Andrzej Niemojewski

Branka

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Branka

1. Strona tytułowa

2. Spis treści

3. Początek utworu

4. Przypisy

5. Wesprzyj Wolne Lektury

6. Strona redakcyjna

Branka[1]

W całej wiosce dymią czuby[2]

A w karczmisku ćma[3] narodu!

Każdy pije jak z zawodu

I smalone plecie duby[4].

Rok poczekasz, bracie, czasem,

Nim rozhasasz się tak dziko,

Nim się spotkasz z tym hałasem,

No i z taką pijatyką.

Wieś okrutnie się rozżarła —

Jezus, Maria! jakby solą

Bies zasypał ludziom garła[5]...

Człowiek świat zna nie od wczora,

Z niejednego dął gąsiora,

Lecz takiego coś nie baczy —

Toż ludziska dzisiaj smolą[6]

Jak na umór, jak z rozpaczy!

I to nie są ślubne gody,

Choć muzyka bez ustanka

Dudni głucho, i kto młody

Hula, pije, dmie w zawody —

Ale to jest we wsi branka!

Stąd zaciętość wszędzie taka,

Każdy smoli po niewoli,

Jakby zalać chciał robaka...

Grajcie grajki, wódki, Żydzie!

Jezus, Maria, toż to idzie!

Dudnią basy, a na dworze

Huczy nocna zawierucha,

Hej, wytrzymać człek nie może

I zaczyna tracić ducha...

Jakoś wszystko się w nim kłóci...

Skrzypak żali się na dudzie...

Każdy czuje, że gdy pódzie[7],

To już taki sam nie wróci...

W tej muzyce chór szatani

Jątrzy serce, łeb tumani! —

Tam dziewuchy rzędem siadły,

Nieco zmilkły, nieco zbladły,

Pospuszczały w ziemię oczy

A tu z oczu łza się toczy...

Oj, nie płaczcie — próżne płacze,

Nie tak straszne dni wojacze.

Brańcy pójdą w świat, daleko,

Tam w mundury ich obleką.

Toż chłopaków nie poznacie:

Zuch w obozie — prostak w chacie!

Gdy gród wielki zamajaczy,

Gdy zadzwoni szumnie szklanka,

Pierwsza lepsza markietanka[8]

Pamięć dziewki śćmi[9] wieśniaczej...

Co tam płacze! Gdy bój gruchnie,

Chłopak prosto w ogień ruszy,

Ha, to będzie raj dla duszy!

Pierwsza lepsza kulka zdmuchnie...

Komu wtedy radość płacze,

To kruk-poseł w czas zakracze...

Jezus, Maria, wódki, Żydzie!

Toż to idzie, toż to idzie!...

Hola skrzypki! Tam do licha,

U ścian starzy siedzą z cicha:

Chociaż tęgo smolą kołem,

Ale milczą jak z urzędu...

Przepocony włos nad czołem,

W zblakłych oczach ćma obłędu...

Cóż wam, starzy?... Czy żal gnębi,

Że na marne tyle młodzi[10]

W jakiś obcy świat odchodzi,

Gdzie im serce chłód wyziębi?

Że zapomną ojców mowy

I prostoty swej wioskowej?

Żal wam tylu rąk do pracy?

Żal wam ziemi opuszczonej?

Cóż wy wiecie!... Ci chłopacy

Będą zwalać, dźwigać trony!

Z czarnym orłem ponad skronią

Śród tryumfu świat przegonią!

Słychać, z Niemcem będą boje,

Niemiec naszych gnębi srogo —

Toż więc chłopskich brańców roje

Wojska Niemców bić pomogą!...

Będzie wojna straszna... krwawa...

Grzmią armaty... szereg stawa[11]...

Ale stójcie!... Śród szeregu

W obcych pułkach bratnia mowa!!...

Ćmi się[12] w oczach, pęka głowa,

W krwawym dymie świat się traci,

Rwą z bagnetem pułki w biegu,

A ty, chłopie, rżniesz swych braci...

Jezus, Maria! Wódki, Żydzie!

Toż to idzie, toż to idzie!...

Dymaj, grajku, wprost do czarta!

Granie takie nie do słuchu...

Pełno dymu i zaduchu —

Czemu karczma wciąż zaparta[13]?

Drzwi wywalcie!... Ha, jak parno!

Trochę wiatru, trochę burzy

Rozpalonej piersi służy.

Szumią wierzby — mrok — szaruga —

Jakże czarno, jakże marno!...

Tam blask widny przez opary,

W oknach dworku światło mruga,

Gdzie pan mieszka, siwy, stary,

Hej, ty panie, jasny panie,

Coś marsowo twarz się chmurzy,

Czy syn gotów do podróży,

Że pierś starą wstrząsa łkanie? —

Tam na ścianach malowidła

Twoich przodków rzędem wiszą,

Wieczór z kątów powiał ciszą,

Pył husarskie okrył skrzydła.

