Maria Konopnicka

Na jagody

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

ISBN-978-83-288-7108-3

Na jagody

1. Strona tytułowa

2. Spis treści

3. Początek utworu

4. Przypisy

5. Wesprzyj Wolne Lektury

6. Strona redakcyjna

Na jagody

Tuż nad Bugiem, z lewej strony,

Stoi wielki bór zielony.

Noc go kryje skrzydłem kruczem[1],

Świt otwiera srebrnym kluczem,

A zachodu łuna złota

Zatrzaskuje jasne wrota.

Nikt wam tego nie opowie,

Moje panie i panowie,

Jakie tam ogromne drzewa,

Ile ptaszyn na nich śpiewa,

Jakie kwiatków cudne rody,

Jakie modre w strugach wody,

Jak dąb w szumach z wichrem gada,

Jakie bajki opowiada!

Mało komu tam się uda

Napatrzyć się na te cuda,

Mało kto w wieczornej ciszy

Tę borową baśń usłyszy,

Mało kogo bór przypuści

Do tajemnych swych czeluści,

Gdzie się kryją jego dziwy:

Świat jak z bajki — a prawdziwy!

Długo na to czekać trzeba,

Aż się wicher ukoleba[2],

Aż drożyny mech wygładzi,

Aż nas dzięcioł poprowadzi,

Aż się w dziuplach pośpią sowy,

Aż zadrzemie dziad borowy,

Aż obeschną w trawach rosy,

Aż utkają dywan wrzosy.

Wtedy — niech się co chce dzieje,

Dalej, dzieci! Idźmy w knieje!

Żeby tylko, chowaj Boże,

Nie napotkać gdzie ślimaka...

Jak nic drogę zajść nam może,

A to straszny zawadiaka!

Płaszcz zwinięty ma na grzbiecie,

Różki stawia na widecie[3].

Wali tego cała rota[4]:

— Raz, dwa, trzy, i marsz, piechota!

A nad nimi lecą osy,

Grają, trąbią wniebogłosy,

Aż się echa w boru[5] gonią...

Nie zaczepiaj, bo pod bronią!

Zaraz brzęk się ozwie krótki,

Do ataku brzęk pobudki,

Zaraz idą na bagnety...

Utnie która? — Gwałtu, rety!

A tam siedzi we fortecy

Pająk, co ma krzyż przez plecy

I krzyżakiem się nazywa:

Bestia sroga a złośliwa!

Myślisz — nic, a tu zasadzka:

Jak nie chwyci cię znienacka,

Jak nie zwiąże w łyka, w sznury,

To nie poznasz własnej skóry.

I choć nic cię nie zaboli,

Wziętyś, bratku, do niewoli!

Co krok strachy, co krok trwogi...

Z wojskiem ciągną marudery[6]

Gąsienice w poprzek drogi;

A od głównej gdzieś kwatery

Adiutanty[7] złotem świecą,

Na motylich skrzydłach lecą,

Aż im z czubów idzie para:

— Lewo w tył, i — naprzód, wiara!

Zanim dojdziem[8], zanim staniem[9]

Pod borowych szumów graniem,

Nim na roścież się otworzy

Świat borowy, nasz, a boży,

Posłuchajcie, jak w poranek

Na czernice, na jagody

Szedł do boru mały Janek,

Jakie w boru miał przygody.

Ledwo ranne słonko wstało,

Patrzcie tylko, już jest w lesie!

Między sosny idzie śmiało,

Dwie krobeczki[10] w ręku niesie;

Kapelusik wziął czerwony,

Żeby go się bały wrony,

A choć serce mu kołata,

Nic nie pyta! Kawał chwata!

— Na bok, tarnie[11] i wikliny!

Dziś są Mamy imieniny:

Niespodziankę Mamie zrobię,

Jagód zbiorę w krobki obie,

Leśna rosa je obmyje,

Paprociany liść nakryje.

Ciszkiem, chyłkiem po polanie

Wrócę, zanim Mama wstanie,

No, i będzie niespodzianka:

Dar od boru i od Janka!

