichkeit[1] — tak się to nazywa, co ma

w wyrazistych oczach i ustach, w twarzy dziecka,

kobiety i chłopca; co cię dopuszcza blisko

lecz nie jest

tak bliskie światu

jakby kto głupi myślał.

Wilgotna jezdnia sunie w smugach świateł

i papier szeleści —

1995–1997

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Nadchodzę już

Celna uroda

celnie dotykająca;

zielonkawe, jak światło po wodzie, refleksy

uważnych spojrzeń,

ćwiartka świeżego ogórka

nurzana w miseczce z sosem, a potem

chrupanie,

czarny pies w wyskoku po patyk, w śrubie w powietrzu

i nasze głosy wołające brawo! brawo!

i stopy w miękkich pantoflach

koloru kobaltowego zmierzchu

zaprzeszłość właśnie skończonych oddechów

w ich ciągle teraźniejszym łańcuchu, a jednak

zaprzeszłość;

głuchy dźwięk dzwonka

nad zapyloną drogą:

nadchodzę już

nadchodzę!

Nieskończoność

Nieskończoność, którą wielbię od dziecka,

Nieskończoność dodawanych bez końca odcinków, ekstatyczna;

świat do świata i kolejne światy!

Nieskończoność jak ogień w pochodni Statuy Wolności,

to samo światło ponad morzami najróżniejszych czasów.

— Abstrakcja z niezliczonych konkretów

wieczność z niepoliczalnych śmierci

gęsto, jeden przy drugim, ciasno, obok siebie

trupy kotów gołębi psów ludzi jaszczurek —

Gdy będę staruszką, rozstaniemy się, moja kochana

ty swoją drogą

ale ja

na lewo —

Sutra diamentowa (Jablonex)

Forma jest pustką

a pustka jest formą

są jednak pustki mniej lub bardziej błyszczące

i formy wklęsłe, ale też wypukłe.

Forma jest pustką

a pustka jest formą

ale tu stoi pustka

w formie szaroniebieskiej kanapy, którą kupiłam w Ikei,

obok niej czeka moja filiżanka z herbatą i otwarta książka

w której rozlazła blondynka ratuje

zwięzłą szatynkę od śmiertelnej klęski —

Forma jest pustką

a pustka jest formą

gdy nie ma już oddechu ust wzroku słuchu

powietrza głosu światła ani dźwięku

wiedy się nie pocieszysz

Ale póki jest —

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą: wolnelektury.pl/pomagam/

Cienie

Cienie, cienie chmur sunące po trawie,

długie cienie późnym popołudniem,

cień spod ziemi,

głuchy cień

nieistnienia przed życiem, niemy cień nieistnienia

po życiu, szepczący cień nieistnienia teraz;

wszystko się wycofuje, wszystko się samo sobą zasłania,

nie da się stanąć w świetle —

Między psem a wilkiem

Dopóki widzę przed sobą resztkę światła

jeszcze nie ma strachu. Zjeżdżam na dół drogą,

mijam panią krowę. Za rzeką gorące tunele

późnego zachodu wśród wystygłych chmur:

rewolucyjna czerwień, cesarska żółć, feministyczny

wrzos; więc dzień nadal należy do nas,

dwunożni. Ale za zakrętem

gasną resztki światła, znikają lekkie cienie szprych

mojego roweru. Szara szarość, gruba i skondensowana,

osacza mnie jak mech nagle wyrosły z powietrza. Bicyklu,

uciekajmy; stopa naciska pedał, solidny

ustępliwy opór, mój oddech,

twoje mruczenie dynama, podskakujące

nikłe światło lampki. Prędzej,

świat staje się zbyt jednolity, zewnętrzny i taki

przepastny. Pełen aluzji,

których treść tłucze się już w sercu i w żołądku.