Jakże dufni ci rycerze,

Ci obrońcy ziem narodu!

Jakże straszny żal cię bierze,

Jasny panie, z ich zawodu!...

Pytaj głuchych malowideł:

Gdy tak rwali się do czynu

Śród wolności czczych mamideł,

Czemu z więzów swego gminu

Nie rozkuli do obrony?...

Dałażby to dziatwa Piasta,

Racławicki lud oraczy,

Co brał działa spod kartaczy[14],

Wydrzeć sobie z rąk zagony,

Gdzie nadzieja kłosem wzrasta?!...

Ale krwią wzgardzono gminu,

Panom tylko liść wawrzynu!

Gdzież ten wawrzyn, dziś, niestety?

Kiedy wieszasz, czcisz portrety,

Więc za przodków i z krwi własnej

Zdaj rachunek, panie jasny...

Jezus, Maria! Wódki, Żydzie!

Toż to idzie, toż to idzie!...

Bęben warczy, trąbka dzwoni,

Słychać pochód, rżenie koni,

Chmura wojska już się zbliża —

Pożegnajcie znakiem krzyża!

Cicho dziewki! cicho matki!

Miast[15] kościołów są pałatki[16]...

Cicho stary! Cicho zrzęda!

Wszelkie węzły rwie komenda....

Cicho wierzby! Cicho dzwony!

Coś zatapia w sercu szpony!

Coś zimnego z twarzy ścieka...

Front!... Hej, człowiek do człowieka!

A już teraz w tym szynelu[17]

Pójdziesz, chłopie, gdzie rozkażą,

Wszystko spełnisz z niemą twarzą...

Nawet — gdyby twe ojczysko

Jęło[18] zbierać jak Głowacki

Zbuntowany naród lacki[19]

I pod lufę wpadło blisko —

Nie drgnie dłoń, nie chybi celu...

Jezus, Maria! Wódki, Żydzie!

Toż to idzie!... Toż to idzie!...

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą: wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.

KRS: 0000070056

Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury

Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. branka — [tu:] pobór do wojska (rosyjskiego). [przypis redakcyjny]

2. dymią czuby (fraz.) — o ludziach pijanych; inne postaci tego frazeologizmu: dymi się komuś z czuba; kurzy się z głów. [przypis edytorski]

3. ćma (daw.) — tu: chmara, mnóstwo. [przypis edytorski]

4. pleść duby smalone (fraz.) — opowiadać bzdury, brednie. [przypis edytorski]

5. garło (gw.) — dziś popr.: gardło. [przypis edytorski]

6. smolić (gw.) — pić. [przypis edytorski]

7. pódzie (forma gw.) — pójdzie. [przypis edytorski]

8. markietanka — wędrowna handlarka podążająca za wojskiem, sprzedająca żołnierzom żywność, napoje i przedmioty użytku codziennego; markietanki zajmowały się także np. czyszczeniem i naprawą odzieży, opatrywaniem ran itp., a niekiedy także świadczyły żołnierzom usługi seksualne. [przypis edytorski]

9. śćmić — dziś: zaćmić. [przypis edytorski]

10. młódź — młodzież. [przypis edytorski]

11. stawa (daw., gw.) — dziś popr. forma: staje. [przypis edytorski]

12. ćmić się — tu: ciemnieć. [przypis edytorski]

13. zaparty (daw.) — zamknięty. [przypis edytorski]

14. kartacz — pocisk artyleryjski. [przypis edytorski]

15. miast (daw.) — tu: zamiast, w miejsce czegoś. [przypis edytorski]

16. pałatka (ros.) — namiot. [przypis redakcyjny]

17. szynel — mundurowy płaszcz, noszony przez policjantów, wojskowych oraz urzędników w Rosji. [przypis edytorski]

18. jąć (daw.) — tu: zacząć. [przypis edytorski]

19. lacki — polski. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:

Fundacja Wolne Lektury

KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.

Ten utwór jest w domenie publicznej.

Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.

Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/niemojewski-branka/

Tekst opracowany na podstawie: Młoda Polska. Wybór poezyj, oprac. Tadeusz Boy-Żeleński, wyd. drugie, Wydawnictwo Zakładu Narodowego imienia Ossolińskich, Wrocław 1947.

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez fundację Nowoczesna Polska z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów Łukasza Jachowicza. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Karolina Kowska, Emanuel Modrzejewski, Aneta Rawska, Aleksandra Sekuła.

Okładka na podstawie: Andrey Pivovarov, CC BY 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-05-22.