A czy jakie zamówienie[12]?...

Szuka Janek, co ma siły,

A tu — żeby na nasienie[13]!

Tak jagódki się pokryły[14].

Szuka w prawo, szuka w lewo,

Między brzozy, między sosny,

Wreszcie tam, gdzie ścięte drzewo,

Siadł zmęczony i żałosny.

Na płacz mu się zbiera prawie...

Wtem, gdzie szara ziemi grudka,

Tuż przed sobą ujrzy w trawie

Brodatego Krasnoludka.

Krasnoludek, wszakże wiecie,

To najmniejszy człeczek w świecie

I nie straszny ani trocha,

A nad wszystko dzieci kocha!

Krasnoludek różny bywa:

Jeden Polny — ode żniwa,

Drugi Pszczelny, rządzi ulem,

Ten był — Jagodowym królem.

Jagodowy król po borze

Jak po własnym chodzi dworze,

Mech mu leśny łoże ściele,

Z wilg i drozdów ma kapelę,

Gdzie bądź stąpi[15] — kwiaty, zioła

Pochylają wonne czoła,

A w największą nawet ciszę

Trzcina przed nim się kołysze.

Jagodowy król — pan z pana!

Szata na nim cudnie tkana,

Korony zaś nie używa,

Bo za duża jest i krzywa.

Lecz i bez niej w jednej chwili

Obaj z Jankiem się zmówili.

Król zaświstał w orzech pusty.

Wnet szastnęło między chrusty[16]

— Król ma służbę znakomitą,

Wiewióreczki z rudą kitą —

I w skok chyże[17] jego posły[18]

Obie krobki[19] w bór poniosły.

— To i my idźmy za niemi[20]! —

Rzekł do Janka król łaskawie.

Idą, a tu czerń na ziemi:

Wielkie mrówki pełzną w trawie...

Ledwie przeszły, pająk srogi

Kosmatymi stąpa nogi[21]...

Zatrwożył się nasz chłopczyna.

— Nic się nie bój! — król mu powie.

— Włos nie spadnie ci na głowie!

To jest dobry starowina,

Pierwszy tkacz mojego dworu,

Od sajety[22] i bisioru[23].

Ten pas, spojrzyj, srebrno-złoty,

Jego właśnie jest roboty...

To zaś moje pracowniki[24]

Stawią mosty i chodniki.

Krocie[25] tego mamy, krocie!

A wtem cień ich objął chłodem,

Weszli w gąszcz, między paprocie,

Jaś za królem, a król przodem.

Idą, aż tu nowe dziwy!

Krzyknął Janek, podniósł głowy:

Jako w sadzie stoją śliwy,

Tak tu gaj był jagodowy.

A jagody wszędzie wiszą,

Na szypułkach się kołyszą.

A tak każda pełna soku,

Że się prawie czerni w oku.

Zapatrzył się nasz chłopczyna,

A król podparł boki oba:

— Tu się państwo me zaczyna:

Jakże waści[26] się podoba?...

I pod wąsem się uśmiecha,

A miał wąsy jako strzecha[27].

A wtem nagle się ukaże

Dwór królewski. Jak wspaniały!

Dach go kryje srebrnobiały,

Ślimak trzyma przed nim straże,

A żywiczna cienka ściana

Świeci słońcem wyzłacana.

Przede dworem, jak się godzi,

Królewicze stoją młodzi

I witają pięknie gościa

Oraz ojca Jegomościa.

A na każdym kubrak siny[28],

Jakby z czarnej jagodziny,

Jasne oczy zmyte rosą,

Krągłe mycki, nogi boso.

Macie w całej tu postaci

Jagodowych siedmiu braci.

Król nie wyrzekł ani słowa,

Tylko w róg zatrąbił złoty

I wnet dziatwa Jagodowa[29]

Porwała się do roboty.

Co tam krzyku! Co tam śmiechu!

Co zabawy i pośpiechu!

Na krzewiny, na łodygi

Pną się, lezą na wyścigi,

Na wyścigi, na wyprzody

Najpiękniejsze rwą jagody.