W domu mój czarny pies nastawiwszy uszu

czeka w drzwiach między pokojem a gankiem,

patrzy ze światła w ciemność. Gdzieś w przepastnej czerni

staje wilk, wygląda

z ciemności w ciemność —

A ja pędzę, pędzę

środkiem —

Co mam w kieszeni

Szminkę ochronną, cztery wizytówki

różnych radio taxi (ostatnim razem, kiedy przejeżdżam przez plac

w lustrzanych ścianach wieżowca czerwone lawy zachodu

jak tygrysi skok

ale nikt chyba nie widzi, a ja

myślę o mroku tego mieszkania na Pradze

gdzie mnie już nie kochają), trzy wizytówki przychodni lekarskich,

karnet na basen (nieznane dziewczynki

stają na dnie na rękach, potem piszczą i czkają ze śmiechu,

a ja z nimi), długopis,

mały ołówek automatyczny, gumkę, stary bilet do kina

(— To niebo jakby nas osłaniało — on mówi

kiedy próbują się kochać na brzegu pustyni; czerwonawa

ziemia, błękitny klosz nieba. — A co jest za nim? —

ona pyta. — Nic — odpowiada — tylko

noc. I pustka), dalej Nerwendraże, przeciwbólowy Saridon (och, błoga

chwila, kiedy się rozwiera ta zardzewiała paszczęka i znowu

miękko wpadasz w swoje ciało), jakiś strzępek papieru,

tak, ten adres. Turek, 21 lat, dożywocie,

prosi, żeby do niego napisać. Lubi kino. (Tak, lubi,

ale jak mam wydobyć głos? Co mam niby pisać,

jak się pisze, o czym, takie listy? Czy mam mu napisać

„Perspektywa twojego życia przeraża mnie, bardzo ci współczuję”

czy też opisywać swoje, ale od jakiej strony

— no nie mam, nie mam pojęcia) —

Czwarta panna Brönte

Kiedy wracam z plaży do tego domu na wzgórzu

gdzie wynajmuję pokój, więc kiedy

idę lasem pod górę, tak mnie niepokoi szybkość

z jaką wszystko ciemnieje, że przyspieszam, żeby ją wyprzedzić

i wtedy też ona

czwarta panna Brönte (czwarta z tych piszących)

coraz szybciej wspina się na wrzosowisko; tak gwałtownie

się ściemnia, serce jej się tłucze z obawy

że ją wchłonie ta równomiernie kładąca się szarość, zatopi bez śladu

w garści trzyma brzeg mokrej od rosy sukni i płóciennej halki —

aż staje przed domem z jasnego kamienia, w oknach zbawcze światło

nie wie, że tam mieszka młody wydawca z Yorkshire;

O, tak, on mówi, wydam, wszystko wydam; ona się przy nim czuje

jakby się wydostała z gmatwaniny kosmicznych i ludzkich

przypadków, on — jak odnaleziony;

spędzają trzy oniemiałe dni, a potem latami

żyją w radosnym zdziwieniu;

Drzewa zamknęły za nimi gałęzie i zostali w lesie

mieszkają w szałasie z psem, który nie szczeka, żeby nie zakłócać ciszy

gdy dwa nasłuchiwania słyszą się nawzajem; przyjaciółko, mówi,

w dzień i w nocy płyń pod płonącym żaglem; przyjacielu, powiada,

w dzień i w nocy oczekuj mnie, płynę —

W wiele lat później od dawna samotna panna Brönte

autorka powieści oraz poematów

zza okna restauracji, w której je pizzę z pieczarkami

obserwuje ulicę Londynu; tyle powozów, spieszą gdzieś posłańcy

uwija się gazeciarz, blask gazowych latarni

miękko odbija od matowego półmroku wieczoru, na piętrach

okna przyćmione jak chińskie lampiony, jeszcze wyżej

niebo — zaskakująco jasne ponad mrokami ulicy; odwieczna

pora niepokoju oswojona w mieście —

a jednak od razu dostrzega go, widzi

jak się wyłania spomiędzy żywych, z powietrza, z ruchu:

całkowicie nieobecny, jakby z najgłębszego

bezwładu tego świata, z dna; nie było nic wspólnego między nim

a tym dniem z jego wczesnojesienną pogodą

z zacisznymi bladożółtymi sferami tworzonymi przez światło i liście

i sucho-gorzkim, odrobinę mglistym zapachem

nic wspólnego z nocą, kiedy się jej śni;

— Dla ciebie przebyłem oceany czasu — powiedziałby

z uwagą patrząc ponad kobaltowym szkłem okularów

które filtrują światło żywych; Tristan, duch wspólnika;

o, jakie ubóstwo, jaka nędza, nie jest nawet upiorem

niczego nie przebył, nie ma go, nie może

nie jest panem swojego nieistnienia

odwrotnie odwrotnie;

i kiedy drzewa zamknęły za nią gałęzie i została w lesie

bez latarń, które dają blask dojścia tej porze odejścia,

panna Brönte rzuciła się przed siebie, biegła i biegła drąc suknię

okrzaki; tak szybko się ściemnia i serce jej się tłucze

ta równo kładąca się ciemność wchłonie ją, zatopi —

aż dobiegła do murowanego domu, zbawcze światło w oknie

nie wie, że tam mieszka dobra kobieta, podobnie jak ona pisarka

pani Eliza Orzeszko.