I tak prawie w jednej chwili

Całą krobkę napełnili,

Którą wiewióreczki-posły

W skok po czubach drzew przyniosły.

— Popłyniemy teraz dalej,

Gdzie borówek jest kraina! —

Królewicze rzekną mali. —

W imię Ojca, Ducha, Syna,

Chlust na wodę! Szust po fali!

Tęga łódka — drzewna kora,

Setny żagiel — liść z jawora...

Nie potrzeba nam i wiosła,

Sama struga będzie niosła,

Nie potrzeba i sternika,

Powiedzie nas kaczka dzika!

Szumią trzciny, tataraki,

Modra ważka cicho leci...

Pyta żabka: — Kto tam taki?

— Jagodowe płyną dzieci!

Poza strugą, poza wodą

Jazda wierzchem przez burzany!

Cztery konie z stajni wiodą,

Każdy rumak zawołany.

Dosiadają oklep grzbieta

I — hop cwałem!... Heta! Heta!

Na bok, trawy i paprocie,

Bo stratujem[30] wszystko w locie!

Umykajcie, tarnie, głogi,

Jaszczureczki, na bok z drogi!

Leci tętent przez pustosze[31],

Aż się echo niesie w ciszy...

Pędzą! Któż by odgadł, proszę,

Że wierzchowce — leśne myszy?

Co to jeszcze z tego będzie!

W Janku aż się śmieje dusza,

Ledwie że nie zgubił w pędzie

Czerwonego kapelusza.

A wtem — prrr! — zakrzykną społem[32]

I wstrzymują konie rącze.

Patrzą — siedzą panny kołem

(Powój się nad nimi plącze).

Każda białą sukieneczkę

I czerwoną ma czapeczkę,

Każda warkoczyki złote,

Każda w ręku ma robotę

I to samo pilnie czyni,

Co i pani Ochmistrzyni[33].

Szastną chłopcy ukłon żwawo,

Oczy w lewo, nosy w prawo,

Jak przystoi dla honoru

Młodzi wychowanej w boru.

A najstarszy śmiało powie:

— Prezentuję was, panowie:

To jest gość nasz, mały Janek,

To — pięć panien Borówczanek.

I od słowa wnet do słowa

Potoczyła się rozmowa!

Jako panny są sierotki

Na opiece swojej ciotki,

Imci pani Borówczyny;

Jakie w boru są nowiny,

Jak się czyżyk czubi z żoną,

Jak jastrzębia powieszono,

Co wybierał drozdom dzieci,

Jakie dudek stroi psoty,

Jak tu miesiąc[34] nocą świeci,

Jako pannom promień złoty

Powyzłacał nocą włosy,

Jak się myją w kroplach rosy,

Jak im brzózki suknie tkały,

Srebrnej kory dodawały,

Jak pończoszki te zielone

Na igliwiu są robione,

Jak biedronki mód nie znają

I w kropeczki suknie mają,

Jako jednej pannie Basia,

Drugiej Julka, trzeciej Kasia,

Czwartej Zosia, piątej Hania,

Jak je słowik uczy grania...

Wtem kiwnęły wszystkie główki,

Piękny dyg — i frr... w borówki.

Nie minęła jeszcze chwila

Na zegarku u motyla,

Nakręconym jak należy,

Podług złotej słońca wieży,

Kiedy panny już zebrały

Słodkich jagód koszyk cały.

Wnet dla pani Borówczyny

Niosą hamak z pajęczyny

I związawszy u lebiody[35]

Nuż kołysać się w zawody[36]!

Jak zabawa, to zabawa!

Choć kto spadnie, miękka trawa.

Jagodowi królewicze

Poszli z piasku kręcić bicze,

Hania gospodarzy z ciotką,

Pcha co siły hamak Basia.

A zaś Julka, Zosia, Kasia

Przyśpiewują piosnkę słodką.

Wtem ich ciotki głos doleci:

— Panny! Panny!... Dzieci! Dzieci!

Pójdźcie podjeść, czym bór darzy[37],

Hania dzisiaj gospodarzy!

Biegną; każdy się sadowi,

Idzie Hania z ciemną rzęsą.

Królewicze Jagodowi

Jedzą, aż się uszy trzęsą...

Imci pani Borówczyna

Niesie półmich wprost z komina,

Przy niej służba nieustanna:

To ta panna, to ta panna...

Śmiech i wrzawa! Lecą głosy:

«A sio, osy! A sio, bąki!»

A już trawy pełne rosy,

Już liliowe dzwonią dzwonki...

Zza gór kędyś i zza morza

Wieczorowa idzie zorza.

Więc się chłopcy porwą z ziemi:

— Dziękujemy za gościnę! —

Nożętami — szast — bosemi,

I wio, na wóz — na drabinę!

Parskną konie, zarżą sobie

(Garniec owsa miały w żłobie)

I wyciągną kłus tak tęgi,

Aż lejc trzeszczy i popręgi[38]!

Jakby z wiatrem pędzi bryka...

Janek trzyma się koszyka,

Inni, jako który może,

W drabkach[39] stoją na rozworze[40].

Jeszcze nie zabłysły gwiazdy,

Jeszcze zachód gra nad borem,

Kiedy z tej szalonej jazdy

Przed królewskim wytchli[41] dworem.

Król im przeciw wyszedł stary,

Miły uśmiech lśni z oblicza.

— A prr... gniady! A prr... kary[42]!

Ognia z pakuł! Pif, paf z bicza!

Przecknął[43] Janek na trzask bata:

— Co to było? Jak to było?

Znikła króla srebrna chata...

Czyżby mu się tylko śniło?

Czyżby przespał tyle czasu

Na sosnowym pniu wśród lasu?

— Gdzież tam! Wszakże jakby żywą

Widzi króla brodę siwą,

Królewicze na bosaka,

Hanię, co ma z róż buziaka,

Cztery konie, wóz w drabiny,

Czepiec pani Borówczyny,

Słyszy śmiechy i okrzyki,

Słyszy nawet turkot bryki!

A tu wkoło nic — ni śladu...

Przypomina Janek sobie...

Dziwy, dziwy mu się roją,

Ani sposób dojść do ładu...

A wtem spojrzy — krobki obie

Pełne jagód przy nim stoją.

Wrócił, cicho stanął w progu.

Mama śpi? — To chwała Bogu!

Złotych jaskrów narwał w dzbanek,

Kwieciem potrząsł[44] obrus biały.

A tuż obok filiżanek

Dwie krobeczki jagód stały.

Zaś napisał na arkuszu:

„Mojej Mamie zdrowia życzę!”

Nad tym, pełen animuszu,

Wymalował królewicze[45],

A zaś niżej jak róż wianek

Dał pięć panien Borówczanek.

Jak się mama ucieszyła,

Jak wyborna kawa była,

Jak jagody zaraz dano

Z miałkim[46] cukrem i śmietaną,

Jak się wszyscy — starzy, mali,

Królewiczom dziwowali.

Jak dom cały, kręcąc głową,

Stał przed panien tych obrazem,

O tym chyba książkę nową

Napiszę wam innym razem!

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą: wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.

KRS: 0000070056

Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury

Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. kruczem — dziś popr. forma: kruczym. [przypis edytorski]

2. ukoleba — dziś popr. forma: ukolebie; ukolebać — ukołysać; tu: uspokoić. [przypis edytorski]

3. wideta (daw.) — posterunek strażniczy, warta; tu: straż przednia. [przypis edytorski]

4. rota — tu: oddział. [przypis edytorski]

5. w boru — w lesie. [przypis edytorski]

6. maruder (z fr. marauder: włóczęga, rabuś) — cywilna osoba idąca za oddziałem wojska (dla handlu lub zdobyczy np. na polach bitwy) lub żołnierz pozostający na tyłach kolumny wojsk, nienadążający za oddziałem; także: osoba ociągająca się, niechętnie włączająca w działania. [przypis edytorski]

7. adiutant — oficer przyboczny, pomocnik dowódcy. [przypis edytorski]