Drzwi się za nimi zamknęły i spędziły trzy wspaniałe dni

panna Brönte opowiedziała starszej (to znaczy: młodszej) pisarce

że nie rozumie, dlaczego stan idealny także ulega

entropii, logika uczy inaczej, a potem rodzą się upiory (albo tylko duchy)

które się jednak kocha. — To wszystko z nadmiaru — powiada pani Eliza.

— Raczej z niedomiaru — mówi panna Brönte — z niedostatku wyobraźni

stwórcy, natury albo ewolucji niedostosowanych w ogóle

do umysłu człowieka.

W swoim towarzystwie odnajdują spokój

i pewne duchowo-zmysłowe doznania, o których napiszą za sto lat

mniej więcej. Obie tworzą, wieczorami wychodzą nad rzekę patrzeć

jak za jej trzecim zakrętem ginie słońce, dla obu ojczyste.

— Chcę zostać —

mówi panna Brönte. — Chcę być z tobą, Elizo. — Niestety, przyjaciółko

— powiada pani Orzeszko i gładzi jej ciemne loki (czy mówiłam,

że ma ciemne loki? ) — to słońce, na które patrzymy

zaszło jakieś sto lat temu i ja także jestem już miniona.

Cóż tu pomoże rozpacz, wobec faktów

można sobie rozpaczać; idzie jednak o to, że ona

nie rozumie w ogóle, jak jest możliwa przeszłość, w zasadzie nie wierzy

w istnienie ludzi żyjących dawniej niż przed narodzeniem

jej własnych rodziców, dalej pustka —

nie w sensie faktów, bo to

da się pojąć, ale aktualności, trwania; bo jak jest możliwy

16 sierpnia sprzed stu lat, nie sam dzień, ale jego

aktualność? Tamten wschód słońca, światło na kołdrze Elizy

jej woda w misce, ucisk jej gorsetu i świeżo wyprasowana bielizna

pachnąca gorącym metalem żelazka, popołudniowy ból

głowy, przyjemność pisania, ciągnięcia liter

po gładkim papierze, taki ruch ręki przy w, a taki przy e,

a nie fakt polegający na tym, co jest zapisane;

jak to jest możliwe gdzie to jest jak znika —

— Czy jestem upiorem — pyta panna Brönte — czy sama nawiedzam

przestrzenie własnej wieczności, jak duch;

ciągle przebywam oceany czasu

ale z nich się nie można przedostać

na jakiś ląd —

*

Z okna pokoju widzę teraz morze, oddycha spokojnie

nad nim całe miasto obłoków: granaty grafity wrzosy róże żółcie

i wielka pręga słońca po wodzie;

jest 17 sierpnia 2010, na imię mam Marta

i aktualnie jest jeszcze niedziela —

wrzesień 1998

Podziękowania dla Josepha Bediera, autora Tristana i Izoldy, oraz dla Francisa Forda Coppoli, reżysera filmu Dracula wg Brama Stokera.

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Pierwszy domowy wiersz

Zmienna pogoda, mokra, liście przesycone wilgocią;

deszcz, opar w powietrzu, a zaraz potem

napada słońce — ale to światło blade

i ostre, niestabilne, wredne;

wtedy jestem zła i wpółprzytomna

nie zdążam się przystosować, ciśnienie niskie, szum we łbie;

wtedy mam nastrój depresyjny

albo destrukcyjny

i mówię mu:

albo śpisz, albo jęczysz!

Drugi domowy wiersz

Dobra, tylko już nie pisz, już przestań

stawiać te zakręcone introwertyczne litery

co tak skrybiesz i drapiesz, uchodząc na tych

ciasno pozapełnianych dziesiątkach stron, tam

gdzie nie mam żadnej kontroli

ani nawet marnej reprezentacji, zdaje się, odpływając

cholera wie gdzie, gdzie cholera wie

jakie jest moje miejsce; już nie pisz

już ja popiszę.

1997

Trzeci domowy wiersz

Rany, ile ty masz na sobie:

sweter i czapkę i skarpety z szorstkiej owczej wełny;

i tak siedzi przy komputerze, do tego

ma włączony piecyk,

a to dopiero jest 15 września!

15 września 1998

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.

KRS: 0000070056

Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury

Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

O, kotek

Jakoś tam jestem zazdrosna, zazdrosna a jednocześnie

skrajnie niezazdrosna

chciałabym zobaczyć to wszystko

co mogłoby mu się zdarzyć, gdybym to nie była ja

gdyby mnie nie spotkał, gdyby inaczej się potoczyło

co wtedy: jakie osoby jakie tematy jakie słowa gdzie

jakie kolory jakie ubrania jakie wnętrza

na boga jakie wersje tego życia

które od lat już budzi się przy mnie

i mówi raczej mile zaskoczone:

o, kotek

listopad 1998

Pomiędzy

Tak stoi i stoi gapiąc się w okno

na ten plac gasnący w listopadowym zmierzchu;

nic nie widzi, wiem to, sama pamiętam ten widok, kiedy go nie widać

to szumiące ruchome tło wydarzeń, których nie ma

ale dzięki temu ruchowi wydaje się, że bardziej mogłyby być;

tak stoi i stoi i czas się w nim zatapia

jak w rozlewisku afrykańskiej rzeki o zachodzie słońca

brodzą w niej ptaki, stają, patrzą, mija wieczność, a one stoją;

i tak patrzy-nie-patrzy, przekraczając jak zawsze

swoim niezbyt jednoznacznym sposobem istnienia

granicę pomiędzy jest a da się pomyśleć, pomiędzy

męskim a żeńskim, pomiędzy w środku i na zewnątrz,

pomiędzy tęsknię a mam; pomiędzy

pomiędzy

listopad 1998

Dziewczynka kra kra z zapałkami

Nie ma jeszcze czwartej, a niebo takie ciemne

tysiące ptaków odlatuje na noc; ponad szumem i światłami miasta

chamskie gołe kra kra! Gołe niegdysiejsze śniegi

w samym sercu teraźniejszości. I gdzie tu się ukryć

skoro pod wielkim sklepem znów siedzi dziewczynka i jedną

jedyną zapałką

oświetla mrok. Chce widzieć, gdzie jest

a gdzie wiecznie przewiecznie będzie nie istniała. Jak ten

najszybszy z grupki Homo erectus, który wtedy w dolinie

pierwszy dopadł padliny, jak monsigniore, jak ona sama, kiedy już

ani młoda genialna z rękami w kieszeniach

jak w środę, ani jak w sobotę: przestraszona niemłoda niemrawa.

Nic w ogóle. Znowu urodziny

kolejnego życzliwego boga. Z mądrości natury wynikał

zimny śnieg. Jakiś pan szanowny

rzucił jej do spódnicy nową paczkę zapałek. — Masz

śmiertelna dziewczynko — powiedział. — Baw się.

Szukaj, aż się doszukasz. He he.

Cóż, znów zapaliła zapałkę i było jej raźniej

w towarzystwie popiołu; popiołu, zawodzeń i błota.

Tyle pociechy z jednej

zapałki! Lecz w końcu była dzieckiem

z wyobraźnią. I miała swoje doświadczenia; 36 lat, powiedzmy, czy 56?

Ta postać istnienia nie imponowała jej, lecz cóż z tego wynika. Nicóż.

Więc wstała, trzymając nad głową zapaloną zapałkę

jak jakaś statua wolności

bo co mogła zrobić —

styczeń-luty 1999

Przypisy:

1. Empfindlichkeit, czyli, jak powiada mój słownik niemiecko-angielski, sensibility, czyli, jak mówi słownik angielsko-francuski, sensibilité. [przypis autorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:

Fundacja Wolne Lektury

KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.

Ten utwór jest udostępniony na licencji Licencja Wolnej Sztuki 1.3

Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.

Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/keff-nie-jest-gotowy-cykl

Tekst opracowany na podstawie: Bożena Keff, Nie jest gotowy, OPEN Wydawnictwo Naukowe i Literackie, Warszawa 2000.

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez fundację Nowoczesna Polska z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów autora. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paulina Choromańska, Aleksandra Kopeć, Paweł Kozioł, Jan Szejko.

Okładka na podstawie: dion gillard@Flickr, CC BY 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-05-23.