8. dojdziem — dziś popr. forma: dojdziemy. [przypis edytorski]

9. staniem — dziś popr. forma: staniemy. [przypis edytorski]

10. krobeczka (zdr.), krobka — koszyk. [przypis edytorski]

11. tarń, tarnina — kolczasty krzew, dający drobne, cierpkie owoce. [przypis edytorski]

12. zamówienie — tu: zły urok, czary. [przypis edytorski]

13. żeby na nasienie — [jagód nie ma] nawet w małej ilości. [przypis edytorski]

14. pokryć — tu: pochować, ukryć. [przypis edytorski]

15. gdzie bądź stąpi — gdziekolwiek uczyni krok. [przypis edytorski]

16. chrusty — dziś popr. forma: chrustami. [przypis edytorski]

17. chyży — szybki, zwinny. [przypis edytorski]

18. chyże jego posły — dziś popr. forma: chyży jego posłowie. [przypis edytorski]

19. krobka (daw.) — koszyczek, łubianka. [przypis edytorski]

20. niemi — dziś popr. forma: nimi. [przypis edytorski]

21. nogi — dziś popr. forma: nogami. [przypis edytorski]

22. sajeta (daw.) — cienkie sukno. [przypis edytorski]

23. bisior — cienka, delikatna tkanina, wytwarzana w starożytności z jedwabiu morskiego (wydzieliny małży), a potem z cienkiej wełny lub innych włókien. [przypis edytorski]

24. moje pracowniki — dziś popr. forma: moi pracownicy. [przypis edytorski]

25. krocie — mnóstwo, bardzo wiele. [przypis edytorski]

26. waść — daw. forma grzecznościowa: pan, szanowny pan. [przypis edytorski]

27. strzecha — dach ze słomy. [przypis edytorski]

28. siny — tu: ciemnoniebieski. [przypis edytorski]

29. dziatwa Jagodowa — dzieci lub poddani Jagodowego Króla. [przypis edytorski]

30. stratujem — dziś popr. forma: stratujemy. [przypis edytorski]

31. pustosza — miejsce opustoszałe, bezludne. [przypis edytorski]

32. społem — razem. [przypis edytorski]

33. ochmistrzyni — zarządczyni dworu kobiecego (królowej); tu: gospodyni, opiekunka dzieci i nauczycielka domowa. [przypis edytorski]

34. miesiąc (daw.) — księżyc. [przypis edytorski]

35. lebioda — gatunek rośliny jednorocznej; inaczej: komosa biała. [przypis edytorski]

36. w zawody — na wyścigi. [przypis edytorski]

37. czym bór darzy — czym las obdarowuje. [przypis edytorski]

38. lejc, popręgi — elementy uprzęży konnej. [przypis edytorski]

39. drabki, drabiny — boczne ściany wozu drabiniastego, wykonane z drążków drewnianych. [przypis edytorski]

40. rozwora — drąg łączący przednią i tylną część wozu. [przypis edytorski]

41. wytchli — dziś popr. forma: wytchnęli. [przypis edytorski]

42. gniady, kary — nazwy maści (koloru sierści) koni. [przypis edytorski]

43. przecknąć, właśc. przecknąć się — przebudzić się, otrzeźwieć z drzemki. [przypis edytorski]

44. potrząsł — tu: posypał. [przypis edytorski]

45. królewicze — dziś popr. forma: królewiczów. [przypis edytorski]

46. miałki — drobny, sypki. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:

Fundacja Wolne Lektury

KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.

Ten utwór jest w domenie publicznej.

Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.

Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/na-jagody

Tekst opracowany na podstawie: Maria Konopnicka, Na jagody, wyd. Siedmioróg, Wrocław 1995

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Fundację Nowoczesna Polska.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paulina Choromańska, Dorota Kowalska, Aleksandra Mikołajczyk, Agnieszka Żak.

Okładka na podstawie: Dziewczynka w lesie (fragment), Kazimierz Alchimowicz (1840–1916), domena publiczna

ISBN-978-83-288-7108-3

Plik wygenerowany dnia 2024-08-05.